Chương 1: Cơ sở lí luận về quản lí hoạt động phát hành sách giáo dục của NXBGD tại TP.HCM 7 Chương 2: Thực trạng quản lí hoạt động phát hành sách giáo dục của NXBGD tại TP. Chương 3: Một số biện pháp nâng cao hiệu quả quản lí hoạt động phát hành sách giáo dục của NXBGD tại TP. Kết luận và kiến nghị Tài liệu tham khảo Phụ lục. CƠ SỞ LÍ LUẬN VỀ QUẢN LÍ HOẠT ĐỘNG PHÁT HÀNH SÁCH GIÁO DỤC 1.
Lịch sử nghiên cứu vấn đề Về tổng thể, hoạt động “xuất bản”, “phát hành sách” đã có từ thời sơ khai trong tiến trình lịch sử nhân loại, gắn liền với đời sống xã hội từ khi có chữ viết. Cùng với sự tiến hóa của nhân loại, con người càng tiến bộ trong nhận thức thì hoạt động xuất bản, phát hành sách ngày càng được phát triển dưới hình thức truyền bá tri thức, lưu trữ tri thức. Phát hành sách lúc này có vai trò đặc biệt quan trọng trong đời sống xã hội, trong việc truyền lại tri thức cho các thế hệ sau. Phát hành sách góp phần tuyên truyền và phổ biến những thông tin, tri thức của nhân loại được kết tinh trong tài liệu đến với bạn đọc.
Đồng thời, công tác phát hành sách góp phần giúp con người nghiên cứu quá khứ, nắm vững hiện tại qua tài liệu sách vở lưu trữ lại. Phát hành sách là một trong những hoạt động quan trọng trong lĩnh vực giáo dục, và cũng là một bộ phận không thể thiếu trong việc hình thành môi trường văn hóa học đường. Phát hành sách khơi nguồn và thỏa mãn những nhu cầu về thông tin, tri thức của giáo viên và học sinh. Hơn thế nữa, phát hành sách còn thúc đẩy văn hóa đọc trong cộng đồng ngày một phát triển.
Trong quá trình hình thành và phát triển đó, phát hành sách và vấn đề tổ chức quản lí hoạt động phát hành sách đã có bước chuyển mình song hành cùng với sự phát triển của xã hội. Ngoài mục tiêu làm tốt công việc phát hành, các NXB đã chú trọng đến việc xem người đọc là trung tâm, với sự nhấn mạnh đến việc trao đổi và quản lí thông tin. Giai đoạn quản lí thông tin được xem như bắt đầu cùng với sự ra đời ngành Thông tin học. Cuộc bùng nổ thông tin và sự tiến nhanh như vũ bão của công nghệ thông tin, viễn thông đã đưa con người đến với kỷ nguyên số.
Do vậy, hoạt động phát hành giờ đây đòi hỏi người làm công tác này không chỉ phát hành theo phương thức truyền thống mà phải đa dạng hình thức, phong phú hóa kênh phát hành dưới nhiều thể loại khác nhau dựa trên kĩ thuật số hoá tài liệu. Xây dựng kênh phát hành dựa trên công nghệ số đã đặt nền móng phát triển mới của ngành phát hành: giai đoạn quản lí tri thức. 9 Tóm lại, vấn đề nghiên cứu quản lí hoạt động phát hành và sự phát triển của nó nhận được sự quan tâm của rất nhiều nhà nghiên cứu trong và ngoài nước dưới nhiều góc độ khác nhau. Một số nghiên cứu ở nước ngoài Hoạt động phát hành sách đã có từ lâu trong đời sống nhân loại, kể từ khi con người trở thành “người” có tư duy và ngôn ngữ, biết sáng tạo những giá trị tinh thần và muốn lưu truyền giá trị ấy đến với những người cộng đồng và hậu thế.
