CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUẢN LÝ HOẠT ĐỘNG TRẢI NGHIỆM, HƯỚNG NGHIỆP ĐÁP ỨNG YÊU CẦU ĐỔI MỚI GIÁO DỤC CHO HỌC SINH TRUNG HỌC CƠ SỞ 1. Tổng quan vấn đề nghiên cứu 1. Những nghiên cứu trên thế giới Trên thế giới, hoạt động trải nghiệm được hầu hết các nước phát triển quan tâm, nhất là các nước tiếp cận chương trình giáo dục phổ thông theo hướng phát triển năng lực chú ý giáo dục nhân văn, giáo dục sáng tạo, giáo dục phẩm chất và kỹ năng sống. [6] Tại Anh,“có nhiều tổ chức, cá nhân, xã hội chung tay góp sức và chia sẻ sứ mệnh giáo dục chứ không chỉ phó mặc riêng cho nhà tường.
Tất cả các lứa tuổi học sinh đều tham gia các hoạt động ngoài trời, từ tổ chức trải nghiệm thiên nhiên cho HS tiểu học đến các hoạt động phiêu lưu - mạo hiểm cho HS lớn. Những lợi ích của việc học tập ngoài trời này là rất lớn, Những kinh nghiệm trực tiếp bằng tay bao giờ cũng là phương pháp học tập tốt nhất. Việc học ở vườn trường, công viên hay thăm nông trại, các khu dân cư sẽ làm cho các môn học chính phong phú về nội dung và giúp cho HS hứng thú học tập hơn, cung cấp cho học sinh các cơ hội sáng tạo, đổi mới, dám nghĩ, dám làm”. [20] Tại Nhật Bản: “giáo dục nhấn mạnh tư duy sáng tạo và kinh nghiệm cá nhân.
Học được dạy cách hành động độc lập, biết cách đưa ra mục tiêu, nhiệm vụ thông qua các bài học, coi trọng phát triển sáng tạo cho HS ngay từ lứa tuổi còn nhỏ, phát triển tài năng, nuôi dưỡng cho trẻ năng lực ứng phó với sự thay đổi của xã hội, hình thành một cơ sở vững mạnh để khuyến khích trẻ sáng tạo” [14]. Chương trình giáo dục của Hồng Kông là “chương trình trải nghiệm sáng tạo, trong đó giáo dục sáng tạo nghệ thuật đặc biệt được coi trọng. Hồng 6 Kông tách riêng giáo dục âm nhạc và mĩ thuật. Âm nhạc THPT đưa ra mục tiêu: giúp học sinh phát triển sự sáng tạo và nuôi dưỡng thị hiếu thẩm mĩ, phát triển các năng lực âm nhạc, Cụ thể là: Phát triển sáng tạo và trí tưởng tượng; Phát triển các kĩ năng và các quá trình âm nhạc; Phát triển năng lực phê phán âm nhạc” [6].
Tại Hàn Quốc: “Hoạt động trải nghiệm sáng tạo được thực hiện nhằm mục tiêu đào tạo ra các thế hệ nhân tài có định hướng tương lai với đầy đủ nhân cách và sức sáng tạo? biết vận dụng một cách tích cực những kiến thức đã học vào thực tế, đồng thời biết chia sẻ và quan tâm tới mọi người xung quanh trên cơ sở hiểu hơn về họ sẽ giúp định hướng, hình thành cho các em ý thức cộng đồng và những phẩm chất cao đẹp mà một người công dân thế giới cần có. Thể hiện: - HS tự nguyện tham gia vào các hoạt động sáng tạo, độc đáo, qua đó, nuôi dưỡng năng lực ứng phó một cách tích cực với môi trường đang dần biến đổi và thực hiện vai trò của một thành viên cấu thành XH. - HS tham gia một cách tự nguyện, thường xuyên vào các hoạt động CLB, qua đó, giúp phát huy theo hướng sáng tạo sở thích và năng lực đặc biệt của các em, đồng thời, nuôi dưỡng năng lực hợp tác, đoàn kết trong học tệp và xây dựng một tác phong luôn tìm tòi, sáng tạo. - Giúp các em biết quan tâm, chia sẻ với hàng xóm láng giềng và những người xung quanh, hình thành thói quen sinh hoạt bảo vệ môi trường tự nhiên, hơn thế giúp các em nhận ra giá trị của cuộc sống.
