Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI 1. Vài nét về lịch sử nghiên cứu vấn đề 1. Những nghiên cứu ở nước ngoài Toán học đóng vai trò quan trọng trong đời sống hàng ngày của trẻ, giúp trẻ làm quen với thế giới xung quanh. Ngay từ những năm tháng đầu đời trẻ đã tiếp xúc với người lớn và với thế giới xung quanh tất cả điều đó ảnh hưởng đến sự phát triển của trẻ.
Qua các hoạt động đa dạng, dưới sự hướng dẫn của người lớn trẻ dần dần có những khái niệm về tính chất, đặc điểm của sự vật trong thế giới xung quanh như: hình dạng, màu sắc, kích thước, số lượng, sự sắp xếp của chúng trong không gian và mối quan hệ toán giữa chúng. Những điều đó giúp trẻ tích lũy dần các kinh nghiệm và giúp trẻ tự giải quyết phần nào các thắc mắc, mong muốn, hiểu biết của mình đồng thời đó cũng là cơ sở để hình thành các khái niệm toán học sau này. Nội dung trong việc giáo dục trí tuệ trong khoa học sư phạm mẫu giáo là sự hình thành ở trẻ khối lượng tri thức nhất định về các đối tượng, các hiện tượng và những phương thức hoạt động tư duy nhất định như kỹ năng quan sát, phân tích, so sánh, khái quát hóa đơn giản.Usova cũng đã nhận định rằng: “Trong khi đem lại cho trẻ những thông tin về các đối tượng, nhiệm vụ khác nhau trong hiện thực cần phải làm cho chúng có mối liên hệ (trong đó có mối liên hệ về hình dạng) và quy luật đơn giản (quy luật các nhóm hình dạng giống nhau). Thế kỷ XVII – XIX các nhà giáo dục J.
trong công trình nghiên cứu của mình đã đề cập đến vấn đề nội dung và phương pháp dạy trẻ học toán và củng cố biểu tượng hình dạng. Các nhà khoa học này xuất phát từ nhu cầu thực tiễn đều cho rằng nhất thiết phải cho trẻ lĩnh hội toán học trong tương lai. Họ đưa ra các ý kiến riêng lẻ về nội dung và phương pháp dạy toán cho trẻ trong gia đình. 8 Grube (người Đức) và Pestalosu (người Thụy Điển) vào thế kỷ XIX đã đánh dấu một bước ngoặt quan trọng trong việc dạy toán cho trẻ với việc sử dụng phương pháp mô phỏng.
Hai ông nhấn mạnh vai trò của trực quan và coi đó là cơ sở đầu tiên cho sự phát triển lý tính sau nay của trẻ. Sau này, nhiều cuộc nghiên cứu sư phạm và tâm lý của J.Taruntaeva nhằm soạn ra một hệ thống phương pháp đổi mới có hiệu quả trong việc dạy các yếu tố toán học và dạy chữ ở vườn trẻ. Các nhà tâm lý học: D.coi trọng việc dạy trẻ nắm được bản chất và nguồn gốc của những ý niệm sơ đẳng về đại cương hình dạng. Họ đánh giá cao việc sử dụng rộng rãi các trò chơi giáo dục cũng như mô hình hóa, trực quan hóa các mối quan hệ hình dạng khác nhau.
Theo họ thì phương pháp ấy kích thích trẻ có những hành động thực tiễn khác nhau như: hành động so sánh, đo lường đơn giản, nhận biết, phân biệt và các quan hệ chuyển đổi. Các nhà giáo dục như: L.Venger họ cho rằng các trò chơi giáo dục và các bài học trẻ mẫu giáo thực sự thích thú hành động với đồ vật đồ chơi. Trẻ so sánh, phân loại và lập những bài toán đơn giản. Nhìn chung, việc củng cố biểu tượng hình dạng cho trẻ mẫu giáo đã được các nhà khoa học trên thế giới đề cập đến trong các công trình nghiên cứu của mình.
