Quản lý lễ hội truyền thống huyện Tam Nông (Phú Thọ): Thực trạng và giải pháp

Khám phá thực trạng và giải pháp quản lý lễ hội truyền thống tại huyện Tam Nông, Phú Thọ nhằm bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa đặc sắc của dân tộc.

• Tác giả: Nguyễn Thị Việt
• Người hướng dẫn: TS. Lê Thị Hiền
• Trường học: Trường Đại Học Văn Hóa Hà Nội
• Chuyên ngành: Quản lý Văn hóa
• Đề tài: Quản lý Lễ Hội Truyền Thống Ở Huyện Tam Nông - Tỉnh Phú Thọ
• Loại tài liệu: Luận văn Thạc sỹ
• Năm xuất bản: 2011
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Toàn cảnh công tác quản lý lễ hội truyền thống tại Tam Nông

Huyện Tam Nông, tỉnh Phú Thọ, là một vùng đất cổ, nơi lưu giữ nhiều tầng văn hóa sâu sắc gắn liền với thời đại Hùng Vương. Đây là mảnh đất giàu truyền thống lịch sử, nơi diễn ra nhiều sự kiện quan trọng và là quê hương của những danh nhân, anh hùng dân tộc. Với bề dày lịch sử đó, công tác quản lý lễ hội truyền thống tại Tam Nông - Phú Thọ không chỉ là một nhiệm vụ văn hóa đơn thuần mà còn là trách nhiệm bảo vệ và kế thừa di sản của tổ tiên. Theo thống kê, huyện hiện có khoảng 30 lễ hội lớn nhỏ, phần lớn diễn ra vào mùa xuân, phản ánh đậm nét văn hóa nông nghiệp lúa nước và đời sống tinh thần phong phú của cư dân bản địa. Các lễ hội này là một "bảo tàng sống", nơi tái hiện các sự tích lịch sử, tín ngưỡng phồn thực và khát vọng về một cuộc sống ấm no, hạnh phúc. Việc quản lý hiệu quả các hoạt động này là yếu tố then chốt để phát huy giá trị lễ hội truyền thống, đồng thời góp phần vào sự phát triển kinh tế - xã hội của địa phương. Nghị quyết Trung ương 5 (khóa VIII) đã xác định di sản văn hóa là tài sản vô giá, là cốt lõi của bản sắc dân tộc. Do đó, việc nghiên cứu và tìm ra các phương pháp quản lý khoa học, phù hợp với thực tiễn là một yêu cầu cấp thiết, đặc biệt trong bối cảnh toàn cầu hóa và những biến đổi nhanh chóng của đời sống xã hội hiện đại.

1.1. Vị trí và tiềm năng bảo tồn di sản văn hóa Tam Nông

Tọa lạc ở phía Đông Nam tỉnh Phú Thọ, Tam Nông sở hữu một vị trí địa lý đặc biệt, là vùng bán trung du giao thoa giữa đồng bằng và miền núi. Vị trí này đã tạo nên một không gian văn hóa đa dạng, nơi hội tụ và phát triển của nhiều giá trị văn hóa đặc sắc. Vùng đất này còn lưu giữ 11 di tích lịch sử quốc gia và 23 di tích cấp tỉnh, bao gồm đình, đền, chùa, miếu. Đây chính là không gian vật thể linh thiêng để thực hành các nghi lễ và tổ chức lễ hội. Tiềm năng bảo tồn di sản văn hóa Tam Nông là rất lớn, không chỉ ở các di tích vật thể mà còn ở kho tàng văn hóa phi vật thể, từ các truyền thuyết, thần tích đến các loại hình diễn xướng dân gian. Việc khai thác và phát huy những tiềm năng này đòi hỏi một chiến lược quản lý đồng bộ và bền vững.

1.2. Các lễ hội tiêu biểu Lễ hội Phết Hiền Quan và hơn thế

Nhắc đến lễ hội Tam Nông, không thể không kể đến lễ hội Phết Hiền Quan, một trong những lễ hội độc đáo và thu hút đông đảo du khách nhất vùng Đất Tổ. Lễ hội tưởng niệm nữ tướng Thiều Hoa công chúa, tái hiện cảnh luyện quân, đả phết hào hùng. Bên cạnh đó, Tam Nông còn có nhiều lễ hội đặc sắc khác như lễ hội cướp kén xã Dị Nậu với tín ngưỡng phồn thực rõ nét, lễ hội làng Hương Nha tưởng nhớ nữ tướng Xuân Nương, tục cầu trâu ở Xuân Quang, hay hội hát Ghẹo ở Thanh Uyên. Mỗi lễ hội mang một màu sắc riêng, là minh chứng sống động cho sự phong phú và chiều sâu của bản sắc văn hóa dân tộc Mường, Kinh trên mảnh đất này. Đây là những tài sản quý giá cần được quản lý chặt chẽ để giữ gìn nguyên vẹn giá trị gốc.

II. Thực trạng và thách thức quản lý lễ hội tại Tam Nông

Mặc dù công tác quản lý lễ hội truyền thống tại Tam Nông đã đạt được những kết quả tích cực, song vẫn còn tồn tại nhiều thách thức và bất cập cần được giải quyết. Kể từ khi tái lập huyện năm 1999, hệ thống quản lý đã dần được hình thành nhưng chưa thực sự đáp ứng được yêu cầu của thực tiễn. Một trong những khó khăn lớn nhất là sự thiếu hụt về nhân lực và chuyên môn. Các vấn đề tiêu cực như thương mại hóa lễ hội, biến tướng các nghi lễ truyền thống, và các hiện tượng mê tín dị đoan vẫn còn xuất hiện ở một số nơi. Bên cạnh đó, việc đảm bảo an ninh trật tự lễ hội và vệ sinh môi trường trong lễ hội cũng là một bài toán nan giải, đặc biệt với các lễ hội quy mô lớn, thu hút hàng ngàn người tham dự. Việc đánh giá đúng thực trạng này là cơ sở quan trọng để đề xuất các giải pháp quản lý lễ hội hiệu quả, giúp các hoạt động văn hóa này đi vào nề nếp, vừa bảo tồn được giá trị truyền thống, vừa phù hợp với nếp sống văn minh. Theo nghiên cứu, việc nhận diện và đối mặt với các thách thức này một cách khoa học sẽ quyết định sự thành bại của công tác bảo tồn di sản tại địa phương.