- Giúp các em phát hiện ra năng lực, tố chất và sở thích của bản thân, từ đó xây dựng bản sắc, cá tính riêng của minh, đồng thời có được nhiều thông tin liên quan tới học tập và công việc sẽ giúp các em biết lập kế hoạch và chuẩn bị cho hướng đi tương lai của bản thân” [6]. Các hoạt động trải nghiệm ở các trường học của Mỹ, Phần Lan và Úc 7 “được tổ chức một cách phong phú đa dạng theo lĩnh vực hoạt động (khoa học tự nhiên, khoa học xã hội, nghệ thuật, thể thao, ngôn ngữ.) và theo hình thức tổ chức (câu lạc bộ, tham quan các địa điểm danh lam, thắng cảnh hay lịch sử,. Các loại hình câu lạc bộ thông dụng như: tranh luận, kịch, thể thao, phóng viên, robot, sáng nghiệp, hòa nhạc, ban nhạc, câu lạc bộ nghệ thuật, thủ công, nấu nướng, nhảy múa. Học sinh tham gia các hoạt động này có quyền lựa chọn lĩnh vực hay câu lạc bộ mình yêu thích và phải tuân thủ các qui định đặt ra.
Nội dung và các hoạt động giáo dục thay đổi theo năm học, theo nhu cầu của học sinh”. [23] Nói tóm lại, thông qua các nghiên cứu trên các nước có thể thấy, dù có những tên gọi khác nhau, nhưng hoạt động giáo dục, trải nghiệm ở các quốc gia đều có đặc điểm chung trong chương trình hoạt động giáo dục là chú trọng phát triển năng lực sáng tạo của người học trên cơ sở khai thác kinh nghiệm, vốn sống và tổ chức đa dạng các hoạt động trải nghiệm cho HS, gắn với cuộc sống của các em, phù hợp với điều môi trường và phù hợp với nhu cầu đa dạng của học sinh nhằm cung cấp cho các em những kỹ năng cần thiết trong cuộc sống. Những nghiên cứu tại Việt Nam - Luật Giáo dục năm 2005 đã ghi: “Hoạt động giáo dục phải được thực hiện theo nguyên lý học đi đôi với hành, giáo dục kết hợp với lao động sản xuất, lý luận gắn liền với thực tiễn, giáo dục nhà trường kết hợp với giáo dục gia đình và giáo dục xã hội. Nguyên lý giáo dục là nguyên tắc chung, phương pháp tổng quát của hoạt động giáo dục.
CBQL giáo dục tất cả các cấp đều phải vận hành hệ thống giáo dục theo nguyên lý này [16]. Chương trình hoạt động giáo dục ngoài giờ lên lớp trong chương trình giáo dục trước đây nếu được tổ chức theo nguyên lí giáo dục, thu hút HS tham gia tích cực, trải nghiệm thực tiễn thì cũng đảm bảo mục tiêu giáo dục toàn 8 diện. Nhưng trên thực tế hoạt động giáo dục ngoài giờ lên lớp chưa được coi trọng và tổ chức có hiệu quả [11]. Để khắc phục những hạn chế này từ năm học 2015-2016 đến nay Sở Giáo dục và Đào tạo Hải Dương đã ban Công văn số 944/SGD&ĐT - GDTrH ngày 04/09/2015 hướng dẫn triển khai thí điểm phát triển chương trình giáo dục nhà trường phổ thông với mục đích: “khắc phục những hạn chế của chương trình và sách giáo khoa hiện hành góp phần nâng cao chất lượng dạy học, hoạt động giáo dục của nhà trường.
