CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUẢN LÝ HOẠT ĐỘNG CỦA TỔ CHUYÊN MÔN Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG 1. Tổng quan nghiên cứu vấn đề 1. Các nghiên cứu ở nước ngoài Hoạt động TCM là hoạt động quan trọng trong các hoạt động của nhà trường. Quản lý hoạt động TCM ở trường THPT đã và đang được nhiều nhà QLGD, nhiều tác giả trên thế giới và tổng kết thành những kinh nghiệm.
Nhà nghiên cứu về quản lý giáo dục Xô Viết VAXukhomlin xiki cho rằng: “Kết quả toàn bộ hoạt động của nhà trường phụ thuộc rất nhiều vào việc tổ chức đúng đắn và hợp lý công tác hoạt động của đội ngũ giáo viên”. Với kinh nghiệm thực tiễn 26 năm làm hiệu trưởng, VAXukhomlin xiki đã tổng kết được những thành công cũng như thất bại của mình, cùng với nhiều tác giả khác ông đã đưa ra một biện pháp quản lý hoạt động chuyên môn ở trường THPT” [24]. Cùng với nhiều tác giả khác ông đã đưa ra một số biện pháp quản lý của trường THCS như sau: Việc phân công công việc hợp lý qua các thành viên trong BGH, Hiệu trưởng và phó Hiệu trưởng phụ trách chuyên môn; tổ trưởng chuyên môn. Các tác giả nhấn mạnh đến sự phối hợp chặt chẽ, sự thống nhất quản lý giữa Hiệu trưởng và phó Hiệu trưởng và tổ trưởng chuyên môn để đạt mục tiêu đề ra.
Các tác giả đều khẳng định vai trò lãnh đạo toàn diện của Hiệu trưởng. Trong những trang viết của mình, VAXukhomlin xiki cũng như các tác giả V.PXtrezicodin, Gigoocscaia, Zakhonôp. đều cho rằng một trong những chức năng của Hiệu trưởng nhà trường là phải xây dựng và bồi dưỡng đội ngũ giáo viên, phát huy được tính chủ động, sáng tạo trong lao động và tạo ra khả năng ngày càng hoàn thiện vì tay nghề sư phạm của mình. Muốn xây dựng đội ngũ giáo viên có trình độ chuyên môn, tâm huyết với nghề, người 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com hiệu trưởng phải có quyền lựa chọn đội ngũ giáo viên cho trường mình, đó là những người yêu trẻ, phải biết giao tiếp với trẻ, nắm vững chuyên môn giảng dạy, nắm vững các khoa học có liên quan các môn trong nhà trường, vận dụng linh hoạt lý luận dạy học, lý luận giao tiếp, tâm lý học.
Các nghiên cứu ở Việt Nam Nâng cao chất lượng hoạt động TCM góp phần nâng cao chất lượng giáo dục của các nhà trường. Trong đó, việc bồi dưỡng tăng cường năng lực quản lý cho tổ trưởng chuyên môn là vấn đề cần thiết, là một trong những giải pháp nâng cao chất lượng dạy - học ở các trường nói chung và trường trung học nói riêng. Nhận thức được tầm quan trọng đó, ngày 19 tháng 5 năm 2015, Bộ trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo đã ban hành Kế hoạch số 242/KH-BGDĐT triển khai tập huấn bồi dưỡng cốt cán các tỉnh, thành phố về công tác của tổ trưởng chuyên môn trong trường THCS, THPT và đã triển khai xây dựng tài liệu tập huấn với tiêu đề: “Tài liệu tập huấn tổ chuyên môn trong trường trung học cơ sở, trung học phổ thông – 2015”. Tài liệu được biên soạn bởi tập thể tác giả từ các cơ quan: Viện Khoa học giáo dục Việt Nam, Học viện Quản lý Giáo dục, Trường ĐHSP Hà Nội và đội ngũ nhà giáo, cán bộ quản lý cơ sở giáo dục của một số trường THCS, THPT trong toàn quốc.