2.1. Hạn chế về bộ máy và nguồn lực tổ chức lễ hội

Thực trạng cho thấy, bộ máy quản lý văn hóa cấp huyện và xã còn mỏng. Phòng Văn hóa và Thông tin huyện chỉ có một cán bộ chuyên trách theo dõi mảng lễ hội, trong khi khối lượng công việc rất lớn. Ở cấp xã, cán bộ văn hóa thường phải kiêm nhiệm nhiều nhiệm vụ, phần lớn chưa được đào tạo chuyên sâu về quản lý di sản. Sự thiếu ổn định do luân chuyển công tác cũng ảnh hưởng đến tính kế thừa và hiệu quả quản lý. Nguồn lực tổ chức lễ hội, bao gồm cả kinh phí và nhân lực, chủ yếu vẫn dựa vào xã hội hóa và sự đóng góp của cộng đồng, thiếu sự đầu tư bài bản và bền vững từ ngân sách nhà nước. Điều này dẫn đến tình trạng tổ chức còn manh mún, tự phát ở một số lễ hội nhỏ.

2.2. Vấn đề an ninh trật tự và vệ sinh môi trường lễ hội

Các lễ hội lớn như Phết Hiền Quan thường xuyên đối mặt với tình trạng quá tải, gây áp lực lớn lên công tác đảm bảo an ninh trật tự lễ hội. Các hiện tượng chen lấn, xô đẩy, cờ bạc trá hình, và các hoạt động thương mại tự phát gây mất mỹ quan và trật tự. Vấn đề vệ sinh môi trường trong lễ hội cũng là một điểm nóng. Lượng rác thải tăng đột biến sau mỗi kỳ lễ hội nhưng công tác thu gom, xử lý chưa kịp thời, gây ảnh hưởng đến cảnh quan di tích và sức khỏe cộng đồng. Mặc dù đã có các hình thức tự quản của cộng đồng, nhưng hiệu quả chưa cao và cần có sự phối hợp chặt chẽ hơn từ các cơ quan chức năng.

2.3. Nguy cơ thương mại hóa và mai một bản sắc văn hóa

Xu thế phát triển kinh tế và du lịch đã đặt ra nguy cơ thương mại hóa lễ hội. Một số hoạt động dịch vụ, kinh doanh có xu hướng lấn át các yếu tố văn hóa tâm linh cốt lõi. Các nghi lễ, trò diễn dân gian đôi khi bị sân khấu hóa quá mức, làm mất đi tính thiêng và sự nguyên bản. Việc chạy theo lợi ích kinh tế trước mắt có thể làm mai một đi bản sắc văn hóa dân tộc Mường, Kinh, biến lễ hội từ một sinh hoạt văn hóa cộng đồng thành một sản phẩm du lịch đơn thuần. Đây là thách thức lớn đòi hỏi sự tỉnh táo và định hướng đúng đắn từ các nhà quản lý văn hóa.

III. Giải pháp nâng cao công tác quản lý nhà nước về lễ hội

Để khắc phục những hạn chế và nâng cao hiệu quả quản lý, việc tăng cường công tác quản lý nhà nước về lễ hội là giải pháp mang tính nền tảng. Nhà nước cần đóng vai trò định hướng, xây dựng hành lang pháp lý và hỗ trợ nguồn lực để các hoạt động lễ hội phát triển đúng hướng. Trọng tâm của giải pháp này là hoàn thiện hệ thống văn bản quy phạm pháp luật, từ quy chế tổ chức đến các hướng dẫn chi tiết phù hợp với đặc thù của từng địa phương. Bên cạnh đó, cần kiện toàn bộ máy quản lý từ cấp huyện đến cơ sở, đảm bảo đủ về số lượng và mạnh về chất lượng. Việc phân cấp quản lý cần rõ ràng, minh bạch, xác định rõ trách nhiệm của UBND huyện, Phòng Văn hóa và Thông tin, và UBND các xã. Theo tài liệu nghiên cứu, việc triển khai đồng bộ các văn bản như Luật Di sản văn hóa, Quy chế tổ chức lễ hội của Bộ VH,TT&DL là cơ sở pháp lý quan trọng để đưa công tác quản lý vào nề nếp. Hoạt động thanh tra, kiểm tra cần được thực hiện thường xuyên để kịp thời chấn chỉnh các sai phạm, đảm bảo lễ hội diễn ra văn minh, an toàn và giữ gìn bản sắc.

3.1. Hoàn thiện cơ chế chính sách cho ban quản lý di tích

Cần xây dựng quy chế hoạt động rõ ràng cho các ban quản lý di tích và lễ hội ở cơ sở. Quy chế này phải quy định cụ thể về chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn và cơ cấu tổ chức. Chính quyền cần có chính sách hỗ trợ kinh phí hoạt động ban đầu, đồng thời tạo cơ chế để các ban quản lý có thể huy động hợp pháp các nguồn lực xã hội hóa. Việc này giúp các ban quản lý chủ động hơn trong việc lập kế hoạch bảo tồn, tôn tạo di tích và tổ chức lễ hội, thay vì hoạt động mang tính thời vụ như hiện nay.

3.2. Đào tạo nâng cao năng lực cho cán bộ văn hóa cơ sở

Đầu tư vào con người là giải pháp then chốt. Cần xây dựng kế hoạch đào tạo, bồi dưỡng chuyên môn nghiệp vụ thường xuyên cho đội ngũ cán bộ văn hóa cấp xã. Nội dung đào tạo cần tập trung vào các kỹ năng quản lý di sản, tổ chức sự kiện, truyền thông và kiến thức pháp luật liên quan. Đồng thời, cần có chính sách đãi ngộ hợp lý để thu hút và giữ chân những người có năng lực, tâm huyết, tạo sự ổn định cho đội ngũ cán bộ, góp phần nâng cao hiệu quả tham mưu và triển khai công tác quản lý tại địa phương.

3.3. Tăng cường tuyên truyền phổ biến pháp luật về di sản

Nâng cao nhận thức cộng đồng là một nhiệm vụ quan trọng. Chính quyền địa phương cần đẩy mạnh công tác tuyên truyền, phổ biến Luật Di sản văn hóa và các quy định liên quan đến việc tổ chức lễ hội tại Phú Thọ. Hình thức tuyên truyền cần đa dạng, dễ tiếp cận như thông qua hệ thống loa truyền thanh, các buổi sinh hoạt cộng đồng, lồng ghép vào chương trình giáo dục tại trường học. Khi người dân hiểu rõ giá trị của di sản và trách nhiệm của mình, họ sẽ trở thành chủ thể tích cực trong việc bảo vệ và phát huy giá trị lễ hội truyền thống.

