Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUẢN LÝ VÀ TỔNG QUAN NHÀ VĂN HÓA 3 - 2 TỈNH NAM ĐỊNH 1. Những khái niệm cơ bản 1. Quản lý và quản lý văn hóa 1.1 Quản lý Theo Đại Từ điển Tiếng Việt, khái niệm “quản lý” được hiểu là: + Tổ chức, điều khiển hoạt động của một số đơn vị, một cơ quan + Trông coi, giữ gìn và theo dõi việc gì [51, tr. Có thể xem quản lý là hoạt động đặc biệt, là yếu tố không thể thiếu được trong đời sống xã hội, gắn liền với quá trình phát triển.
Quản lý cũng là đối tượng nghiên cứu của khoa học liên ngành. Trong khoa học tự nhiên, quản lý được định nghĩa như sau: quản lý là sự điều khiển, định hướng, chỉ đạo một hệ thống hay một quá trình và căn cứ vào những quy luật, định luật hay nguyên tắc, luật tương ứng để cho hệ thống hay quá trình ấy vận động theo ý muốn của người quản lý, nhằm đạt được mục đích đã định trước [30, tr. Dưới góc độ tiếp cận quản lý theo việc thực hiện những mục tiêu đề ra thì: Quản lý là một hoạt động thiết yếu, nó đảm bảo sự phối hợp những nỗ lực cá nhân nhằm đạt được các mục đích của nhóm. Mục tiêu của các nhà quản lý là nhằm hình thành một môi trường mà trong đó con người có thể đạt được các mục đích của nhóm với thời gian, tiền bạc, vật chất và sự bất mãn cá nhân ít nhất.
Với tư cách thực hành thì cách quản lý là một nghệ thuật, còn kiến thức có tố chức về quản lý là một khoa học [34, tr. Vậy có thể hiểu quản lý là sự điều khiển chiến thuật, là quá trình đi từ chỗ nắm được, nắm đúng cái hiện có, thấy được, thấy đúng cái cần có. Biết tìm mọi biện pháp khả thi và tối ưu đưa ra từ cái nhìn hiện thực lên cái cần có. 9 Quản lý trong xã hội chính là quản lý con người, ở đây chủ thể và khách thể quản lý là con người.
Vì vậy trong quản lý xã hội nói chung và quản lý văn hóa nói riêng, phải quản lý trên nguyên tắc tôn trọng, định hướng tạo điều kiện cho các cá nhân phát triển. Quản lý văn hóa Có thể hiểu quản lý về văn hóa là hoạt động của bộ máy nhà nước trong lĩnh vực hành pháp nhằm giữ gìn, xây dựng và phát triển nền văn hóa nước nhà. Hoạt động văn hóa là một dạng hoạt động xã hội quan trọng, tất yếu phải có sự quản lý của nhà nước, bao gồm: quản lý đối với văn hóa nghệ thuật, với văn hóa - xã hội, với di sản văn hóa. Hoạt động văn hóa là những hoạt động mang tính chất giúp con người lấy lại tinh thần sau những ngày làm việc căng thẳng, là các hoạt động ngoại khóa, sân chơi bổ ích, những hội thi, hội diễn… Hoạt động văn hóa còn là những hoạt động của con người nhằm tác động vào những yếu tố cấu thành nên văn hóa gồm lĩnh vực: vật chất và tinh thần do con người sáng tạo ra trong suốt chiều dài lịch sử, để lại dấu ấn từng thời đại, từng quốc gia, dân tộc.
Các hoạt động văn hóa góp phần làm phong phú đời sống vật chất, tinh thần của con người, duy trì, phát huy và tôn vinh cái đẹp, những giá trị nghệ thuật, đạo đức lối sống của con người. Hoạt động văn hóa tích cực còn ngăn chặn, hạn chế, bài trừ các tệ nạn xã hội ngoài ra nó còn là vũ khí sắc bén về tư tưởng văn hóa tuyên truyền các đường lối, chủ trương chính sách của Đảng, Pháp luật của Nhà nước tới nhân dân. Cuộc đấu tranh trên lĩnh vực văn hóa bao giờ cũng thể hiện tập trung nhất là cuộc đấu tranh về chính trị tư tưởng và kinh tế. Chính vì thế, quản lý trên lĩnh vực văn hóa là tất yếu và mang tính khách quan.
