Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUẢN LÝ HOẠT ĐỘNG TRẢI NGHIỆM, HƯỚNG NGHIỆP Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC CƠ SỞ 1. Tổng quan nghiên cứu vấn đề Hoạt động TN, HN là một nội dung mới trong chương trình GDPT 2018 của Việt Nam. Trên thế giới có rất ít tài liệu nghiên cứu tổng hợp về nội dung này, phần lớn ở nước ngoài chỉ tìm thấy các nghiên cứu có tính độc lập ở từng nội dung: giáo dục hướng nghiệp hoặc hoạt động trải nghiệm. Ở Việt Nam, vấn đề HN, TN ở trường phổ thông đã được Đảng và Chính phủ quan tâm từ rất sớm.
Chúng ta đã ban hành các văn bản pháp lý chỉ đạo và định hướng cho công tác giáo dục HN, TN như: - Chiến lược phát triển giáo dục 2011 - 2020 do Chính phủ phê duyệt tại Quyết định 711/2012/QĐ-TTg ngày 13/6/2012, có nêu rõ “Hoàn thiện cơ cấu hệ thống giáo dục nghề nghiệp và đại học; điều chỉnh cơ cấu ngành nghề và trình độ đào tạo, nâng cao chất lượng đào tạo, đáp ứng nhu cầu nhân lực cho phát triển kinh tế - xã hội (KT-XH); đào tạo ra những con người có năng lực sáng tạo, tư duy độc lập, trách nhiệm công dân, đạo đức và kỹ năng nghề nghiệp, năng lực ngoại ngữ, kỷ luật lao động, tác phong công nghiệp, năng lực tự tạo việc làm và khả năng thích ứng với những biến động của thị trường lao động và một bộ phận có khả năng cạnh tranh trong khu vực và thế giới” [21]. - Thực hiện Nghị quyết số 29-NQ/TW ngày 4/11/2013 của Hội nghị Trung ương 8 khóa XI về “Đổi mới căn bản, toàn diện GD&ĐT”; [3] Để nâng cao chất lượng giáo dục HN, TN trong trường phổ thông nhằm đẩy mạnh công tác phân luồng học sinh sau trung học, Bộ GD&ĐT có văn bản số 3119/ BGDĐT-GDCN ngày 17/6/2014 về việc hướng dẫn phối hợp để thực hiện giáo dục hướng nghiệp, đào tạo kỹ năng nghề nghiệp cho học sinh phổ thông [8]. Trong thời đại hiện nay, khi mà sự phát triển của khoa học công nghệ 6 ngày càng đem lại nhiều lợi ích lớn lao cho sự phát triển KT-XH của các quốc gia, việc trang bị cho con người, đặc biệt là thế hệ trẻ những kiến thức kỹ năng về kỹ thuật, công nghệ trở thành một yêu cầu không thể thiếu. Chính vì vậy, ở nhiều quốc gia, việc giáo dục kỹ thuật cho học sinh phổ thông các cấp được hết sức coi trọng.
Ngày 14/5/2018, Thủ tướng Chính phủ ban hành Quyết định số 522/QĐ-TTg phê duyệt Đề án “GDHN và định hướng phân luồng học sinh trong GDPT giai đoạn 2018 - 2025” [22] với mục tiêu chung là tạo bước đột phá về chất lượng GDHN trong GDPT, góp phần chuyển biến mạnh mẽ công tác phân luồng học sinh sau THCS và THPT vào học các trình độ giáo dục nghề nghiệp phù hợp với yêu cầu phát triển KT-XH của đất nước và địa phương, đáp ứng nhu cầu nâng cao chất lượng đào tạo nguồn nhân lực quốc gia, hội nhập khu vực và quốc tế. Về phía các nhà khoa học, vấn đề giáo dục HN, TN cho học sinh phổ thông cũng được đặc biệt quan tâm, nhiều tài liệu, giáo trình đã được biên soạn, nhiều đề tài nghiên cứu, công trình và các Hội thảo về HĐHN. Một trong những nhà nghiên cứu tiêu biểu về GDHN ở Việt Nam là Phạm Tất Dong. Ông nghiên cứu rất tỉ mỉ về: Hứng thú nghề nghiệp, những vấn đề cơ bản về nội dung và phương pháp hướng nghiệp cho học sinh.
