Tổng quan nghiên cứu

Giáo dục mầm non là bậc học nền tảng trong hệ thống giáo dục quốc dân, đặt nền móng vững chắc cho sự phát triển toàn diện về thể chất, nhận thức, ngôn ngữ và đặc biệt là thẩm mỹ của trẻ. Lứa tuổi 5-6 tuổi được xem là giai đoạn vàng để khơi dậy năng lực cảm thụ cái đẹp, tư duy sáng tạo và khả năng biểu đạt cảm xúc. Tại quận Long Biên, thành phố Hà Nội, mạng lưới giáo dục mầm non phát triển vượt bậc với 34 trường công lập, 41 trường tư thục và 103 nhóm lớp độc lập, huy động 100% trẻ 5 tuổi ra lớp với tổng số 5.779 cháu. Mặc dù quận đã đầu tư gần 2.000 tỷ đồng nâng cấp cơ sở vật chất và có 29/34 trường công lập đạt chuẩn quốc gia (tỷ lệ 85,3%), công tác quản lý hoạt động giáo dục nghệ thuật thông qua phương thức khám phá, trải nghiệm vẫn bộc lộ nhiều điểm nghẽn.

Vấn đề nghiên cứu trọng tâm là giải quyết sự thiếu đồng bộ giữa nhận thức lý luận và năng lực tổ chức thực tiễn của đội ngũ quản lý cũng như giáo viên. Mục tiêu cụ thể của luận văn nhằm hệ thống hóa cơ sở lý luận, khảo sát và đánh giá khách quan thực trạng quản lý giáo dục nghệ thuật tại 10 trường mầm non công lập trên địa bàn quận Long Biên trong giai đoạn 3 năm học từ 2018-2019 đến 2020-2021. Trên cơ sở đó, tác giả đề xuất hệ thống biện pháp quản lý khoa học, khả thi nhằm nâng cao hiệu quả giáo dục thẩm mỹ. Nghiên cứu mang ý nghĩa thực tiễn to lớn khi hướng tới chuẩn hóa năng lực quản trị của 100% hiệu trưởng, nâng cao chất lượng chăm sóc giáo dục cho hơn 26.975 học sinh mầm non toàn quận và đóng góp trực tiếp vào mục tiêu đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục theo tinh thần Nghị quyết Đại hội XIII của Đảng.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu vận dụng lý thuyết chức năng quản lý giáo dục hiện đại của các học giả M.I. Kondakov, Đặng Quốc Bảo và Nguyễn Ngọc Quang, tiếp cận quá trình quản lý như một chu trình khép kín gồm 4 chức năng cốt lõi: lập kế hoạch, tổ chức thực hiện, chỉ đạo thực hiện và kiểm tra đánh giá, kết hợp với hai yếu tố xúc tác là thông tin và quyết định quản lý. Đồng thời, đề tài tích hợp thuyết học tập qua trải nghiệm của Sakofs (1995) cùng quan điểm của Chapman, McPhee và Proudman (1995), nhấn mạnh rằng việc hình thành năng lực thẩm mỹ cho trẻ diễn ra hiệu quả nhất khi trẻ trực tiếp sử dụng đa giác quan (nghe, nhìn, chạm, vận động) để khám phá thế giới xung quanh.

Khung lý thuyết của luận văn làm sáng tỏ 4 khái niệm nền tảng:

  • Quản lý giáo dục mầm non: Sự tác động có định hướng của chủ thể quản lý nhằm vận hành bộ máy nhà trường đạt mục tiêu giáo dục toàn diện.
  • Giáo dục nghệ thuật cho trẻ 5-6 tuổi: Quá trình sư phạm giúp trẻ tiếp cận âm nhạc, tạo hình, múa, kịch nghệ nhằm phát triển rung cảm thẩm mỹ và khả năng sáng tạo.
  • Hoạt động khám phá, trải nghiệm: Phương thức giáo dục lấy trẻ làm trung tâm, tổ chức cho trẻ học thông qua hành động thực tế, giải quyết tình huống và rút ra kinh nghiệm.
  • Quản lý hoạt động giáo dục nghệ thuật qua trải nghiệm: Tập hợp các tác động sư phạm của hiệu trưởng đến đội ngũ giáo viên, trẻ và các nguồn lực xã hội để tối ưu hóa quá trình giáo dục thẩm mỹ.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng nguồn dữ liệu đa tầng kết hợp phân tích văn bản pháp quy (Thông tư 52/2020/TT-BGDĐT về Điều lệ trường mầm non), báo cáo tổng kết của Phòng Giáo dục và Đào tạo quận Long Biên và dữ liệu sơ cấp từ khảo sát thực địa. Cỡ mẫu khảo sát gồm 183 người, trong đó có 3 chuyên viên phòng giáo dục, 30 cán bộ quản lý (hiệu trưởng, phó hiệu trưởng), 50 tổ trưởng, tổ phó chuyên môn và 100 giáo viên trực tiếp giảng dạy lớp 5-6 tuổi tại 10 trường mầm non công lập đại diện cho các cụm kinh tế - xã hội của quận Long Biên.