Ở phương Tây, khái niệm xuất bản, phát hành xuất hiện lần đầu tiên vào thời Trung cổ (năm 1330) dưới khái niệm xuất bản trong tiếng Pháp là “publier” và tiếng Anh là “publish”. Đại từ điển tiếng Anh Oxford đã khái niệm “xuất bản, phát hành là những sản phẩm sách, bản đồ, tranh ảnh, bài hát và các tác phẩm khác được sao chép, in ấn hoặc chế bản bằng các phương pháp khác nhau để phát hành hoặc cung cấp cho công chúng” [4, 27]. Tại Mỹ, ngành xuất bản, phát hành tuy được hình thành từ lâu (thế kỉ XVII) nhưng chỉ thực sự phát triển mạnh mẽ từ thế kỉ XIX. Hướng nghiên cứu về lịch sử phát hành sách, lịch sử của ngành Xuất bản được thực hiện bởi James Gilreath qua công trình “American book distribution”, John Tebbel’s qua “History of book publishing in the United States” và nhiều công trình nghiên cứu quan trọng khác về các vấn đề giấy, về in ấn và cách hình thành, vận hành mạng lưới phân phối sách, văn hóa thư viện, các đầu sách bán chạy sớm nhất,… như “The printed book in American” của Joseph Blumenthal’s hay George Littlefield's “Early Boston Booksellers”, xuất bản năm 1900 hoặc của Thomas Goddard Wright's “Literary Culture in Early New England”, xuất bản năm 1920,… Các trung tâm xuất bản, phát hành lớn của nước này là New Yord, Philadelphia, Boston [4].
Những năm 30 của thế kỉ XX, nhiều nhà xuất bản, phát hành bị đóng cửa do khủng hoảng nền kinh tế thế giới (1929 - 1933). Sau những năm 50 của thế kỉ XX, ngành xuất bản, phát hành của Mỹ bắt đầu phát triển mạnh. Nhiều trung tâm phát hành mới hình thành như Washington, Los Angeles bên cạnh các trung tâm cũ hồi phục sau chiến tranh. Một số nhà xuất bản dần phát triển thành các tập đoàn xuất bản, phát hành xuyên quốc gia.
Đến năm 1972, Mỹ trở thành quốc gia đứng đầu thế 10 giới về các loại sách báo xuất bản, lượng tiêu thụ và doanh thu phát hành hằng năm (với hơn 50 ngàn cơ sở xuất bản, 1 ngàn nhà xuất bản lớn nhỏ, 20 ngàn nhà xuất bản, phát hành tư nhân, các nhà xuất bản Chính phủ, các nhà xuất bản Đại học, học thuật toàn quốc… [4] Về phát hành, sách giáo khoa của Mỹ do ngành giáo dục, các bang và địa phương chọn đặt mua tại các nhà xuất bản theo cơ chế cạnh tranh tự do, số lượng sách đặt mua tùy vào số học sinh đăng kí của trường. Lượng phát hành sách giáo khoa khá lớn, chiếm khoảng 40% tổng doanh thu hằng năm về kinh doanh sách của cả nước. Về mạng lưới phát hành, tại Mỹ có hơn 1 ngàn hiệu bán sách sỉ và lẻ, hơn 20 ngàn hiệu sách với doanh thu hàng chục tỉ USD mỗi năm. Các nhà xuất bản áp dụng chiến lược chiết khấu khác nhau đối với các hiệu buôn sách, cửa hàng,… theo doanh số và hình thức bán sách khác nhau.
Trong khi đó tại Anh, các nhà nghiên cứu lại quan tâm nhiều hơn đến lịch sử ngành xuất bản, các hình thức phát hành sau sách giấy qua “Book History: crisis, continuity, and innovation” của Barnard, John (năm 2001) hoặc công trình “A History of Booksellers, The Old and the New” của Curwen, Henry (năm 1873) hay “A History of British Publishing” của Feather, John (năm 2002),… Các công trình trên đã cung cấp một cách khái quát lịch sử ngành xuất bản Anh quốc cũng như những tiến bộ, cải tiến kĩ thuật in, phương pháp phát hành sách và xuất bản phẩm bán chạy trong quá trình phát triển ngành này tại đây [4]. Đến đầu thế kỉ XXI, tại Anh có hơn 2,4 ngàn cơ sở xuất bản, phát hành, tập trung ở Luân Đôn và các thành phố lớn, trong đó có các nhà xuất bản lớn như Longman, Collins, Heinemann, Thompson, Cambridge, Oxford… Về mạng lưới phát hành, nước Anh có hơn 200 công ty phát hành sách báo lớn nhỏ, hơn 3 ngàn hiệu sách và hàng ngàn câu lạc bộ sách với số lượng hội viên hàng triệu người. Chính phủ Anh thường không can thiệp vào hoạt động xuất bản, phát hành nhưng thực thi chế độ theo dõi quản lí. Sách của Anh chủ yếu xuất sang Hoa Kỳ, Úc, Hà Lan, Đức, Nhật Bản, Singapore, Hồng Kông… Hiện nay, sách giáo khoa phát hành theo cơ chế cạnh tranh một chương trình nhiều bộ sách, do các trường tự quyết định lựa chọn sách giáo khoa của nhà xuất bản nào được đưa vào giảng dạy tại trường.