Điều này được thể hiện trong hàng loạt các bài báo, bài viết của ông, đặc biệt là chủ nhiệm đề tài khoa học cấp Nhà nước: Thực trạng và giải pháp phát triển và nâng cao hiệu quả công tác hướng nghiệp trong trường phổ thông (2003)[12]. Trong công trình nghiên cứu của mình, tác giả Đặng Danh Ánh xác định: “Cách mạng khoa học kỹ thuật đã thay đổi tận gốc lao động, và do đó thay đổi những đặc điểm và cách đào tạo con người ở trong nhà trường. Cần phải trang bị cho học sinh không chỉ kiến thức và kỹ thuật công nghệ nhất định mà còn hình thành có hiệu quả phương tiện phát triển tư duy sáng tạo kỹ thuật, tính độc lập trí óc, hình thành kỹ năng, trong thời gian tối thiểu thu được lượng thông tin tối đa và năng lực tự học” [2]. Công trình khoa học của tác giả Nguyễn Văn Hộ đề cập đến vấn đề: “Thiết lập và phát triển hệ thống giáo dục hướng nghiệp cho học sinh Việt Nam” [17].
Tác giả đã xây dựng luận chứng cho hệ thống hướng nghiệp trong điều kiện 7 phát triển KT-XH của đất nước, đề xuất những hình thức phối hợp giữa nhà trường, cơ sở sản xuất, cơ sở giáo dục kỹ thuật nghề nghiệp, dạy nghề cho học sinh phổ thông. Một số tác giả tiêu biểu khác như Nguyễn Trọng Bảo, Đoàn Chi, Nguyễn Viết Sự, Nguyễn Toàn, Bùi Việt Phú… đã đề cập đến vai trò, vị trí, tính chất, nội dung của công tác GDHN trong trường phổ thông, đưa ra một số nhận xét về thực trạng và nêu các nội dung cần đổi mới của công tác giáo dục hướng nghiệp trong giai đoạn hiện nay. Có thể nói, hoạt động HN, TN cho học sinh đã được nhiều tác giả với các công trình khoa học cả trong nước lẫn ngoài nước, những chủ trương, đường lối của của Đảng, Nhà nước, của ngành giáo dục và đào tạo… đều tập trung để tư vấn, định hướng nghề và hình thành các kĩ năng sống cho học sinh nhằm để các em dễ dàng hòa nhập với cuộc sống lao động trong nền KT-XH ở mỗi quốc gia. Các khái niệm chính của đề án 1.
Khái niệm quản lý, trải nghiệm, hướng nghiệp a. Khái niệm quản lý Song song với sự hình thành và phát triển của xã hội loài người, khái niệm quản lý đã ra đời một cách tất yếu, tồn tại khách quan và ngày càng trở nên hoàn thiện. Trong các ngành khoa học khác nhau, khái niệm quản lý được các nhà khoa học tiếp cận từ đa góc độ. Theo Trần Kiểm: “Quản lý là những tác động có định hướng, có kế hoạch của chủ thể quản lý đến đối tượng bị quản lý trong tổ chức để vận hành tổ chức, nhằm đạt mục đích nhất định” [18].
Từ nhận thức trên, chúng tôi cho rằng: Quản lý là tác động có tổ chức, có hướng đích của chủ thể quản lý tới đối tượng quản lý nhằm đạt được mục tiêu đề ra. Khái niệm hướng nghiệp Theo Từ điển tiếng Việt: “Hướng nghiệp là thi hành những biện pháp 8 nhằm đảm bảo sự phân bố tối ưu (có chú ý tới năng khiếu, năng lực, thể lực) nội dung theo ngành và loại lao động giúp đỡ hợp lý lựa chọn ngành nghề” [20]. Còn Từ điển Giáo dục học định nghĩa: “Hướng nghiệp là hệ thống các biện pháp giúp đỡ học sinh làm quen tìm hiểu nghề, lựa chọn, cân nhắc nghề nghiệp với nguyện vọng năng lực sở trường của mỗi người với nhu cầu và điều kiện thực tế khách quan của xã hội” [16]. Khái niệm trải nghiệm Trãi nghiệm tiếng anh được gọi là Experience, nó được dùng để chỉ về các sự vật, hiện tượng mà chúng ta trực tiếp tiếp xúc, quan sát và tích lũy được thông qua các sự việc, sự vật trong đời sống.