Tài liệu đã bao quát kiến thức kỹ năng quản lý chủ yếu của TTCM ở THCS, THPT. Năm 2013, Bộ Giáo dục và Đào tạo tiếp tục triển khai: “Tài liệu tập huấn tổ trưởng chuyên môn trường THPT về đổi mới phương pháp dạy học, kiểm tra đánh giá và tổ chức các hoạt động chuyên môn”. Tài liệu bao gồm các nội dung về: Đổi mới phương pháp dạy học, kiểm tra đánh giá theo hướng tăng cường tính tích cực, chủ động tính sáng tao của học sinh; Đổi mới kiểm tra đánh giá theo hướng đánh giá quá trình học tập và phát triển năng lực vận dụng kiến thức liên môn vào giải quyết các vấn đề thực tế; Xây dựng kế hoạch, tổ chức, quản lý các hoạt động trong tổ/nhóm chuyên môn thông 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com qua nghiên cứu bài học. Hiện nay, việc nghiên cứu hoạt động của tổ chuyên môn và đội ngũ tổ trưởng chuyên môn trong các trường THPT đã được nhiều tác giả quan tâm.
Nghiên cứu sâu về vai trò, hoạt động đặc thù của của tổ chuyên môn trong cuốn: Phương pháp dạy học truyền thống và hiện đại tác giả Thái Duy Tuyên cho rằng: tổ chuyên môn là tế bào cơ bản, giữ vị trí quan trọng nhất trong việc triển khai công tác quản lý, đổi mới phương pháp dạy học, là đầu mối để thực hiện các quyết định, các chủ trương của Hiệu trưởng, là nơi tổ chức học tập, ứng dụng, thể nghiệm những phương pháp dạy học mới. Ông cũng đề xuất giải pháp “Để quản lý chất lượng của tổ bộ môn, trước hết cần cụ thể hoá các chủ trương đổi mới phương pháp dạy học của các cấp quản lý thành quy định nội bộ để tổ chức thực hiện. Hiệu trưởng cần giao trách nhiệm cho Hiệu phó hoặc trực tiếp hướng dẫn tổ trưởng bộ môn xây dựng kế hoạch đổi mới phương pháp dạy học cho từng năm học. Đặc biệt cần đổi mới nội dung sinh hoạt tổ bộ môn, phải chú trọng bồi dưỡng cho giáo viên những vấn đề cụ thể của từng môn học.
Đồng thời, Hiệu trưởng phải kiểm tra tất cả các khâu từ xây dựng kế hoạch đến tổ chức, chỉ đạo việc thực hiện kế hoạch và tự kiểm tra đánh giá của tổ” [23]. Vấn đề được tác giả Thái Duy Tuyên quan tâm là vai trò của tổ chuyên môn trong việc đổi mới PPDH. Tuy đó chưa phải là tất cả nhưng từ khâu then chốt ấy ta có thể nhận thức được tầm quan trọng của tổ chuyên môn trong các hoạt động giáo dục của nhà trường. Thời gian qua, một số học viên cao học chuyên ngành Quản lý giáo dục đã chọn các vấn đề ít nhiều liên quan đến việc quản lý hoạt động của tổ chuyên môn trong trường trung học phổ thông, để làm luận văn thạc sĩ.
Nguyễn Văn Hai (2005) “Nghiên cứu các giải pháp tăng cường quản lý hoạt động dạy học ở các trường trung học phổ thông huyện Hoóc Môn thành phố Hồ Chí Minh” – Luận văn Thạc sỹ QLGD; 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Hà Trọng Tân (2008) “Một số biện pháp quản lí của hiệu trưởng nhằm nâng cao chất lượng dạy học ở các trường trung học phổ thông huyện Tĩnh Gia, tỉnh Thanh Hoá”- Luận văn Thạc sĩ QLGD; Gần đây nhất, năm 2015: “Quản lý hoạt động tổ chuyên môn ở trường trung học phổ thông Nguyễn Bỉnh Khiêm thành phố Hải Dương - Luận văn Thạc sĩ QLGD của tác giả Phạm Thị Lan Anh; Các công trình nêu trên đã tổng hợp những luận điểm cơ bản về lý luận giáo dục liên quan đến công việc dạy học của giáo viên trong mối quan hệ với tổ chuyên môn; đã khảo sát công tác quản lý của Hiệu trưởng, Ban giám hiệu đối với tổ chuyên môn trong trường trường THPT ở các địa phương cụ thể; đề xuất một số giải pháp nâng cao hiệu quả hoạt động của tổ chuyên môn. Tuy nhiên những nghiên cứu nói trên chủ yếu đề cập đến vấn đề lý luận chung của QLGD, chưa chỉ hết được các thực trạng và biện pháp khắc phục những hạn chế mang tính phổ biến của các trường trung học phổ thông hiện nay. Vấn đề quản lý tổ chuyên môn trong trường trung học phổ thông còn chưa được thực sự đảm bảo chất lượng trong quá trình tổ chức. Trong tình hình đổi mới giáo dục hiện nay, việc quản lý nhà trường, nhất là quản lý hoạt động tổ chuyên môn nhằm đáp ứng yêu cầu đổi mới của giáo dục là rất cần thiết.