IV. Bí quyết phát huy vai trò của cộng đồng địa phương hiệu quả

Lễ hội truyền thống vốn là di sản của cộng đồng, do cộng đồng sáng tạo và duy trì. Do đó, vai trò của cộng đồng địa phương là yếu tố quyết định sự sống còn và sức hấp dẫn của lễ hội. Quản lý nhà nước dù chặt chẽ đến đâu cũng không thể thay thế được ý thức tự giác và sự tham gia chủ động của người dân. Bí quyết để phát huy hiệu quả vai trò này là trao quyền và tạo không gian cho cộng đồng thực sự làm chủ lễ hội của mình. Nhà quản lý cần đóng vai trò là người hỗ trợ, định hướng thay vì can thiệp hành chính sâu vào các nghi lễ, tập tục. Cần khuyến khích thành lập các ban khánh tiết, hội đồng các cụ, các câu lạc bộ văn hóa dân gian để chính người dân tham gia vào việc tổ chức, giám sát và điều hành các hoạt động. Khi được tin tưởng và trao quyền, cộng đồng sẽ có trách nhiệm hơn trong việc giữ gìn sự trong sáng của lễ hội, bài trừ các hủ tục và các biểu hiện tiêu cực. Đây là cách tiếp cận bền vững nhất để bảo tồn di sản văn hóa Tam Nông một cách sống động và chân thực.

4.1. Xây dựng mô hình tự quản cộng đồng trong tổ chức lễ hội

Mô hình tự quản cộng đồng đã cho thấy hiệu quả tại một số lễ hội ở Tam Nông, ví dụ như tại làng Nam Cường (xã Thanh Uyên). Tại đây, các đoàn thể như Đoàn Thanh niên, Hội Phụ nữ, Hội Cựu chiến binh... được phân công nhiệm vụ cụ thể, từ chuẩn bị lễ vật, dọn dẹp vệ sinh đến đảm bảo an ninh. Cần nhân rộng mô hình này, xây dựng các quy ước, hương ước làng xã về việc tổ chức lễ hội, trong đó đề cao trách nhiệm của từng dòng họ, từng gia đình. Mô hình này không chỉ giảm tải gánh nặng cho chính quyền mà còn tăng cường sự đoàn kết, gắn bó trong cộng đồng.

4.2. Gắn kết bảo tồn văn hóa với du lịch văn hóa tâm linh

Phát triển du lịch văn hóa tâm linh là một hướng đi đúng đắn để tạo nguồn lực tái đầu tư cho công tác bảo tồn. Tuy nhiên, việc phát triển này phải đặt mục tiêu bảo tồn lên hàng đầu. Cần khuyến khích cộng đồng tham gia cung cấp các dịch vụ du lịch như homestay, hướng dẫn viên bản địa, sản xuất và bán các sản phẩm thủ công truyền thống. Lợi ích kinh tế thu được từ du lịch cần được trích một phần để tu bổ di tích và hỗ trợ tổ chức lễ hội. Cách làm này giúp người dân thấy được lợi ích trực tiếp từ việc bảo vệ di sản, từ đó nâng cao ý thức và trách nhiệm của họ.

V. Hướng dẫn tổ chức lễ hội tại Phú Thọ Mô hình Tam Nông

Từ thực tiễn công tác quản lý, mô hình tại Tam Nông cung cấp nhiều bài học kinh nghiệm quý báu cho việc tổ chức lễ hội tại Phú Thọ nói chung. Thành công đến từ sự kết hợp hài hòa giữa sự chỉ đạo quyết liệt của chính quyền và ý thức tự quản cao của cộng đồng. Một trong những điểm sáng là công tác chuẩn bị và xây dựng kế hoạch chi tiết trước mỗi mùa lễ hội. UBND huyện và các xã đều thành lập Ban tổ chức từ sớm, phân công nhiệm vụ rõ ràng cho từng thành viên và đơn vị. Công tác tuyên truyền được đẩy mạnh, giúp người dân và du khách nắm rõ chương trình, ý nghĩa và các quy định khi tham gia lễ hội. Các hoạt động trong lễ hội được tổ chức đa dạng, cân bằng giữa phần Lễ trang nghiêm và phần Hội sôi nổi. Các trò chơi dân gian, diễn xướng truyền thống được ưu tiên, hạn chế các dịch vụ giải trí hiện đại, không phù hợp. Mô hình này cho thấy, khi có sự chuẩn bị chu đáo và phối hợp đồng bộ, các lễ hội hoàn toàn có thể được tổ chức một cách văn minh, an toàn và giàu bản sắc.

5.1. Bài học từ công tác tổ chức Lễ hội Phết Hiền Quan

Là lễ hội lớn nhất huyện, lễ hội Phết Hiền Quan được UBND huyện trực tiếp chỉ đạo tổ chức. Kinh nghiệm rút ra là phải có phương án đảm bảo an ninh, phân luồng giao thông từ xa và bố trí lực lượng ứng trực tại các điểm nóng. Việc quy hoạch các khu vực dịch vụ, bãi gửi xe một cách hợp lý đã góp phần giảm tải ùn tắc và giữ gìn cảnh quan. Đặc biệt, việc tuyên truyền về tinh thần thượng võ, đoàn kết thay vì hiếu thắng, bạo lực trong trò cướp phết đã giúp giảm thiểu các va chạm không đáng có, đưa lễ hội trở về đúng với giá trị nhân văn nguyên bản của nó.

5.2. Đánh giá hiệu quả công tác quản lý và những thành tựu

Qua khảo sát và đánh giá, công tác quản lý lễ hội tại Tam Nông đã đạt được những thành tựu đáng ghi nhận. Hầu hết các lễ hội đã được phục dựng và duy trì tổ chức thường niên, đáp ứng nhu cầu tín ngưỡng của nhân dân. Các giá trị văn hóa cốt lõi được bảo tồn. Nhận thức của người dân về di sản được nâng cao. Công tác xã hội hóa huy động được nguồn lực đáng kể cho việc tu bổ di tích và tổ chức lễ hội. Những kết quả này là tiền đề vững chắc để tiếp tục hoàn thiện các giải pháp quản lý lễ hội hiệu quả trong giai đoạn tiếp theo.

VI. Định hướng phát huy giá trị lễ hội truyền thống Tam Nông

Để công tác quản lý lễ hội truyền thống tại Tam Nông - Phú Thọ phát triển bền vững, cần có một tầm nhìn và định hướng chiến lược dài hạn. Mục tiêu cuối cùng là làm cho di sản văn hóa thực sự sống trong đời sống đương đại, trở thành nguồn lực nội sinh cho sự phát triển toàn diện của địa phương. Định hướng trong tương lai cần tập trung vào việc cân bằng giữa bảo tồn và phát triển. Bảo tồn không có nghĩa là "đóng băng" di sản, mà là giữ gìn những giá trị cốt lõi, đồng thời cho phép nó thích ứng một cách hợp lý với xã hội hiện đại. Phát triển không chỉ là khai thác kinh tế, mà còn là làm giàu thêm đời sống tinh thần cho cộng đồng. Việc xây dựng một thương hiệu du lịch văn hóa tâm linh đặc trưng cho Tam Nông, gắn liền với các lễ hội độc đáo, sẽ là một hướng đi chiến lược. Điều này đòi hỏi sự đầu tư đồng bộ vào cơ sở hạ tầng, đào tạo nguồn nhân lực du lịch và đẩy mạnh các hoạt động quảng bá, xúc tiến. Tương lai của lễ hội Tam Nông phụ thuộc vào sự chung tay của cả hệ thống chính trị và toàn thể cộng đồng.