Những thành tựu mà họ để lại được xem là “kim chỉ nam” định hướng cho các nhà nghiên cứu sau này cũng như những nhà giáo dục tổ chức hoạt động củng cố biểu tượng hình dạng cho trẻ. Đây cũng là cơ sở, đặt nền móng cho những nghiên cứu về việc củng cố biểu tượng hình dạng thông qua các trò chơi sau này. Những nghiên cứu ở Việt Nam Việc nghiên cứu các phương pháp, biện pháp nhằm củng cố biểu tượng hình dạng cho trẻ là một nội dung có ý nghĩa đặc biệt quan trọng, nó trở thành một trong những vấn đề trọng tâm của chương trình “Phương pháp hình thành và củng cố biểu tượng hình dạng cho trẻ mầm non”. Vấn đề này 9 đã thu hút được sự quan tâm của các nhà khoa học và đã được rất nhiều nhà khoa học tiến hành nghiên cứu.
Nghiên cứu lịch sử hình thành và phát triển của bộ môn “Phương pháp hình thành và củng cố biểu tượng toán học cho trẻ mầm non” ở Việt Nam ta thấy: Từ những năm 1945 việc hình thành và củng cố biểu tượng toán cho trẻ đã được các giáo viên quan tâm. Chương trình đổi mới giáo dục mầm non năm 1998 đã tạo bước chuyển biến mới về hình thức giáo dục mầm non và sự đổi mới đó đang được tiếp tục cho đến ngày nay. Quá trình hình thành và củng cố biểu tượng hình dạng cho trẻ được tiến hành lồng ghép ở mọi lúc mọi nơi, trong mọi hoạt động và điển hình nhất là trò chơi LGXD. Giáo viên là thang đỡ là điểm tựa, là người tổ chức, hướng dẫn tạo điều kiện cho trẻ hoạt động.
Còn trẻ đóng vai trò trung tâm là chủ thể tích cực của hoạt động giáo dục, trẻ tự tìm tòi, khám phá trải nghiệm và áp dụng những kiến thức, kỹ năng về biểu tượng hình dạng vào thực tiễn cuộc sống, làm cho những kiến thức, kỹ năng đó trở nên có ý nghĩa, sâu sắc và bền vững hơn. Vấn đề củng cố biểu tượng hình dạng cho trẻ mầm non nói chung và trẻ mẫu giáo nói riêng đã có nhiều tác giả trong nước quan tâm. Tác giả Nguyễn Thanh Sơn – Trịnh Minh Loan – Đào Như Trang trong cuốn “Hình thành và củng cố biểu tượng ban đầu về toán” (1999) đã chỉ ra cách sử dụng các phương pháp củng cố biểu tượng toán học sơ đẳng nói chung và hình dạng nói riêng cho trẻ lứa tuổi mầm non. Tiến sĩ Đỗ Thị Minh Loan trong giáo trình “Phương pháp hình thành biểu tượng toán sơ đẳng cho trẻ mầm non” và Đinh Thị Nhung trong cuốn “Toán và phương pháp hình thành biểu tượng toán cho trẻ mẫu giáo” đã chỉ ra đặc điểm phát triển biểu tượng hình dạng cho trẻ, cấu trúc nội dung chương trình, phương pháp, biện pháp, hình thức cách lập kế hoạch hình thành và củng cố các biểu tượng hình dạng cho trẻ mầm non ở các lứa tuổi khác nhau.
Nhìn chung, các nhà Tâm lý – Giáo dục trong nước tập trung nghiên cứu những vấn đề khái quát, mang tính lý luận về nội dung, hình thức, 10 phương pháp hình thành biểu tượng hình dạng cho trẻ ở các lứa tuổi khác nhau. Một số tác giả đã đi vào nghiên cứu những biện pháp cụ thể nhằm củng cố biểu tượng hình dạng cho trẻ. Chưa có tác giả nào nghiên cứu các biện pháp củng cố biểu tượng hình dạng cho trẻ 5 – 6 tuổi thông qua trò chơi LGXD. Để góp phần làm phong phú thêm mặt lý luận và thực tiễn biện pháp củng cố biểu tượng hình dạng cho trẻ mẫu giáo, chúng tôi đã mạnh dạn chọn: “Củng cố biểu tượng hình dạng cho trẻ 5 – 6 tuổi thông qua trò chơi lắp ghép xây dựng” làm đề tài nghiên cứu, nhằm hỗ trợ các giáo viên đang làm việc trực tiếp với trẻ dễ dàng hơn trong việc lựa chọn và sử dụng biện pháp củng cố biểu tượng hình dạng cho trẻ thông qua trò chơi LGXD đạt hiệu quả cao hơn.