Ở huyện Duy Tiên, tỉnh Hà Nam đến nay chưa có công trình nào nghiên cứu, tổng kết rút kinh nghiệm đi sâu đến việc quản lý hoạt động của tổ chuyên môn ở các trường trung học phổ thông. Chính từ thực tế trên, tác giả mong muốn rằng qua nghiên cứu đề tài: “Quản lý hoạt động của tổ chuyên môn ở các trường THPT huyện Duy Tiên, tỉnh Hà Nam” sẽ giúp HT các trường THPT có được những biện pháp quản lý khoa học, có hiệu quả thiết thực và làm thay đổi một số mặt hoạt động của tổ chuyên môn ở các nhà trường, có những biện pháp quản lý hữu hiệu, khả thi nhằm nâng cao chất lượng giáo dục toàn diện của các trường trung học phổ thông huyện Duy Tiên, tỉnh Hà Nam. 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Một số khái niệm cơ bản của đề tài.
Quản lý, quản lý giáo dục, quản lý nhà trường. Quản lý Theo tác giả Đặng Quốc Bảo: “Bản chất của hoạt động quản lý bao gồm hai quá trình tích hợp vào nhau: quá trình “quản” gồm sự coi sóc, giữ gìn, duy trì hệ ở trạng thái “ổn định”; quá trình “lý” gồm sự sửa sang, sắp xếp, đổi mới hệ, đưa hệ vào thế “phát triển”…Trong “quản” phải có “lý”, trong “lý” phải có “quản” để động thái của hệ ở thế cân bằng động: hệ vận động phù hợp, thích ứng và có hiệu quả trong mối tương tác giữa các nhân tố bên trong (nội lực) với các nhân tố bên ngoài (ngoại lực)” [2]. Một cách khái quát: “Quản lý là hoạt động, là tác động có định hướng, có chủ đích của chủ thể quản lý đến đối tượng quản lý trong một tổ chức nhằm làm cho tổ chức vận hành và đạt được mục đích của tổ chức” [7]. Theo các tài liệu của UNESCO, quản lý nói chung có bốn chức năng cơ bản đó là: Kế hoạch hoá, tổ chức, chỉ đạo, kiểm tra và trong đó thông tin vừa là phương tiện, vừa là điều kiện để thực hiện chức năng quản lý.
- Chức năng kế hoạch: Để thực hiện chủ trương, chương trình, dự án kế hoạch hoá là hành động đầu tiên, chức năng cơ bản để hoàn thành các chức năng khác. Đây được coi là chức năng chỉ lối làm cho tổ chức phát triển theo kế hoạch. Trong quản lý đây là căn cứ mang tính pháp lý quy định hành động của cả tổ chức. - Chức năng tổ chức: Người quản lý phải hình thành bộ máy tổ chức là cơ cấu các bộ phận (tuỳ theo tính chất công việc, có thể tiến hành phân công, phân nhiệm cho các cá nhân), quy định chức năng nhiệm vụ từng bộ phận, mối quan hệ giữa chúng, thiết lập mối quan hệ, liên hệ giữa con người với con người, giữa các bộ phân riêng rẽ thành một hệ thống hoạt động nhịp nhàng của một cơ thể thống nhất.