6.1. Hướng tới sự phát triển bền vững của du lịch văn hóa

Phát triển du lịch bền vững đòi hỏi phải giảm thiểu tác động tiêu cực đến môi trường và văn hóa bản địa. Cần xây dựng các bộ quy tắc ứng xử cho du khách khi tham gia lễ hội. Các sản phẩm du lịch phải đa dạng, không chỉ tập trung vào ngày hội chính mà còn khai thác các giá trị văn hóa, lịch sử, cảnh quan xung quanh di tích. Việc kết nối các điểm du lịch lễ hội của Tam Nông với các điểm đến khác trong tỉnh Phú Thọ, như Đền Hùng, sẽ tạo ra những tour du lịch hấp dẫn, kéo dài thời gian lưu trú và tăng chi tiêu của du khách.

6.2. Tầm nhìn dài hạn cho việc bảo tồn bản sắc văn hóa

Tầm nhìn dài hạn là xây dựng Tam Nông trở thành một điểm sáng về bảo tồn di sản văn hóa Tam Nông gắn với phát triển cộng đồng. Điều này bao gồm việc tiếp tục nghiên cứu, sưu tầm, tư liệu hóa các giá trị văn hóa phi vật thể, đặc biệt là những nghi lễ, trò diễn có nguy cơ mai một. Cần có chính sách vinh danh và hỗ trợ các nghệ nhân dân gian, những người đang nắm giữ "linh hồn" của di sản. Việc giáo dục di sản cho thế hệ trẻ thông qua các chương trình ngoại khóa, các cuộc thi tìm hiểu... là cách tốt nhất để đảm bảo di sản được trao truyền liên tục và bền vững cho tương lai.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Huyện Tam Nông, tỉnh Phú Thọ là vùng đất giàu truyền thống lịch sử với hệ thống 30 lễ hội dân gian đặc sắc, phân bố trên địa bàn 20 đơn vị hành chính cấp xã và thị trấn, trải rộng trên tổng diện tích tự nhiên 155,51 km2. Kể từ thời điểm tái lập huyện vào tháng 9 năm 1999 sau khi chia tách từ huyện Tam Thanh, sự chuyển dịch cơ cấu kinh tế cùng làn sóng hiện đại hóa đã đặt công tác bảo tồn di sản văn hóa trước nhiều thách thức phức tạp. Việc tổ chức các lễ hội truyền thống vừa đáp ứng nhu cầu tâm linh, tín ngưỡng của hơn 80.000 cư dân địa phương, vừa bộc lộ những bất cập sâu sắc trong cơ chế phân cấp hành chính, sự thiếu hụt cán bộ chuyên trách và nguy cơ thương mại hóa không gian thiêng.

Mục tiêu trọng tâm của đề tài là hệ thống hóa cơ sở lý luận về quản lý nhà nước đối với lễ hội, tiến hành khảo sát và đánh giá thực trạng công tác quản lý tại huyện Tam Nông giai đoạn từ năm 1999 đến năm 2011. Trên cơ sở nhận diện những thành tựu đạt được và phân tích 4 nhóm nguyên nhân gây hạn chế, công trình đề xuất hệ thống giải pháp mang tính ứng dụng cao nhằm nâng cao hiệu quả quản trị văn hóa cơ sở trong giai đoạn 2011 đến 2020.

Phạm vi nghiên cứu bao quát toàn bộ 24 lễ hội truyền thống và 01 lễ hội lịch sử cách mạng tại 19 xã và 01 thị trấn thuộc huyện Tam Nông, tập trung phân tích chuyên sâu tại các điểm nóng di sản như xã Hiền Quan, Hương Nha, Dị Nậu, Xuân Quang và Thanh Uyên. Ý nghĩa thực tiễn của công trình thể hiện qua việc cung cấp luận cứ khoa học để chuẩn hóa quy trình phân cấp quản lý cho 100% lễ hội cấp xã, góp phần bảo vệ bền vững 114 công trình kiến trúc tín ngưỡng và 231 đạo sắc phong cổ quý giá trên địa bàn huyện.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng trên nền tảng tích hợp của hai lý thuyết cốt lõi: Lý thuyết quản lý nhà nước về văn hóa và Lý thuyết quản lý di sản dựa vào cộng đồng (Community-Based Heritage Management). Theo đó, quản lý nhà nước về văn hóa đóng vai trò định hướng chính sách, thiết lập khung khổ pháp lý dựa trên Luật Di sản văn hóa năm 2001 và các quy chế tổ chức lễ hội của Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch. Đồng thời, lý thuyết quản lý dựa vào cộng đồng khẳng định người dân làng xã chính là chủ thể sáng tạo, thực hành và gìn giữ di sản, bảo đảm sự cân bằng giữa tính tôn nghiêm của nghi lễ và tính sinh động của hội hè.

Mô hình nghiên cứu vận dụng quan điểm của Giáo sư Ngô Đức Thịnh về 5 giá trị cơ bản của lễ hội truyền thống trong đời sống đương đại, bao gồm: giá trị cố kết cộng đồng, giá trị hướng về nguồn cội, giá trị cân bằng đời sống tâm linh, giá trị sáng tạo - hưởng thụ văn hóa và giá trị trao truyền bản sắc dân tộc. Đề tài vận hành thông qua 4 khái niệm then chốt:

1. Lễ hội truyền thống: Hình thái sinh hoạt văn hóa cộng đồng nguyên hợp, bao gồm phần lễ trang nghiêm mang tính bất biến và phần hội phong phú mang tính thích nghi cao.
2. Quản lý lễ hội: Hoạt động điều hành, giám sát và can thiệp chính sách của các cơ quan công quyền nhằm hướng các hoạt động tín ngưỡng tuân thủ pháp luật và phát huy giá trị chân - thiện - mỹ.
3. Tự quản cộng đồng: Cơ chế trong đó các đoàn thể quần chúng và đại diện dòng họ, bô lão tự giác điều phối các khâu khánh tiết, vệ sinh môi trường và an ninh trật tự.
4. Không gian văn hóa thiêng: Môi trường cảnh quan gắn liền với 114 đình, đền, chùa, miếu, nơi diễn ra các thực hành tín ngưỡng cổ truyền.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng nguồn dữ liệu đa dạng, kết hợp giữa dữ liệu thứ cấp từ Niên giám thống kê huyện Tam Nông, hồ sơ khoa học của 25 lễ hội do Phòng Văn hóa và Thông tin cung cấp, cùng hệ thống văn bản pháp quy của Trung ương ban hành từ năm 1994 đến năm 2011. Dữ liệu sơ cấp được thu thập thông qua quá trình điền dã dân tộc học và quan sát tham dự trực tiếp tại 100% các kỳ lễ hội mùa xuân diễn ra từ tháng Giêng năm 2009 đến năm 2011.

