Tổng quan nghiên cứu

Thị xã Nghi Sơn được thành lập theo Nghị quyết số 933/NQ-UBTVQH14 ngày 22 tháng 4 năm 2020 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội trên cơ sở toàn bộ diện tích tự nhiên 455,61 km² và quy mô dân số 307.304 người của huyện Tĩnh Gia trước đây. Quá trình đô thị hóa nhanh chóng tại 31 đơn vị hành chính gồm 16 phường và 15 xã mở ra tiềm năng kinh tế lớn nhưng cũng đặt ra thách thức gay gắt cho công tác quản lý văn hóa cơ sở. Hoạt động của các Trung tâm Văn hóa - Thể thao cấp xã, phường tại địa phương bộc lộ nhiều điểm nghẽn về hạ tầng, cơ chế vận hành và tính bền vững của các phong trào quần chúng.

Vấn đề cốt lõi mà đề tài giải quyết là sự thiếu đồng bộ giữa tốc độ phát triển công nghiệp hóa của Khu kinh tế Nghi Sơn với năng lực quản trị thiết chế văn hóa, thể thao công lập. Mục tiêu nghiên cứu nhằm đánh giá toàn diện thực trạng quản lý các Trung tâm Văn hóa - Thể thao cấp xã, phường, xác định những rào cản về cơ cấu tổ chức, nhân lực, kinh phí và cơ sở vật chất. Phạm vi nghiên cứu tập trung khảo sát 16 phường trọng điểm trên địa bàn thị xã Nghi Sơn trong giai đoạn từ năm 2019 đến năm 2021. Kết quả nghiên cứu cung cấp hệ thống luận cứ khoa học thực tiễn, hỗ trợ chính quyền địa phương nâng cao tỷ lệ người dân tham gia hoạt động văn hóa thể thao từ mức 35% lên trên 70%, đồng thời chuẩn hóa 100% thiết chế cơ sở theo quy định nhà nước.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu vận dụng lý thuyết quản lý nhà nước về văn hóa và lý thuyết phát triển thiết chế văn hóa cơ sở trong bối cảnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa. Các lý thuyết này khẳng định vai trò điều tiết, định hướng và bảo đảm công bằng xã hội của nhà nước thông qua hệ thống pháp luật, chính sách nhằm phát huy giá trị tinh thần cho nhân dân. Nghiên cứu làm rõ 4 khái niệm nền tảng:

  • Quản lý: Sự tác động có tổ chức, có hướng đích của chủ thể quản lý đến khách thể quản lý nhằm đạt được mục tiêu đề ra.
  • Quản lý nhà nước về văn hóa: Hoạt động thực thi quyền lực công thông qua ban hành, tổ chức thực hiện, kiểm tra và giám sát văn bản quy phạm pháp luật trong lĩnh vực văn hóa.
  • Trung tâm Văn hóa - Thể thao cấp xã, phường: Bộ phận cấu thành của hệ thống thiết chế cơ sở, thực hiện chức năng tuyên truyền, tổ chức hoạt động văn hóa, nghệ thuật, thể dục thể thao và cung ứng dịch vụ công.
  • Thiết chế văn hóa: Chỉnh thể tập hợp đầy đủ các yếu tố cơ sở vật chất, tổ chức bộ máy, phương thức hoạt động và kinh phí vận hành.

Hệ thống căn cứ pháp lý được sử dụng xuyên suốt gồm Thông tư số 12/2010/TT-BVHTTDL, Thông tư số 14/2016/TT-BVHTTDL, Thông tư số 05/2014/TT-BVHTTDL của Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch cùng Quyết định số 2164/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ về quy hoạch phát triển thiết chế văn hóa, thể thao cơ sở.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu kết hợp nguồn dữ liệu thứ cấp từ các báo cáo tổng kết của Ủy ban nhân dân thị xã Nghi Sơn, Phòng Văn hóa - Thông tin và dữ liệu sơ cấp thu thập qua điều tra điền dã thực địa. Cỡ mẫu nghiên cứu bao gồm toàn bộ 16 phường thuộc thị xã Nghi Sơn cùng 103 công trình thể thao cơ sở trên địa bàn. Tác giả áp dụng phương pháp chọn mẫu định ngạch kết hợp phỏng vấn chuyên sâu 25 cán bộ công chức văn hóa - xã hội, lãnh đạo địa phương và khảo sát lấy ý kiến của 180 người dân sinh sống tại các khu dân cư.