Các HĐTN được tổ chức dưới nhiều hình thức khác nhau như hoạt động câu lạc bộ, tổ chức trò chơi, diễn đàn, sân khấu tương tác, tham quan dã ngoại, các hội thi hoạt động giao lưu, hoạt động nhân đạo, hoạt động tình nguyện, hoạt động cộng đồng, sinh hoạt tập thể, lao động công ích, sân khấu hóa (kịch, thơ, hát, múa rối, tiểu phẩm, kịch tham gia,.), thể dục thể thao, tổ chức các ngày hội,. Mỗi hình thức hoạt động trên đều mang ý nghĩa giáo dục nhất định” [22]. Hoạt động trải nghiệm, hướng nghiệp trong chương trình giáo dục phổ thông đổi mới được ban hành ngày 26 tháng 12 năm 2019 của Bộ trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo có kế thừa hoạt động giáo dục ngoài giờ lên lớp trong chương trình giáo dục hiện hành, nhưng có nhiều đổi mới về phương thức tổ chức, nội dung hoạt động không chỉ hướng vào gia đình, nhà trường, cộng đồng, tự nhiên mà còn hướng vào khám phá và phát triển bản thân. Do đó thời lượng dành cho hoạt động này cũng tăng lên từ 70 tiết lên 105 tiết/ năm học [5].
- Một số nghiên cứu về hoạt động giáo dục ngoài giờ lên lớp, hoạt động trải nghiệm sáng tạo có liên quan: - Tác giả Đặng Thị Xuân (2012) đi sâu vào nghiên cứu các biện pháp quản lý hoạt động giáo dục ngoài giờ lên lớp cho học sinh THPT, cụ thể là nâng cao nhận thức về vị trí, vai trò, tầm quan trọng của hoạt động giáo dục ngoài giờ lên lớp; xây dựng kế hoạch và tổ chức chỉ đạo hoạt động, xây dựng 9 đội ngũ CBQL giỏi chuyên môn, có tinh thần trách nhiệm cao; tăng cường cơ sở vật chất, tài chính cho hoạt động giáo dục ngoài giờ lên lớp, nhằm nâng cao chất lượng giáo dục ở trường THPT Thanh Hà thời gian tới. - Cũng đi từ thực trạng tại các đơn vị và từ đó nhà quản lý đề xuất các biện pháp tương ứng còn có các luận văn khác, đó là. Tác giả Bùi Tố Nhân (2015) nghiên cứu về quản lý hoạt động trải nghiệm sáng tạo tại các trường THCS thuộc quận Lê Chân, Thành phố Hải Phòng nhằm nâng cao chất lượng hoạt động giáo dục thông qua trải nghiệm sáng tạo trong nhà trường đáp ứng yêu cầu phát triển năng lực cho học sinh [14]. Tác giả Lê Thị Thu Trà (2006) nghiên cứu về quản lý hoạt động giáo dục hướng nghiệp cho học sinh THPT trên địa bàn Hà Nội nhằm đi sâu vào nghiên cứu các biện pháp quản lý hoạt động giáo dục hướng nghiệp cho học sinh THPT [20].
Tác giả Nguyễn Thu Hà (2011) trong nghiên cứu về quản lý hoạt động giáo dục ngoài giờ lên lớp ở trường THPT chuyên khoa học tự nhiên thuộc trường Đại học Khoa học tự nhiên, Đại học Quốc gia Hà Nội đã chỉ ra những thực trạng hạn chế còn tồn tại và đưa ra những biện pháp khắc phục nhằm nâng cao hiệu quả của hoạt động giáo dục ngoài giờ lên lớp đối với học sinh [10]. Có thể thấy, tại Việt Nam, đã có nhiều nghiên cứu đưa ra kết quả khẳng định vai trò của hoạt động giáo dục ngoài giờ lên lớp trong việc thực hiện mục tiêu giáo dục toàn diện cho học sinh và đề xuất các biện pháp quản lý sao cho hiệu quả. Tuy nhiên, đối với những đổi mới từ tên gọi (hoạt động trải nghiệm, hướng nghiệp) đến nội dung, phân bố chương trình của hoạt động trải nghiệm, hướng nghiệp tại các trường THCS trên địa bàn huyện Thanh Hà, tỉnh Hải Dương từ trước đến nay chưa có tác giả nào nghiên cứu. Vì vậy, việc nghiên cứu về quản lý hoạt động giáo dục trải nghiệm, hướng nghiệp tại các trường THCS trên địa bàn huyện Thanh Hà, tỉnh Hải Dương là có giá trị khi triển khai hoạt động trải nghiệm, hướng nghiệp.
Một số khái niệm cơ bản của đề tài 1.