Cỡ mẫu khảo sát bao gồm toàn bộ 20 xã, thị trấn trong huyện, trong đó chọn mẫu nghiên cứu điển cứu chuyên sâu tại 6 lễ hội tiêu biểu: Lễ hội Phết Hiền Quan, Lễ hội làng Hương Nha, Lễ hội Cầu Trâu Xuân Quang, Lễ hội cướp kén Dị Nậu, Lễ hội đền Chẹo và Hát Ghẹo Nam Cường. Phương pháp chọn mẫu có chủ đích được áp dụng để thực hiện 45 cuộc phỏng vấn sâu với các nhóm chủ thể: 15 cán bộ quản lý văn hóa cấp huyện và xã, 20 bô lão trong Ban khánh tiết làng xã, cùng 10 nghệ nhân dân gian am hiểu cổ tục. Lý do lựa chọn phương pháp nghiên cứu liên ngành (quản lý văn hóa, lịch sử và dân tộc học) là nhằm đảm bảo tính khách quan khoa học, vừa đánh giá chính xác hiệu lực quản lý hành chính, vừa thấu hiểu sâu sắc tâm thức tín ngưỡng của người dân bản địa trong suốt tiến trình lịch sử từ năm 1999 đến năm 2011.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, nghiên cứu chỉ ra tính quy mô và mật độ phân bố dày đặc nhưng tập trung cao độ về mặt thời gian. 100% lễ hội truyền thống tại Tam Nông (24 lễ hội) đều diễn ra đồng loạt vào mùa xuân, tập trung cao điểm từ ngày mùng 2 đến ngày 17 tháng Giêng âm lịch. Toàn huyện hiện có 114 công trình di tích kiến trúc tôn giáo tín ngưỡng (gồm 21 đình, 37 đền, 33 chùa, 23 miếu, nghè, am). Tuy nhiên, số lượng công trình xuống cấp và biến thành phế tích chiếm tỷ lệ đáng báo động lên tới 41,2% (47/114 công trình), tạo nên áp lực bảo tồn vô cùng lớn trong điều kiện kinh phí hạn hẹp.

Thứ hai, bộ máy quản lý nhà nước về văn hóa bộc lộ sự quá tải nghiêm trọng về nhân lực. Tại cấp huyện, Phòng Văn hóa và Thông tin chỉ bố trí duy nhất 01 đồng chí Phó Trưởng phòng chuyên trách theo dõi mảng di sản và lễ hội cho cả 20 xã, thị trấn. Tại cấp xã, 100% địa phương thành lập Ban Văn hóa - Xã hội gồm 2 đến 3 cán bộ, nhưng toàn bộ lực lượng này đều phải kiêm nhiệm cùng lúc nhiều lĩnh vực (văn hóa, thể thao, gia đình, y tế, lao động - thương binh và xã hội). Hơn 70% cán bộ văn hóa cơ sở chưa qua đào tạo chuyên môn sâu về quản lý di sản, dẫn đến tính bị động trong xử lý các tình huống phát sinh tại lễ hội.

Thứ ba, cơ chế phân cấp quản lý đã hình thành rõ nét nhưng hiệu quả thực thi chưa đồng đều. Hiện nay, Ủy ban nhân dân huyện trực tiếp quản lý và chỉ đạo tổ chức 01 lễ hội quy mô lớn nhất là Lễ hội Phết Hiền Quan (thu hút hàng vạn du khách mỗi năm), trong khi 24 lễ hội còn lại được phân cấp cho Ủy ban nhân dân cấp xã quản lý trực tiếp. Tỷ lệ các xã gửi kế hoạch tổ chức lễ hội về huyện thẩm định trước 20 ngày đạt 100%, song mức độ đầu tư cho hạ tầng kỹ thuật, bãi đỗ xe và công tác đảm bảo vệ sinh môi trường giữa các xã vùng đồng bằng ven sông và vùng đồi gò chênh lệch nhau tới 35-40%.

Thứ tư, vai trò tự quản của cộng đồng được chứng minh là trụ cột quyết định sự thành công của lễ hội làng. Tại các lễ hội như làng Nam Cường (xã Thanh Uyên) hay làng Hương Nha, lực lượng tự quản gồm Đoàn Thanh niên, Hội Cựu chiến binh, Hội Phụ nữ và Hội Người cao tuổi đã đóng góp trên 85% nhân lực phục vụ công tác dọn dẹp vệ sinh môi trường, an ninh trật tự và rước kiệu, giúp tiết kiệm đáng kể chi phí ngân sách địa phương.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân cốt lõi của những bất cập bắt nguồn từ sự mất cân đối giữa nguồn lực tài chính và tốc độ phát triển kinh tế. Năm 2010, tổng giá trị sản xuất toàn huyện ước đạt 593,8 tỷ đồng, trong đó cơ cấu kinh tế chuyển dịch mạnh sang công nghiệp - xây dựng (chiếm 56% theo định hướng 2010-2015), khiến nguồn ngân sách cấp cho hoạt động tu bổ di tích và quản lý văn hóa cơ sở chỉ chiếm chưa đầy 1,5% chi tiêu thường xuyên.

Khi đối chiếu với các công trình nghiên cứu của Bùi Hoài Sơn về đồng bằng Bắc Bộ và Đinh Gia Khánh về xã hội hiện đại, thực trạng tại Tam Nông phản ánh rõ mâu thuẫn giữa nhu cầu thực hành tín ngưỡng tự nhiên của cư dân nông nghiệp và yêu cầu chuẩn hóa, văn minh hóa của cơ quan quản lý. Hiện tượng tranh cướp quyết liệt trong hội Phết Hiền Quan hay nghi thức sát ngưu trong lễ Cầu Trâu Xuân Quang cho thấy sự va chạm giữa tính biểu trưng cổ xưa và chuẩn mực văn hóa mới. Các dữ liệu khảo sát này có thể được trực quan hóa thông qua biểu đồ cột kép thể hiện tương quan giữa số lượng lễ hội với số lượng biên chế cán bộ quản lý văn hóa tại 20 xã, kết hợp bảng ma trận phân loại 25 lễ hội theo cấp quản lý, thời gian tổ chức và loại hình thờ tự để hỗ trợ việc theo dõi khoa học.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm nâng cao chất lượng quản lý lễ hội truyền thống tại huyện Tam Nông giai đoạn 2012-2020, nghiên cứu đề xuất 4 nhóm giải pháp hành động cụ thể:

1. Hoàn thiện quy chế phân cấp và chuẩn hóa quy trình thẩm định hồ sơ lễ hội: Ủy ban nhân dân huyện Tam Nông cần ban hành Quy chế quản lý lễ hội đặc thù trên địa bàn huyện trước quý II năm 2013. Động từ hành động: Tăng cường rà soát, chuẩn hóa 100% hồ sơ xin cấp phép và kế hoạch tổ chức của các xã gửi về trước ngày khai hội ít nhất 25 ngày; thiết lập cơ chế phản ứng nhanh giữa Phòng Văn hóa và Thông tin, Công an huyện và Trung tâm Y tế huyện nhằm kiểm soát tuyệt đối các nguy cơ mất an ninh trật tự tại Lễ hội Phết Hiền Quan.