Lý do lựa chọn phương pháp này xuất phát từ tính chất đặc thù của công tác quản lý văn hóa, đòi hỏi sự kết hợp giữa đo lường định lượng các chỉ số hạ tầng với phân tích định tính về mức độ hưởng thụ của công chúng. Phương pháp liên ngành lịch sử, địa lý học văn hóa và thống kê xã hội học được triển khai từ năm 2019 đến tháng 8 năm 2021, bảo đảm tính xác thực, khách quan và độ tin cậy cao của các kết luận khoa học.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Khảo sát thực tế tại 16 phường của thị xã Nghi Sơn chỉ ra 4 phát hiện quan trọng:

Thứ nhất, quy hoạch quỹ đất và cơ sở hạ tầng phân hóa mạnh. Hiện có 10 trên 16 phường (chiếm 62,5%) đã quy hoạch được quỹ đất riêng cho trung tâm văn hóa với diện tích lớn như phường Hải Châu đạt 7.626 m², phường Ninh Hải đạt 4.000 m², phường Hải Hòa đạt 2.597 m². Ngược lại, 6 trên 16 phường (chiếm 37,5%) gồm Hải An, Xuân Lâm, Nguyên Bình, Hải Bình, Trúc Lâm và Hải Thượng chưa có quỹ đất độc lập, phải sử dụng chung hội trường công sở chật hẹp hoặc công trình đã xuống cấp nghiêm trọng.

Thứ hai, quy mô mạng lưới thể dục thể thao rộng khắp nhưng trang thiết bị còn thiếu thốn. Toàn thị xã có 103 công trình thể thao đang sử dụng với tổng diện tích đất quy hoạch đạt 381.142 m², bao gồm 07 bể bơi, 01 sân vận động có khán đài, 29 sân vận động không khán đài, 31 sân bóng chuyền, 19 sân cầu lông và 14 sân quần vợt. Dù vậy, phần lớn các sân bãi cấp phường thiếu dụng cụ tập luyện ngoài trời chuyên dụng.

Thứ ba, công tác tuyên truyền cổ động đạt sản lượng ấn tượng nhưng tỷ lệ người dân tham gia sinh hoạt định kỳ chưa cao. Trong năm 2020, toàn thị xã đã thực hiện 1.620 băng rôn, 210 pano, 8.000 lượt cờ hồng kỳ, 90.000 lượt cờ Đảng và cờ Tổ quốc cùng 80 buổi tuyên truyền lưu động. Hệ thống đài truyền thanh phát sóng 60 phút mỗi ngày với 36.500 lượt phát thanh. Tuy nhiên, tỷ lệ người dân tham gia thường xuyên vào các hoạt động tại trung tâm văn hóa cấp phường chỉ dao động từ 35% đến 55% (như Hải Thượng đạt 35%, Nguyên Bình đạt 35%, Hải Hòa đạt 55%).

Thứ tư, bất cập nghiêm trọng trong tổ chức bộ máy và cơ chế tài chính. Toàn thị xã mới chỉ có 2 trên 31 xã, phường (chiếm 6,45%) là Hải Nhân và Định Hải thành lập được Ban quản lý và ban hành quy chế hoạt động. Đội ngũ cán bộ văn hóa cấp xã gồm 01 công chức văn hóa - xã hội kiêm nhiệm nhiều đầu việc không có thù lao tương xứng. Kinh phí hoạt động sự nghiệp văn hóa thể thao tại mỗi phường chỉ đạt mức bình quân 21 triệu đồng mỗi năm, quá thấp so với nhu cầu thực tế.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân cốt lõi của các hạn chế trên xuất phát từ tốc độ chuyển đổi cơ cấu kinh tế quá nhanh khi chuyển từ huyện Tĩnh Gia lên thị xã Nghi Sơn vào năm 2020, dẫn đến quy hoạch đô thị chưa kịp thời đồng bộ hóa quỹ đất dành cho văn hóa. Áp lực phát triển các dự án công nghiệp, giao thông và dịch vụ tại Khu kinh tế Nghi Sơn đã làm gia tăng giá trị đất đai, khiến việc thu hồi, bố trí mặt bằng công cộng gặp nhiều trở ngại.