Do hoạt động văn hóa không những là một hoạt động sáng tạo mang tính tư tưởng, mà còn là hoạt động kinh tế, nên quản lý văn hóa là hoạt động xã hội mang tính đặc thù. 10 Việc quản lý văn hóa được thực hiện bằng hệ thống luật pháp và các chính sách liên quan đến sự phát triển văn hóa. Tùy theo mỗi quốc gia, tùy theo truyền thống văn hóa của mỗi nước, mà có những cách thức quản lý khác nhau. Nội dung, phương thức, cách thức, biện pháp để quản lý văn hóa cũng có sự thay đổi, bổ sung, nhằm đáp ứng yêu cầu của sự phát triển chung của xã hội.
Quản lý hoạt động văn hóa có vai trò quan trọng trong đời sống văn hóa, luôn thu hút đông đảo quần chúng tham gia, góp phần giáo dục, định hướng về thẩm mĩ, phong cách, đạo đức, lối sống. Quản lý hoạt động trong thiết chế văn hóa hướng đến mục tiêu để các thiết chế văn hoá này thực hiện tốt nhiệm vụ của nó, đó là giáo dục xã hội chủ nghĩa xây dựng con người mới có đời sống tinh thần phát triển toàn diện. Xuất phát từ nhiệm vụ đó, phải quản lý các nhà văn hoá thực hiện trọn vẹn toàn bộ chức năng của mình nhằm đáp ứng nhu cầu văn hoá tinh thần nhiều mặt của con người lao động, nhu cầu giải trí, sáng tạo của nhân dân trong thời gian rỗi. Phải quản lý các nhà văn hoá ngày càng hoàn thiện về cơ sở vật chất, cơ cấu tổ chức và cán bộ, hệ thống phương pháp chuyên môn thể hiện rõ ràng tính chất giáo dục, tổng hợp, tính đa năng, tính quần chúng và tính xã hội của thiết chế văn hoá này.
Quản lý trong nhà văn hoá tức là đảm bảo cho nhà văn hoá thực hiện tốt cả hai vai trò xã hội của nó là giáo dục của nó là giáo dục nhân dân và sự tự giáo dục của những người hoạt động văn hoá. Tuy nhiên việc quản lý phải mang tính khoa học chính là để cho toàn bộ hoạt động của nó đi vào kế hoạch hoá, có nề nếp. Những hoạt động của Nhà văn hóa được lên kế hoạch nhằm đem lại kết quả cao trên các mặt hoạt động của nó, từ nội dung, biện pháp đến kinh tế tài chính. Việc quản lý nhu cầu văn hoá đòi hỏi phải thực hiện tốt các khâu trong quy trình kĩ thuật quản lý.
Thiết chế và thiết chế văn hóa Trong tập bài giảng “Quản lý thiết chế văn hóa” PGS. Nguyễn Hữu Thức: Nghĩa phát sinh: thiết chế là một tổ chức do con người lập ra có mối rằng buộc chặt chẽ ở bên trong giữa con người với công việc thông qua các quy tác, quy định và điều kiện để thực hiện công việc theo ý muốn chủ quan của con người. Trong cuộc sống có các thiết chế: Thiết chế kinh tế, thiết chế văn hóa, thiết chế xã hội. Thiết chế xã hội bao gồm: gia đình, xóm làng, trường học, y tế… Thiết chế xã hội ra đời đáp ứng nhu cầu sinh tồn; bảo đảm an ninh, trật tự, an toàn; hướng tới các chuẩn mực giá trị tinh thần.