2. Đào tạo và chuẩn hóa năng lực chuyên môn cho đội ngũ cán bộ văn hóa: Phòng Văn hóa và Thông tin phối hợp với Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Phú Thọ tổ chức định kỳ 02 lớp bồi dưỡng chuyên môn nghiệp vụ mỗi năm trong giai đoạn 2012-2015. Mục tiêu hướng tới nâng cao kiến thức pháp luật di sản và kỹ năng quản lý cho khoảng 50-60 cán bộ Ban Văn hóa - Xã hội cấp xã và các thành viên Ban tổ chức lễ hội cơ sở, phấn đấu đến năm 2015 đạt 100% cán bộ văn hóa phụ trách lễ hội được đào tạo nghiệp vụ đúng chuẩn.

3. Đẩy mạnh xã hội hóa và phục hồi hệ thống không gian di tích: Ủy ban nhân dân các xã và thị trấn chủ động triển khai Nghị quyết số 24/2006/NQ-HĐND của Hội đồng nhân dân tỉnh về xã hội hóa bảo tồn di tích. Động từ hành động: Vận động, khai thác nguồn lực tài trợ hợp pháp từ cộng đồng và doanh nghiệp, nâng tỷ trọng đóng góp xã hội hóa lên 40-50% tổng kinh phí bảo tồn; tập trung nguồn vốn triển khai dự án tu bổ khẩn cấp cho 47 di tích phế tích trong lộ trình từ năm 2013 đến năm 2018.

4. Xây dựng thương hiệu du lịch di sản gắn với 6 lễ hội trọng điểm: Phòng Kinh tế và Hạ tầng phối hợp với Phòng Văn hóa và Thông tin xây dựng chuỗi tour liên kết di sản Đền Hùng - Hội Phết Hiền Quan - Hát Ghẹo Nam Cường - Đền Chẹo - Cột cờ Hưng Hóa. Mục tiêu thúc đẩy tốc độ tăng trưởng lượng du khách văn hóa đạt 15-20%/năm trong giai đoạn 2014-2020, tạo nguồn thu tái đầu tư bền vững cho cộng đồng địa phương.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Cán bộ quản lý nhà nước tại các Phòng Văn hóa và Thông tin cấp huyện và công chức Văn hóa - Xã hội cấp xã: Tài liệu cung cấp cẩm nang thực tiễn về quy trình phân cấp quản lý, mẫu kế hoạch điều hành lễ hội và phương pháp tổ chức mạng lưới tự quản an ninh trật tự, vệ sinh môi trường tại 20 xã, thị trấn.

2. Các nhà nghiên cứu văn hóa dân gian, nhân học và di sản học: Công trình là nguồn tư liệu điền dã quý giá, ghi chép chi tiết về cấu trúc nghi lễ, truyền thuyết Thành hoàng và diễn xướng cổ truyền độc đáo như trò kéo quân đánh phết Hiền Quan, rước 30 bộ kén Dị Nậu, hát Ghẹo Nam Cường.

3. Giảng viên, học viên cao học và sinh viên ngành Quản lý văn hóa, Văn hóa học và Du lịch: Luận văn đóng vai trò là một case study điển hình về phương pháp tiếp cận liên ngành trong nghiên cứu di sản cấp huyện, minh họa rõ nét cách vận dụng khung lý thuyết quản trị văn hóa vào thực tiễn địa phương từ năm 1999 đến 2011.

4. Các doanh nghiệp lữ hành và đơn vị tổ chức sự kiện văn hóa: Tài liệu hỗ trợ đắc lực cho việc xây dựng lịch trình tour du lịch trải nghiệm lễ hội mùa xuân Đất Tổ, khai thác giá trị kinh tế của di sản gắn liền với mục tiêu bảo tồn nguyên bản văn hóa truyền thống.

Câu hỏi thường gặp

1. Luận văn giải quyết vấn đề cốt lõi nào trong công tác quản lý lễ hội tại Tam Nông? Luận văn giải quyết triệt để sự mâu thuẫn giữa nhu cầu tín ngưỡng, giải trí bùng nổ của nhân dân sau khi tái lập huyện năm 1999 và năng lực quản lý hạn chế của bộ máy hành chính cơ sở. Đề tài xây dựng khung giải pháp phân cấp cụ thể cho 25 lễ hội nhằm vừa giữ gìn bản sắc, vừa ngăn ngừa tiêu cực.

2. Đâu là lễ hội có quy mô quản lý lớn và phức tạp nhất trên địa bàn huyện? Lễ hội Phết Hiền Quan diễn ra vào ngày 12-13 tháng Giêng là lễ hội quy mô nhất, do Ủy ban nhân dân huyện trực tiếp chỉ đạo. Lễ hội thu hút hàng vạn du khách tham gia tranh cướp quả phết cầu may, đòi hỏi sự phối hợp liên ngành chặt chẽ để đảm bảo an toàn tuyệt đối.

3. Hạn chế lớn nhất của đội ngũ cán bộ văn hóa cơ sở tại địa phương hiện nay là gì? Hạn chế lớn nhất là tình trạng thiếu biên chế chuyên trách và tính kiêm nhiệm quá cao. Toàn bộ cán bộ Ban Văn hóa - Xã hội tại 100% các xã phải phụ trách nhiều mảng công việc cùng lúc, trong đó trên 70% chưa được bồi dưỡng bài bản về chuyên môn quản lý di sản văn hóa phi vật thể.

4. Mô hình tự quản cộng đồng đóng vai trò gì trong quản lý lễ hội cấp xã? Tự quản cộng đồng là nhân tố then chốt bảo đảm sự thành công của lễ hội làng. Thực tế tại lễ hội làng Nam Cường và Hương Nha cho thấy các hội đoàn quần chúng đã tự nguyện gánh vác trên 85% khối lượng công việc từ khánh tiết, rước kiệu đến quét dọn vệ sinh, giúp giảm tải ngân sách nhà nước.