Phương pháp chọn mẫu phân tầng ngẫu nhiên được áp dụng để đảm bảo tính đại diện cho các trường có quy mô từ nhỏ đến lớn (từ 23 đến 38 giáo viên/trường). Dữ liệu được thu thập qua phiếu hỏi cấu trúc, phỏng vấn sâu cán bộ quản lý và quan sát sư phạm trực tiếp. Toàn bộ dữ liệu định lượng được làm sạch và xử lý bằng phần mềm SPSS, tính toán giá trị trung bình (Mean) và tỷ lệ phần trăm (%). Việc lựa chọn phương pháp phân tích này giúp lượng hóa chính xác mức độ tương thích giữa nhận thức và hành động quản lý trong suốt trục thời gian 3 năm học (2018-2021).

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Khảo sát thực tiễn tại 10 trường mầm non công lập quận Long Biên đã chỉ ra 4 phát hiện quan trọng:

Thứ nhất, có sự phân hóa rõ rệt trong nhận thức về vai trò của giáo dục nghệ thuật trải nghiệm. Dù có 90,0% cán bộ quản lý và 94,0% giáo viên đánh giá hoạt động này là quan trọng và rất quan trọng, vẫn còn 10,0% cán bộ quản lý cùng 6,0% giáo viên cho rằng hoạt động này không quan trọng hoặc không cần thiết.

Thứ hai, tồn tại khoảng cách lớn giữa việc nắm vững chương trình và kỹ năng lập kế hoạch chi tiết. Nội dung nắm vững chương trình giáo dục nghệ thuật đạt điểm trung bình cao nhất là 3,45/4,00 (xếp thứ 1), nhưng nội dung xây dựng kế hoạch hoạt động theo năm, tháng, tuần chỉ đạt điểm trung bình 2,15/4,00 (xếp thứ 6) và kế hoạch được Ban giám hiệu phê duyệt chỉ đạt 2,32/4,00.

Thứ ba, hạn chế trong ứng dụng công nghệ và đổi mới phương pháp giảng dạy. Trong khi năng lực chủ động hướng dẫn trẻ khám phá đạt điểm trung bình 3,57/4,00, việc ứng dụng thiết bị hiện đại và công nghệ thông tin trong giáo dục nghệ thuật chỉ đạt mức khiêm tốn 2,21/4,00 (xếp thứ 4/4 tiêu chí phương pháp).

Thứ tư, cơ cấu trình độ giáo viên chưa đồng đều và khâu phối hợp với gia đình còn yếu. Toàn bộ 346 cán bộ giáo viên tại 10 trường khảo sát có 80,7% trình độ đại học/thạc sĩ, 12,75% trình độ cao đẳng và 6,55% trình độ trung cấp. Tỷ lệ giáo viên có trình độ trung cấp tại một số đơn vị còn cao như trường Mầm non Gia Thượng (12,2%) và Mầm non Long Biên (11,2%). Điều kiện phối hợp với gia đình trẻ bị đánh giá thấp nhất trong các điều kiện thực hiện với điểm trung bình 2,29/4,00 (xếp thứ 6/6).

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân chính của các hạn chế trên xuất phát từ việc văn bản hướng dẫn tổ chức hoạt động nghệ thuật trải nghiệm chưa cụ thể (điểm trung bình chỉ đạt 2,09/4,00 - mức thấp nhất trong công tác tổ chức). Bên cạnh đó, việc phân công nhiệm vụ của ban chỉ đạo còn chồng chéo (đạt 2,35/4,00). Về mặt xã hội, nhiều phụ huynh có tâm lý nôn nóng, chú trọng đầu tư kiến thức văn hóa, tiền tiểu học sớm hơn là phát triển năng lực thẩm mỹ cho trẻ.

Dữ liệu khảo sát có thể được trực quan hóa qua biểu đồ cột so sánh mức độ chênh lệch giữa nhận thức (90,0% - 94,0%) và hành vi lập kế hoạch thực tế (điểm 2,15/4,00), cùng biểu đồ mạng nhện thể hiện sự thiếu cân đối giữa 4 chức năng quản lý: kế hoạch, tổ chức, chỉ đạo và kiểm tra. Kết quả này tương đồng với các nghiên cứu của Bernd Meier và Nguyễn Văn Cường về điểm nghẽn trong việc áp dụng phương tiện dạy học mới tại các cơ sở giáo dục cơ bản. Điều này khẳng định nâng cao năng lực quản trị của hiệu trưởng là mắt xích quyết định để chuyển hóa trình độ chuyên môn của 80,7% giáo viên trên chuẩn thành chất lượng giáo dục nghệ thuật thực chất.