So sánh với các nghiên cứu tương tự tại huyện Đông Hưng (tỉnh Thái Bình) hay thành phố Sơn La (tỉnh Sơn La), tình trạng thiếu kinh phí và cán bộ kiêm nhiệm là khó khăn chung của các thiết chế cơ sở. Tuy nhiên, tại thị xã Nghi Sơn, sự chênh lệch giữa nguồn lực đầu tư cho trung tâm cấp thị xã (được cấp 2,978 tỷ đồng năm 2021) với cấp phường (21 triệu đồng) tạo ra sự mất cân đối lớn. Dữ liệu nghiên cứu có thể được trực quan hóa tối ưu thông qua biểu đồ cột thể hiện mức độ đạt chuẩn của 16 phường theo Thông tư 14/2016/TT-BVHTTDL (hiện đạt 11/16 phường, tương đương 68,75%) và bảng ma trận đối sánh giữa diện tích xây dựng với tỷ lệ thu hút người dân để phục vụ phân loại đầu tư công.

Đề xuất và khuyến nghị

Để nâng cao chất lượng quản lý hoạt động Trung tâm Văn hóa - Thể thao xã, phường trên địa bàn thị xã Nghi Sơn, luận văn đề xuất 4 nhóm giải pháp chiến lược:

Thứ nhất, quy hoạch bổ sung quỹ đất và đầu tư nâng cấp cơ sở vật chất. Ủy ban nhân dân thị xã Nghi Sơn và Phòng Tài nguyên - Môi trường cần rà soát, bố trí quỹ đất tối thiểu 500 m² cho 6 phường chưa có đất trung tâm độc lập trước năm 2024. Mục tiêu đến năm 2025, hoàn thành cải tạo 100% hội trường đạt sức chứa từ 250 chỗ ngồi trở lên, trang bị đầy đủ âm thanh, ánh sáng, phòng chức năng và sân thể thao đạt chuẩn Thông tư 14/2016/TT-BVHTTDL.

Thứ hai, kiện toàn bộ máy nhân sự và chuẩn hóa quy chế hoạt động. Phòng Văn hóa - Thông tin thị xã chủ trì hướng dẫn 100% các xã, phường thành lập Ban quản lý Trung tâm Văn hóa - Thể thao và ban hành quy chế vận hành rõ ràng trong giai đoạn 2022 - 2023. Ủy ban nhân dân cấp phường cần bố trí phụ cấp kiêm nhiệm thỏa đáng từ ngân sách địa phương cho cán bộ văn hóa và cộng tác viên đài truyền thanh, đồng thời tổ chức tập huấn chuyên môn định kỳ hàng năm cho 100% nhân sự phụ trách.

Thứ ba, đổi mới nội dung, phương thức tổ chức phong trào văn hóa - thể thao. Ban Chủ nhiệm trung tâm các phường cần chuyển đổi từ mô hình hoạt động thời vụ sang tổ chức các giải đấu, hội diễn định kỳ theo tuần và tháng. Phấn đấu nâng tỷ lệ người dân tham gia sinh hoạt thường xuyên từ mức 35% - 55% lên tối thiểu 70% vào năm 2025, chú trọng duy trì 30% thời lượng hoạt động phục vụ thanh thiếu nhi và người cao tuổi.

Thứ tư, đẩy mạnh cơ chế xã hội hóa nguồn lực tài chính. Ủy ban nhân dân thị xã cùng các phường cần ban hành cơ chế thu hút doanh nghiệp đóng trên địa bàn Khu kinh tế Nghi Sơn tài trợ, liên kết đầu tư sân chơi thể thao, bể bơi và trang thiết bị chuyên dụng. Phấn đấu huy động nguồn lực xã hội hóa đạt từ 40% đến 50% tổng kinh phí hoạt động văn hóa cơ sở trong giai đoạn 2023 - 2025.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nội dung và kết quả nghiên cứu của luận văn mang giá trị ứng dụng thiết thực cho 4 nhóm đối tượng:

Cán bộ quản lý văn hóa và công chức Văn hóa - Xã hội cấp cơ sở: Luận văn cung cấp cẩm nang thực tiễn về quy trình vận hành thiết chế, phương pháp xây dựng quy chế hoạt động chuẩn hóa và kỹ năng tổ chức các hoạt động văn hóa, văn nghệ, thể dục thể thao định kỳ tại địa phương.

Lãnh đạo Ủy ban nhân dân xã, phường và cơ quan quản lý nhà nước cấp huyện, thị xã: Tài liệu đóng vai trò là cơ sở khoa học giúp hoạch định kế hoạch sử dụng đất, phân bổ dự toán ngân sách sự nghiệp và xây dựng chính sách thu hút nguồn lực xã hội hóa cho văn hóa.