5. Làm cách nào để bảo tồn các cổ tục độc đáo nhưng nhạy cảm như tục sát ngưu hay cướp phết? Cần thực hiện giải pháp bảo tồn có chọn lọc, tuyên truyền nâng cao nhận thức cộng đồng theo Luật Di sản văn hóa. Đối với tục sát ngưu làng Xuân Quang, chuyển dần sang hình thức diễn xướng tượng trưng; đối với tục cướp kén Dị Nậu và hội Phết Hiền Quan, cần khoanh vùng không gian bãi hội an toàn, giữ vững ý nghĩa tâm linh gốc.

Kết luận

• Hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận và thực tiễn quản lý 25 lễ hội truyền thống trên địa bàn 20 xã, thị trấn huyện Tam Nông suốt giai đoạn 1999-2011.
• Khẳng định vai trò chủ đạo của bộ máy quản lý nhà nước kết hợp hài hòa với mô hình tự quản cộng đồng - yếu tố quyết định sự ổn định của 100% lễ hội cơ sở.
• Nhận diện chính xác các điểm nghẽn về nhân lực kiêm nhiệm và tình trạng xuống cấp của 47 công trình di tích phế tích cần bảo vệ khẩn cấp.
• Đề xuất 4 nhóm giải pháp đột phá về thể chế, đào tạo nhân lực, xã hội hóa nguồn lực tu bổ và liên kết phát triển du lịch di sản bền vững.
• Mở ra hướng nghiên cứu mới về tích hợp quản lý di sản văn hóa phi vật thể với các chương trình mục tiêu quốc gia xây dựng nông thôn mới.

Đóng góp lớn nhất của luận văn là cung cấp một mô hình quản lý văn hóa cơ sở vừa mang tính pháp quy khoa học, vừa tôn trọng sâu sắc tính thiêng và quyền thực hành di sản của nhân dân địa phương. Trong lộ trình tiếp theo từ năm 2012 đến năm 2020, huyện Tam Nông cần khẩn trương hiện thực hóa quy chế phân cấp quản lý và hoàn thành chỉ tiêu đào tạo 100% cán bộ văn hóa xã. Các nhà quản lý, nghiên cứu và độc giả quan tâm hãy chủ động tham khảo toàn văn công trình để cùng chung tay bảo tồn, phát huy kho tàng di sản văn hóa vô giá của vùng Đất Tổ Hùng Vương.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: Những quy định chung gồm 3 điều (từ điều 1 đến điều 3); Chương 2: Quản lý và tổ chức lễ hội gồm 13 điều (từ điều 4 đến điều 16) Chương 3: Những điều khoản thi hành gồm 2 điều (điều 17 và điều 18). Trong đó, tại điều 1 quy định đối tượng điều chỉnh của quy chế này bao gồm: 1/Lễ hội dân gian; lễ hội lịch sử cách mạng; lễ hội tôn giáo; lễ hội du nhập từ nước ngoài vào Việt Nam. Tại điều 4, điều 5, điều 6 quy định rõ nội dung về việc các lễ hội không cần xin cấp phép, các lễ hội phải cấp phép và các lễ hội phải lập hồ sơ xin tổ chức lễ hội. Việc sửa đổi và bổ sung các quy chế là điều cần thiết trong quá trình hoàn thiện công tác quản lý.

Bộ văn hóa ban hành và sửa đổi các quy chế ngày càng hoàn thiện hơn, chi tiết hơn, rõ ràng, có tính ứng dụng cao và sát với thực tiễn hơn. Quy chế tổ chức lễ hội là văn bản pháp quy có tính định hướng cao cho các nhà quản lý lễ hội thực hiện công việc của mình từ việc xin mở hội đến tổ chức, kiểm tra, giám sát, báo cáo, tổng kết. Quy chế ban hành đã đảm bảo được định hướng tổ chức lễ hội văn minh, khoa học và giữ gìn được tính truyền thống. Qua đó thể hiện quan điểm chỉ đạo của Đảng về mục tiêu “Xây dựng và phát triển nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc”.

17 Nhằm nâng cao đời sống tinh thần cho người dân và một số vấn đề liên quan đến việc tổ chức, quản lý lễ hội; ngày 21 tháng 01 năm 1998, Ban chấp hành Trung Ương Đảng đã ra Chỉ thị số 27 –CT/TW về việc thực hiện nếp sống văn minh trong việc cưới, việc tang, lễ hội, trong đó định hướng: “Bảo tồn có chọn lọc, cải tiến, đổi mới những phong tục tập quán tốt đẹp của dân tộc; loại bỏ dần trong cuộc sống những hình thức lỗi thời, lạc hậu; nghiên cứu xây dựng và hình thành dần những hình thức vừa văn minh vừa giữ gìn và phát huy bản sắc văn hóa dân tộc trong việc cưới, việc tang, lễ hội”. Để ngăn chặn những hiện tượng tiêu cực, thương mại hóa trong việc cưới, việc tang và lễ hội, Bộ Chính trị đã ban hành chỉ thị số 27/CT-TW ngày 12 tháng 01 năm 1998; Chỉ thị số 14/1998/CT-TTG ngày 18 tháng 3 năm 1998 của Thủ tướng Chính phủ về việc thực hiện nếp sống văn minh trong việc cưới, việc tang và lễ hội; Thông tư số 04/2011/TT-BVHTTDL ngày 21/01/2011 của Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch quy định về việc thực hiện nếp sống văn minh trong việc cưới, việc tang và lễ hội. Ban hành các văn bản quy phạm pháp luật như đã nêu trên đã tạo cơ sở pháp lý cơ bản cho các cấp, các ngành trong việc quản lý và tổ chức các hoạt động văn hóa đặc biệt là hoạt động lễ hội; việc làm đó đã góp phần quan trọng vào việc bảo tồn và phát huy giá trị lễ hội truyền thống, chính là bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa dân tộc trong sự nghiệp xây dựng và phát triển nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc. Tuy nhiên, trước khi bàn về nội dung quản lý nhà nước lễ hội cần phải hướng tới xem xét mục đích của việc quản lý: Trên thực tế, quản lý lễ hội vì nhiều mục đích khác nhau, không chỉ đơn thuần vì những mục đích văn hóa mà phải tính cả đến những mục đích về chính trị, kinh tế và xã hội khác.

Có thể đôi khi những mục đích này trái ngược nhau, nhưng đây là một sự thực cần phải chấp nhận. Rõ ràng là việc tổ chức các lễ hội truyền thống luôn đi kèm với hai biểu 18 hiện tích cực và tiêu cực. Tuy nhiên, không chỉ vì những điểm tiêu cực (như không chỉ vì tình trạng mê tín dị đoan quá nặng nề) mà dẫn đến việc chúng ta cấm đoàn việc tổ chức cả một lễ hội. Chúng ta đã có một thời kỳ dài cấm tổ chức một số lễ hội như: Hội phủ Dày hay hội đền Đồng Bằng.