Đề xuất và khuyến nghị

Để nâng cao chất lượng quản lý giáo dục nghệ thuật cho trẻ 5-6 tuổi thông qua khám phá, trải nghiệm, luận văn đề xuất 4 nhóm giải pháp đồng bộ:

Thứ nhất, chuẩn hóa quy trình xây dựng và phê duyệt kế hoạch giáo dục nghệ thuật tích hợp trải nghiệm. Hiệu trưởng cần chỉ đạo các tổ chuyên môn thiết kế kế hoạch giáo dục chi tiết theo từng chủ đề năm học, tháng và tuần. Mục tiêu hướng tới 100% giáo án lớp mẫu giáo 5-6 tuổi được lồng ghép các hoạt động dã ngoại, đóng kịch, cảm thụ âm nhạc từ đầu năm học 2022-2023, do Ban giám hiệu trực tiếp thẩm định.

Thứ hai, đổi mới nội dung và phương thức bồi dưỡng chuyên môn cho đội ngũ giáo viên mầm non. Tổ chức các khóa tập huấn chuyên sâu về kỹ năng hướng dẫn trẻ trải nghiệm nghệ thuật và ứng dụng công nghệ thông tin. Mục tiêu đặt ra là nâng điểm đánh giá ứng dụng thiết bị hiện đại từ mức 2,21 lên trên 3,50; đồng thời hỗ trợ 100% số giáo viên còn trình độ trung cấp (chiếm 6,55%) hoàn thành chương trình nâng chuẩn lên cao đẳng và đại học theo lộ trình giai đoạn 2022-2025 do Phòng Giáo dục và Đào tạo quận Long Biên chủ trì.

Thứ ba, huy động nguồn lực xã hội hóa để nâng cấp không gian và thiết bị trải nghiệm thẩm mỹ. Chủ động đầu tư các phòng chức năng chuyên biệt, sân chơi nghệ thuật ngoài trời và góc sáng tạo dân gian. Đặt mục tiêu nâng tỷ lệ trường mầm non công lập đạt chuẩn quốc gia mức độ 2 từ 25,0% (8/32 trường) lên 40,0% vào năm 2025, với sự phối hợp giữa nhà trường, chính quyền địa phương và ban đại diện cha mẹ học sinh.

Thứ tư, hoàn thiện cơ chế kiểm tra, đánh giá và tăng cường liên kết gia đình - nhà trường. Xây dựng bộ tiêu chí đánh giá sự phát triển thẩm mỹ của trẻ dựa trên sản phẩm sáng tạo thực tế thay vì điểm số lý thuyết. Thiết lập kênh truyền thông định kỳ hàng tháng để phụ huynh đồng hành cùng trẻ, nâng chỉ số phối hợp gia đình từ mức 2,29 lên trên 3,60 trong giai đoạn 2022-2024.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Công trình nghiên cứu mang lại giá trị ứng dụng cao cho 4 nhóm đối tượng cụ thể:

Nhóm 1: Cán bộ quản lý (Hiệu trưởng, Phó hiệu trưởng) các trường mầm non. Luận văn cung cấp khung tham chiếu hoàn chỉnh về chu trình quản lý 4 chức năng, giúp các nhà quản lý chuẩn hóa quy trình lập kế hoạch, phân công nhiệm vụ và kiểm soát chất lượng giáo dục thẩm mỹ tại đơn vị.

Nhóm 2: Giáo viên trực tiếp chăm sóc và giảng dạy trẻ 5-6 tuổi. Giáo viên có thể khai thác hệ thống phương pháp tổ chức hoạt động trải nghiệm đa giác quan (tạo hình từ vật liệu thiên nhiên, cảm thụ âm nhạc qua vận động, sân khấu hóa truyện cổ tích) để làm phong phú giờ học hàng ngày.

Nhóm 3: Chuyên viên quản lý giáo dục mầm non tại các Phòng và Sở Giáo dục và Đào tạo. Nghiên cứu cung cấp bức tranh thực tiễn sinh động cùng các số liệu thực chứng của 10 trường mầm non tại quận Long Biên, hỗ trợ quá trình hoạch định chính sách bồi dưỡng giáo viên và phân bổ nguồn lực đầu tư chuẩn quốc gia.