Giảng viên, học viên cao học và sinh viên chuyên ngành Quản lý văn hóa, Văn hóa học: Đề tài là tài liệu tham khảo chất lượng cao, cung cấp khung phân tích thực chứng, số liệu điền dã chi tiết và phương pháp luận nghiên cứu thiết chế văn hóa đô thị mới thành lập.

Ban chủ nhiệm các câu lạc bộ thể thao, nghệ thuật và tổ chức doanh nghiệp liên kết: Nguồn dữ liệu giúp các đơn vị nắm bắt nhu cầu hưởng thụ văn hóa của cộng đồng, từ đó xây dựng mô hình liên kết hợp tác dịch vụ công - tư hiệu quả tại địa phương.

Câu hỏi thường gặp

Thực trạng bất cập lớn nhất của các Trung tâm Văn hóa - Thể thao tại thị xã Nghi Sơn hiện nay là gì? Hạn chế lớn nhất là sự thiếu hụt quy hoạch quỹ đất độc lập khi có tới 6 trên 16 phường chưa có mặt bằng riêng, kết hợp với việc kinh phí hạn hẹp chỉ 21 triệu đồng mỗi năm và chỉ có 2 trên 31 đơn vị ban hành được quy chế hoạt động chính thức.

Tiêu chuẩn nào quy định diện tích và quy mô hội trường của Trung tâm Văn hóa - Thể thao cấp phường? Theo Thông tư số 14/2016/TT-BVHTTDL của Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, trung tâm cấp phường vùng đồng bằng phải có diện tích đất tối thiểu 300 m², hội trường đạt từ 200 chỗ ngồi trở lên, có đủ phòng chức năng và công trình phụ trợ.

Vì sao mới chỉ có 2 trên 31 xã, phường tại Nghi Sơn ban hành được quy chế hoạt động thiết chế? Nguyên nhân chủ yếu do các địa phương mới chuyển đổi mô hình hành chính từ huyện lên thị xã vào năm 2020, cán bộ văn hóa phải kiêm nhiệm nhiều đầu việc và thiếu văn bản hướng dẫn chi tiết về khung quy chế mẫu từ cấp trên.

Hoạt động tuyên truyền cổ động tại các phường Nghi Sơn đạt kết quả cụ thể như thế nào trong năm 2020? Toàn thị xã đã căng treo 1.620 băng rôn, dựng 210 pano, cắm 8.000 lượt cờ hồng kỳ, 90.000 lượt cờ Tổ quốc, thực hiện 80 buổi tuyên truyền lưu động và phát thanh 60 phút mỗi ngày trên 36.500 lượt truyền thanh cơ sở.

Giải pháp then chốt nào giúp tháo gỡ khó khăn về tài chính cho các trung tâm văn hóa cấp xã? Giải pháp đột phá là đẩy mạnh cơ chế xã hội hóa, kêu gọi các doanh nghiệp, nhà máy lớn trong Khu kinh tế Nghi Sơn tài trợ, đầu tư xây dựng công trình thể thao kết hợp khai thác dịch vụ công ích theo đúng quy định pháp luật.

Kết luận

  • Luận văn hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận và pháp lý về quản lý nhà nước đối với Trung tâm Văn hóa - Thể thao cấp xã, phường trong bối cảnh đô thị hóa.
  • Phản ánh trung thực bức tranh thực trạng tại 16 phường của thị xã Nghi Sơn với 10 trên 16 đơn vị có quỹ đất và 103 công trình thể thao trên toàn địa bàn.
  • Chỉ rõ các điểm nghẽn nghiêm trọng về sự thiếu thốn quỹ đất tại 6 phường, mức kinh phí hạn hẹp 21 triệu đồng mỗi năm và tình trạng thiếu hụt quy chế hoạt động tại 29 đơn vị.
  • Đề xuất hệ thống 4 nhóm giải pháp đồng bộ về quy hoạch, tổ chức bộ máy, phương thức hoạt động và xã hội hóa nguồn lực có tính khả thi cao.
  • Xác định lộ trình triển khai cụ thể giai đoạn 2022 - 2025 nhằm chuẩn hóa 100% thiết chế và nâng tỷ lệ người dân tham gia sinh hoạt thường xuyên lên trên 70%.

Các nhà quản lý, nhà nghiên cứu và chính quyền địa phương hãy khai thác ngay nguồn tư liệu thực chứng phong phú của luận văn để áp dụng vào công tác đổi mới quản trị thiết chế văn hóa cơ sở hiện nay.