11 Do vậy, các nhà xuất bản bên cạnh việc phải tạo ra những bộ sách giáo khoa chất lượng còn phải cạnh tranh cả chiến lược phát hành, mức chiết khấu, tính khả thi trong đào tạo giáo viên để sử dụng các bộ sách sao cho hiệu quả nhất…. [4] Ở châu Á, hoạt động phát hành sách được một số tác giả châu Á nghiên cứu dưới sự quỹ tài trợ UNESCO như công trình “Book distribution and promotion problems in South Asia” của N. Sankaranarayanan hay báo cáo của UNSECO tại trung tâm phát triển sách châu Á qua “Report on the UNESCO Regional Centre for Book Development in Asia (Karachi)” của E. Ferrer-Vieyra Joint Inspection Unit,… Nội dung những công trình này thể hiện các hình thức phát hành trong những cơ chế cạnh tranh tự do, cạnh tranh độc quyền và mức độ ảnh hưởng từ các cơ chế này đến thị trường sách giáo khoa các nước.
Về xuất bản, phát hành tại Ấn Độ, trước năm 1947, ngành xuất bản Ấn Độ rất lạc hậu. Sau khi giành độc lập, Chính phủ Ấn Độ chủ trương quốc hữu hóa hoạt động xuất bản, phát hành. Ngày nay, Ấn Độ là một trong những nước có ngành xuất bản, phát hành phát triển, đứng thứ ba thế giới về số lượng và chủng loại xuất bản phẩm hằng năm. Cả nước Ấn Độ có gần 150 nhà xuất bản lớn nhỏ.
Nui Đêli, Mumbai là hai trung tâm xuất bản lớn nhất của Ấn Độ. Hằng năm, có khoảng 70% xuất bản phẩm của Ấn Độ được bán cho các thư viện qua 30 nhà xuất bản hay công ty trung gian phát hành sách báo độc quyền. Sách ở Ấn Độ xuất bản bằng hàng chục ngôn ngữ bản địa bên cạnh tiếng Anh, tiếng Hinđu [4]. Thông qua việc điểm luận một số công trình nghiên cứu có liên quan đến hướng nghiên cứu của đề tài, chúng ta dễ nhận thấy việc nghiên cứu về phát hành và sách giáo khoa đã nhận được sự quan tâm một cách đặc biệt từ nhiều quốc gia và trong nhiều nghiên cứu khác nhau.
Rõ ràng, nghiên cứu của các tác giả đã mang lại những giá trị về lý luận, ứng dụng thực tiễn cao. Song những công trình nghiên cứu về quản lí hoạt động phát hành sách giáo dục vẫn còn “mỏng”. Có thể nói đây là mấu chốt để nhìn nhận, đánh giá, lý giải cho nhiều vấn đề liên quan đến quản lí hoạt động phát hành sách giáo dục trên bình diện khái quát. Trên cơ sở lí luận và thực tiễn khách quan đó đã cung cấp một bức tranh tổng thể về lĩnh vực phát hành sách 12 các nước, góp phần đúc rút kinh nghiệm quý giá cho các nhà phát hành sách nước ta trong tương lai, nhất là khi áp dụng một chương trình nhiều bộ sách sau năm 2020.
Một số nghiên cứu ở Việt Nam Dân tộc ta trong quá trình hình thành và phát triển lâu dài đã xây dựng nhiều nền văn minh rực rỡ, có văn tự riêng với nhiều hình thức thể hiện khác nhau được lưu giữ qua nhiều triều đại.