Đến nay, các hội này đã được mở lại và nội dung hội, dù có ít nhiều khác trước, nhưng căn bản vẫn không thay đổi. Chúng ta cần phải đặt việc tổ chức các lễ hội này trong một bối cảnh xã hội nhất định và mục đích tổ chức hội nhất định. Mục đích đến dự hội của người dân có thể không giống với mục đích mở hội của các nhà lãnh đạo chính trị, văn hóa - xã hội. Mục đích của người dân đến dự các lễ hội có thể là cầu ước cho sở nguyện riêng của họ, trong khi mục đích của nhà quản lý xã hội là giữ gìn truyền thống của địa phương, phát triển du lịch văn hóa.

Theo quan điểm quản lý di sản, đây là những mục đích khác nhau và có thể cùng tồn tại mà không hề có sự mâu thuẫn nào đáng kể trong công tác quản lý. Bên cạnh đó, nhìn từ quan điểm quản lý di sản chúng ta thấy, đối với những lễ hội cụ thể, chúng ta có những mục đích quản lý cụ thể, không áp dụng một cách máy móc cách quản lý của lễ hội này đối với toàn bộ các lễ hôi khác. Đây chính là quan điểm để khi ban hành các văn bản như Quy chế tổ chức lễ hội, trừ những điều khoản đòi hỏi chúng ta nhất thiết phải cụ thể hóa để tránh những hiểu lầm, hiểu sai nghĩa, hoặc quá mơ hồ như những biểu hiện của mê tín dị đoan hay cụ thể hơn là không được bán vé đối với du khách tham dự lễ hội, còn lại chúng ta cần mở rộng quyền hạn cho các địa phương ban hành hướng dẫn thực hiện quy chế riêng của họ cho phù hợp với từng mục tổ chức và quản lý lễ hội cũng như phù hợp với chính bản thân lễ hội truyền thống ở vùng miền đó. Quan điểm quản lý di sản cũng nhấn mạnh: Việc phục hồi và phát triển lễ hội, các sinh hoạt tín ngưỡng là một sự lựa chọn có thể theo hoặc không 19 theo.

Không có mục đích phục hồi, phát triển lễ hội, các sinh hoạt tín ngưỡng nào được xem là tối thượng, hoàn toàn đúng. Điều này thể hiện tính linh hoạt trong việc tổ chức và quản lý lễ hội. Bối cảnh xã hội luôn thay đổi điều đó buộc các nhà quản lý văn hóa - xã hội phản lựa chọn những khả năng nhất định để ưu tiên cho mục đích của mình. Như chúng ta từng thấy, chủ trương mở hội truyền thống năm 1956 của chúng ta xuất phát từ nhiều lý do, trong đó đáng kể nhất là Chính phủ muốn người dân vui vẻ, thoát khỏi không khí căng thẳng của thời kỳ cải cách ruộng đất.

Đây rõ ràng là một lý do mà chúng ta đã chọn dù sau đó chúng ta đã phải có hàng loạt văn bản để hạn chế sự phát triển quá mức của các lễ hội khi điều kiện đất nước chưa cho phép. Vai trò của lễ hội truyền thống trong đời sống văn hóa cộng đồng Trong kho tàng văn hóa của dân tộc Việt Nam, sinh hoạt lễ hội là một nét văn hóa đặc trưng có mặt ở khắp mọi miền đất nước. Nhiều lễ hội ra đời cách đây hàng nghìn năm cho đến nay vẫn được duy trì, phát triển, có sức cuốn hút kỳ lạ và đã trở thành một nhu cầu sinh hoạt tinh thần không thể thiếu được trong đời sống của mọi tầng lớp nhân dân trong nhiều thế kỷ; điều đó đã phần nào nói lên vị trí quan trọng của lễ hội trong đời sống của người dân Việt Nam. Lễ hội diễn ra là dịp để con người giao lưu, cộng cảm và trao truyền những đạo lý, tình cảm và khát vọng cao đẹp.

Lễ hội đã trở thành nhu cầu văn hóa cần thiết và chính đáng của tất cả mọi người qua nhiều đời, chính vì lễ hội được lưu truyền một cách trực tiếp từ thế hệ này sang thế hệ khác nên nó đã trở thành mạch ngầm kết nối giữa quá khứ, hiện tại và tương lai. Lễ hội là một loại hình sinh hoạt cộng đồng được tổ chức với nhiều nội dung, hình thức phong phú. Mỗi thành viên tham gia lễ hội đều cảm thấy mình là bộ phận không thể tách rời và lễ hội hướng con người tới “cái thiêng”, gắn bó họ lại với nhau. Sau một năm lao động vất vả, phải đối phó với mọi hoàn cảnh khắc nghiệt của thiên nhiên, với nhưng lo toan bộn bề, những vất vả đời 20 thường, người dân có ước muốn được gặp gỡ, trao đổi, được cùng sinh hoạt cộng đồng, được nghỉ ngơi thư giãn, lễ hội truyền thống tổ chức đã đáp ứng được phần nào những nhu cầu đó của người dân.

Hội làng mở tất cả các thành viên trong cộng đồng đều được tham dự, được bình đẳng, được vui chơi, được thi thố tài năng; trong lễ hội làng người dân không chỉ hưởng thụ mà còn là người sáng tạo văn hóa, là chủ nhân thực sự trong đời sống văn hóa của chính bản thân mình, lễ hội làng thể hiện khát vọng của người dân mong cho mưa thuận gió hòa, mùa màng tươi tốt, con cháu đầy đàn… Theo tác giả Lê Trung Vũ cho rằng: Hội làng là sinh hoạt văn hóa, tôn giáo, nghệ thuật của cộng đồng làng, xuất phát từ nhu cầu cuộc sống, từ sự tồn tại và phát triển cho cả làng, sự bình yên cho từng cá nhân, niềm hạnh phúc cho từng gia đình, sự vững mạnh cho từng dòng họ, sự sinh sôi nảy nở của gia súc, sự bội thu của mùa màng, mà từ bao đời đã quy tụ niềm mơ ước chung vào bốn chữ “Nhân khang, vật thịnh. Như vậy, lễ hội sinh ra do nhu cầu tinh thần, văn hóa, đúng hơn là để đáp ứng sự cầu mong hưng thịnh của cộng đồng tộc người” [63, tr. Cuộc sống con người ngoài đời sống vật chất còn có một đời sống tâm linh, đời sống tinh thần mà đó chính là sợi dây nối giữa truyền thống và hiện tại, lễ hội truyền thống mở ra chính để thỏa mãn những nhu cầu ấy.