[47] Có thể hiểu thiết chế là một tổ chức xã hội có kết cấu bên trong khá chặt chẽ. Nó ra đời nhằm đáp ứng nhu cầu thường xuyên của con người cho nên nó tồn tại bền vững trong đời sống xã hội. Trong đó thiết chế văn hóa có các dạng hình thức đó là: Nhà văn hóa, câu lạc bộ, bảo tàng, thư viện, cung văn hóa, nhà hát, rạp xiếc, rạp chiếu bóng, công viên, vườn hoa. Thời đại nào, chế độ nào cũng cần đến những thiết chế văn hoá để truyền tải văn hoá chính thống của nhà nước đến mọi tầng lớp nhân dân, đồng thời tổ chức những hoạt động văn hoá phù hợp với yêu cầu tư tưởng, với chuẩn mực đạo đức, lối sống, nếp sống của chế độ, thời đại đó.
Theo Từ điển Bách khoa Việt Nam: Thiết chế văn hoá là thuật ngữ được sử dụng rộng rãi trong ngành văn hoá Việt Nam từ những năm 70 thế kỷ 20. Thiết chế văn hoá là chỉnh thể văn hoá hội tụ đầy đủ các yếu tố: cơ sở vật chất, bộ máy tổ chức, hệ thống biện pháp hoạt động và kinh phí hoạt động cho thiết chế đó. 12 Hệ thống thiết chế văn hóa là địa điểm chủ yếu để tổ chức các hoạt động tuyên truyền, phổ biến các nhiệm vụ chính trị - xã hội ở địa phương; giáo dục đồng bào dân tộc nâng cao ý thức cảnh giác và đấu tranh với những luận điệu sai trái, chống phá cách mạng, chống phá Đảng và Nhà nước và âm mưu “diễn biến hòa bình” của các thế lực thù địch. Các buổi sinh hoạt văn hóa ở cơ sở cũng chính là môi trường thuận lợi để nhân dân mạnh dạn đóng góp ý kiến với các cấp ủy đảng, chính quyền, góp phần xây dựng đất nước ngày càng giàu mạnh.
Mỗi công dân tốt, mỗi gia đình văn hóa ngay tại địa phương chính là một viên gạch để xây dựng ngôi nhà Tổ quốc. Điều này đã, đang và sẽ được chứng minh từ hệ thống thiết chế văn hóa cơ sở, đặc biệt là ở các vùng sâu, vùng xa khi bà con nhân dân chủ yếu chỉ gần gũi với già làng, trưởng bản, cán bộ xã,.Hệ thống thiết chế văn hóa là nơi tổ chức các hoạt động văn hóa phù hợp với phong tục, lối sống, nhất là tập quán, tín ngưỡng, đang phát huy vai trò quan trọng nhằm bảo tồn và phát triển những giá trị văn hóa đặc sắc của dân tộc. Các thiết chế văn hóa cơ sở được tăng cường, với đội ngũ cán bộ chuyên trách có năng lực, tổ chức các hoạt động văn hóa một cách sáng tạo, hiệu quả; góp phần quan trọng trong việc gìn giữ và phát huy các giá trị văn hóa của dân tộc. Nhà văn hóa Theo Đại Từ điển Tiếng Việt, Nhà văn hóa là “nơi tổ chức sinh hoạt văn hóa cho đông đảo quần chúng” [51, tr.
Trong tập bài giảng “Quản lý thiết chế văn hóa” PGS. Nguyễn Hữu Thức: Nhà văn hóa - thông tin là một thiết chế văn hóa tổng hợp, đa chức năng được chính quyền các cấp thành lập để đảm bảo những hoạt động chuyên môn do ngành dọc hướng dẫn, nhằm tuyên truyền giáo dục và cổ vũ động viên nhân dân thực hiện các nhiệm vụ chính trị 13 của Trung ương và địa phương; đồng thời tạo điều kiện cho nhân dân tham gia hưởng thụ và sáng tạo ra các giá trị văn hóa. [47] Nhà văn hóa nằm trong hệ thống của thiết chế văn hóa phụ vụ nhu cầu hưởng thụ đời sống của nhân dân. Còn có cách gọi về Nhà văn hóa khác như: Trung tâm Văn hóa, đối với đồng bảo Tây Nguyên thì gọi là nhà Rông, nhà Dài.