Cơ sở lý luận của việc củng cố biểu tượng hình dạng cho trẻ 5 – 6 tuổi thông qua trò chơi lắp ghép xây dựng 1. Một số khái niệm cơ bản 1. Khái niệm củng cố Qua nghiên cứu của I.Paplôp về động hình là cơ sở khoa học đúng đắn cho sự giải thích cơ chế sinh lý của sự hình thành thói quen. Chúng tôi nhận thấy rằng cơ chế sinh lý của sự hình thành thói quen cũng chính là sự tạo thành động hình, thực chất là hệ thống phản xạ có điều kiện được hình thành và củng cố trong vỏ não.
Sự tạo thành hệ thống động hình được giải thích như sau: Khi các kích thích (trực tiếp và ngôn ngữ) tác động vào hệ thần kinh, một số các kích thích hưng phấn nhưng một số khác lại ức chế hoạt động của cơ thể. Nhờ những miền hưng phấn và ức chế trong não có tác động qua lại với nhau tạo thành những mối liên hệ tạm thời ngày càng phức tạp. Đồng thời mỗi phản xạ riêng biệt không diễn ra một cách cô lập mà phụ thuộc vào nhau và vào toàn bộ hệ thống các quá trình thần kinh xảy ra trong vỏ não. Hệ thống các quá trình thần kinh này rất năng động, thường xuyên thay đổi hình loại, nhưng nếu có cùng một số hoàn cảnh ngoại giới được lặp đi lặp lại trong cùng 11 một thời gian dài thì sẽ có một tổ hợp các phản xạ có điều kiện được củng cố.
Hệ thống các phản xạ được củng cố vững chắc đó được thực hiện theo một trình tự nhất định, gọi là định hình động lực (gọi tắt là động hình). Khi động hình đã hình thành thì các động tác được thực hiện theo một trình tự quen thuộc, nhẹ nhàng, không có gì là khó khăn và gây ra những xúc cảm tích cực. Điều kiện sống thay đổi có thể làm phá vỡ động hình. Tuy nhiên động hình khó phá vỡ và khi phá vỡ thường gây ra những xúc động tiêu cực, tình cảm không thoả mãn.
Điều này giải thích tại sao thói quen thường gắn với nhu cầu của mỗi cá nhân. Như vậy chúng tôi đã dựa vào điều này để đưa ra định nghĩa “Củng cố là quá trình lập lại làm khắc sâu hơn làm vững chắc vốn kiến thức, kỹ năng, kinh nghiệm” 1. Khái niệm biểu tượng Biểu tượng là một khái niệm, một phạm trù được nhiều nhà khoa học quan tâm nghiên cứu. Tùy theo góc độ nghiên cứu của các nhà khoa học khác nhau mà khái niệm “biểu tượng” cũng được hiểu theo nhiều cách khác nhau: Theo từ điển Tiếng việt của tập thể cán bộ ngôn ngữ học biên soạn, Hoàng Phê (chủ biên) thì “biểu tượng” được hiểu như sau: thứ nhất: biểu tượng là hình ảnh tượng trưng; thứ hai: biểu tượng là hình thức của nhận thức, cao hơn cảm giác cho người ta hình ảnh của sự vật còn giữ lại trong đầu óc sau khi tác động của sự vật vào giác quan ta đã chấm dứt.
Theo quan điểm của các nhà triết học duy vật biện chứng Mac – Lênin “Biểu tượng là một hình ảnh của khách thể đã được tri giác lưu lại trong óc của con người và do một tác động nào đó được tái hiện, nhớ lại”.