Nhóm 4: Học viên cao học, nghiên cứu sinh chuyên ngành Quản lý giáo dục và Giáo dục mầm non. Luận văn là tài liệu tham khảo giá trị về phương pháp luận, cách thức thiết kế bảng hỏi khảo sát thực trạng và mô hình xử lý số liệu thống kê SPSS trong nghiên cứu khoa học giáo dục.

Câu hỏi thường gặp

Hoạt động khám phá, trải nghiệm mang lại lợi ích gì vượt trội cho sự phát triển nghệ thuật của trẻ 5-6 tuổi? Phương thức này kích hoạt toàn diện các giác quan giúp trẻ tiếp nhận cái đẹp trực quan và tự nhiên. Thay vì tiếp thu thụ động, trẻ được tự do thử nghiệm màu sắc, âm thanh và chuyển động, từ đó kích thích tư duy thẩm mỹ, hình thành sự tự tin và phát triển nhân cách hài hòa trước khi bước vào lớp một.

Tại sao khâu lập kế hoạch giáo dục nghệ thuật tại các trường mầm non khảo sát lại đạt điểm số thấp (2,15/4,00)? Khâu này đạt điểm thấp do cán bộ quản lý chủ yếu tập trung vào kế hoạch chung năm học mà chưa chi tiết hóa kế hoạch trải nghiệm theo từng tháng, tuần. Nhiều giáo viên còn lúng túng trong việc tích hợp nội dung nghệ thuật vào hoạt động ngoài trời và thiếu thời gian xây dựng tình huống thực hành mở cho trẻ.

Trình độ đào tạo của giáo viên ảnh hưởng như thế nào đến công tác giáo dục nghệ thuật cho trẻ? Khảo sát cho thấy tại các trường có tỷ lệ giáo viên đạt trình độ đại học cao (như Mầm non Long Biên đạt 86,5%), việc chủ động điều khiển và linh hoạt đổi mới phương pháp đạt điểm số vượt trội (3,57/4,00). Trình độ đào tạo vững giúp giáo viên tự tin ứng dụng công nghệ và tổ chức hiệu quả các hoạt động trải nghiệm phức hợp.

Làm thế nào để khắc phục tình trạng thiếu phối hợp giữa nhà trường và phụ huynh trong giáo dục thẩm mỹ? Nhà trường cần thay đổi hình thức tuyên truyền thông qua các buổi triển lãm sản phẩm nghệ thuật của trẻ, ngày hội gia đình và hội thi sáng tạo. Khi chứng kiến sự tiến bộ về cảm xúc và kỹ năng sống của con, phụ huynh sẽ chủ động đồng hành, hỗ trợ nguyên vật liệu và tiếp nối rèn luyện tại nhà.

Cần ưu tiên điều kiện vật chất nào để tổ chức tốt hoạt động nghệ thuật trải nghiệm? Ưu tiên hàng đầu là xây dựng môi trường mở đa dạng nguyên vật liệu sẵn có, an toàn từ thiên nhiên và phế liệu tái chế. Đồng thời, nhà trường cần đầu tư hệ thống âm thanh, thiết bị nghe nhìn thông minh và không gian sân vườn nhằm tạo điều kiện cho 100% trẻ được tương tác thực tế mỗi ngày.

Kết luận

  • Luận văn đã hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận về quản lý hoạt động giáo dục nghệ thuật cho trẻ 5-6 tuổi thông qua khám phá, trải nghiệm dựa trên chu trình quản lý 4 chức năng hiện đại.
  • Công trình phản ánh chân thực thực trạng giáo dục nghệ thuật tại 10 trường mầm non công lập quận Long Biên với mẫu khảo sát 183 cán bộ, giáo viên, chỉ rõ các điểm mạnh về nhận thức (90,0% - 94,0%) và điểm nghẽn về lập kế hoạch (2,15/4,00) cùng ứng dụng công nghệ (2,21/4,00).
  • Hệ thống 4 biện pháp quản lý được đề xuất có tính khoa học, đồng bộ và khả thi cao, gắn liền với việc chuẩn hóa quy trình, bồi dưỡng nhân lực, xã hội hóa cơ sở vật chất và gắn kết nhà trường với gia đình.
  • Lộ trình thực thi giai đoạn 2022-2025 được xác định cụ thể nhằm đưa 100% giáo viên đạt chuẩn đào tạo và nâng tỷ lệ trường chuẩn quốc gia mức độ 2 của quận lên trên 40,0%.
  • Các cấp quản lý giáo dục mầm non và đội ngũ giáo viên cần nhanh chóng chuyển đổi phương thức quản lý, lấy hoạt động trải nghiệm thực tiễn của trẻ làm trung tâm để kiến tạo môi trường giáo dục thẩm mỹ sáng tạo, nhân văn và bền vững.