Theo Từ điển tiếng Việt là “trải qua, kinh qua” [20, tr. 1577], tức là sự can dự của chủ thể về một nội dung nào đó. Như vậy, trãi nghiệm là tiến trình hay quá trình hoạt động năng động để thu thập kinh nghiệm, trên tiến trình đó có thể thu thập được những kinh nghiệm tốt hoặc xấu, thu thập được những bình luận, nhận định, rút tỉa tích cực hay tiêu cực, không rõ ràng còn tùy theo nhiều yếu tố khác nhau như môi trường sống và tâm địa của mỗi người. Khái niệm hoạt động trải nghiệm, hướng nghiệp Hoạt động TN, HN là hoạt động giáo dục do nhà giáo dục định hướng, thiết kế và hướng dẫn thực hiện, tạo cơ hội cho học sinh tiếp cận thực tế, thể nghiệm các cảm xúc tích cực, khai thác những kinh nghiệm đã có và huy động tổng hợp kiến thức, kĩ năng của các môn học để thực hiện những nhiệm vụ được giao hoặc giải quyết những vấn đề của thực tiễn đời sống nhà trường, gia đình, xã hội phù hợp với lứa tuổi; thông qua đó, chuyển hoá những kinh nghiệm đã trải qua thành tri thức mới, hiểu biết mới, kĩ năng mới góp phần phát huy tiềm năng sáng tạo và khả năng thích ứng với cuộc sống, môi trường và nghề nghiệp tương lai.
Hoạt động TN, HN góp phần hình thành, phát triển các phẩm chất chủ yếu, năng lực chung và các năng lực đặc thù cho học sinh; nội dung hoạt động 9 được xây dựng dựa trên các mối quan hệ của cá nhân học sinh với bản thân, với xã hội, với tự nhiên và với nghề nghiệp. Khái niệm quản lý hoạt động trải nghiệm, hướng nghiệp Từ khái niệm về quản lý và khái niệm hoạt động TN, HN, chúng tôi cho rằng: Hoạt động TN, HN là quá trình lập kế hoạch tổ chức, chỉ đạo và kiểm tra đánh giá việc thực hiện hoạt động TN, HN trong nhà trường, nhằm hướng tới mục tiêu hình thành, phát triển các phẩm chất chủ yếu, năng lực chung và các năng lực đặc thù cho học sinh. Lý luận về hoạt động trải nghiệm, hướng nghiệp ở trường trung học cơ sở 1. Mục tiêu, yêu cầu của hoạt động trải nghiệm, hướng nghiệp ở trường trung học cơ sở Hoạt động TN, HN giúp học sinh củng cố thói quen tích cực, nền nếp trong học tập và sinh hoạt, hành vi giao tiếp ứng xử có văn hoá và tập trung hơn vào phát triển trách nhiệm cá nhân (bao gồm trách nhiệm với bản thân, trách nhiệm với gia đình, cộng đồng); hình thành các giá trị của cá nhân theo chuẩn mực chung của xã hội; hình thành và phát triển năng lực giải quyết vấn đề trong cuộc sống; biết tổ chức công việc một cách khoa học; có hứng thú, hiểu biết về một số lĩnh vực nghề nghiệp, có ý thức rèn luyện những phẩm chất cần thiết của người lao động và lập được kế hoạch học tập, rèn luyện phù hợp với định hướng nghề nghiệp khi kết thúc giai đoạn giáo dục cơ bản.
Nội dung hoạt động trải nghiệm, hướng nghiệp ở trường trung học cơ sở Ở cấp THCS, nội dung Hoạt động TN, HN tập trung hơn vào các hoạt động xã hội, hoạt động hướng đến tự nhiên và hoạt động hướng nghiệp; đồng thời hoạt động hướng vào bản thân vẫn được tiếp tục triển khai để phát triển các phẩm chất và năng lực của học sinh. Phương thức hoạt động trải nghiệm, hướng nghiệp ở trường trung học 10 cơ sở 1.