CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA VIỆC PHÁT TRIỂN KỸ NĂNG GIAO TIẾP CHO TRẺ 5-6 TUỔI THÔNG QUA TRÒ CHƠI ĐÓNG VAI THEO CHỦ ĐỀ 1. Tổng quan vấn đề nghiên cứu 1. Những nghiên cứu nước ngoài. Công trình nghiên cứu nước ngoài chủ yếu tập trung vào những vấn đề lý luận chung về giao tiếp, kỹ năng giao tiếp, nghiên cứu những vấn đề trò chơi của trẻ và có những thành công nhất định.
Chúng ta không phủ nhận thành quả nghiên cứu về giao tiếp của trẻ 5 – 6 tuổi mà các nhà khoa học đã đem lại. Nhưng vẫn chưa hẳn có một công trình nào nghiên cứu chuyên sâu về kỹ năng giao tiếp của trẻ em mầm non, nhất là các công trình nghiên cứu sự hình thành, phát triển kỹ năng giao tiếp ở trẻ 5-6 tuổi thông qua trò chơi đóng vai theo chủ đề. Những nghiên cứu trong nước. Các công trình nghiên cứu về kỹ năng giao tiếp, kỹ năng giao tiếp của trẻ mẫu giáo thông qua trò chơi ĐVTCĐ đã được triển khai ở Việt Nam nhưng chưa nhiều và chưa toàn diện.
Những công trình này chủ yếu nghiên cứu lý luận, tìm hiểu thực trạng biểu hiện kỹ năng giao tiếp ở trẻ mầm non, từ đó đề xuất một số biện pháp và khung chương trình rèn luyện kỹ năng giao tiếp như một nội dung của kỹ năng sống. Các nghiên cứu này đã có những khai phá nhất định trong một lĩnh vực mới mẻ, tuy nhiên cho đến nay, chưa có công trình nào nghiên cứu về biểu hiện kỹ năng giao tiếp của trẻ 5-6 tuổi qua trò chơi đóng vai theo chủ đề. Một số khái niệm cơ bản 1. Khái niệm về kỹ năng giao tiếp.
Page | 8 Tieu luan Giao tiếp là một hoạt động thường nhật diễn ra liên tục mọi lúc mọi nơi, là cầu nối giữa người nói với người nghe. Kỹ năng giao tiếp là khả năng sử dụng phương tiện ngôn ngữ nói hoặc ngôn ngữ cơ thể để diễn đạt những suy nghĩ, ý kiến, cảm nhận của cá nhân một cách rõ ràng và thuyết phục; đồng thời thúc đẩy được giao tiếp hai chiều. Kỹ năng giao tiếp trong cuộc sống bao gồm khả năng truyền đạt thông điê ̣p, lắng nghe, trao đi và nhâ ̣n lại phản hồi giữa chủ thể giao tiếp (người nói) và đối tượng giao tiếp (người nghe) nhằm đạt được mô ̣t mục đích giao tiếp nhất định. Do đó, kỹ năng giao tiếp có liên quan đến khả năng nghe – nói, quan sát và cảm thông của cả chủ thể và đối tượng giao tiếp.
Khái niệm về kỹ năng giao tiếp cho trẻ 5-6 tuổi. Là quá trình tiếp xúc tâm lý của trẻ với những người khác nhằm mục đích truyền đạt, tiếp nhận, trao đổi thông tin, tư tưởng, tình cảm và hành động của trẻ với các chủ thể qua việc hiểu ngôn ngữ và diễn đạt ngôn ngữ bằng lời nói, nét mặt, cử chỉ, điệu bộ. Thông qua giao tiếp nhân cách của trẻ được hình thành và phát triển 1. Khái niệm về kỹ năng giao tiếp của trẻ mẫu giáo qua trò chơi đóng vai theo chủ đề Kỹ năng giao tiếp của trẻ mẫu giáo qua trò chơi đóng vai theo chủ đề là sự vận dụng các tri thức, kinh nghiệm của trẻ để thực hiện có hiệu quả quá trình tiếp xúc tâm lý trong việc thực hiện trò chơi đóng vai theo chủ đề và được thể hiện qua ba nhóm kỹ năng như: kỹ năng hiểu lời nói, kỹ năng sử dụng lời nói và kỹ năng thực hiện một số qui tắc thông thường qua trò chơi 1.
Khái niệm về trò chơi đóng vai theo chủ đề. Trò chơi đóng vai theo chủ đề là dạng trò chơi sáng tạo, đặc trưng của tuổi mẫu giáo. Trẻ thực hiện các vai của người lớn theo một chủ đề nhất định và thực hiện hành động theo chức năng xã hội mà họ đảm nhận. Hoạt động phát triển kỹ năng giao tiếp của trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi thông qua trò chơi đóng vai theo chủ đề.
Mục tiêu phát triển kỹ năng giao tiếp của trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi thông qua trò chơi đóng vai theo chủ đề. Page | 9 Tieu luan Để hình thành kỹ năng giao tiếp cho trẻ mẫu giáo không những chỉ tổ chức một hay hai trò chơi mà cần sử dụng phong phú các loại trò chơi trên các “hoạt động” và tổ chức ở mọi lúc mọi nơi. Ở mỗi loại trò chơi có nội dung chơi, hoạt động chơi, luật chơi khác nhau phản ánh đầy đủ hơn cuộc sống xã hội, mang lại hiệu quả và ý nghĩa khác nhau,từ đó mang lại cho trẻ vốn hiểu biết vô cùng phong phú, phát triển toàn diện nhân cách. Nội dung phát triển kỹ năng giao tiếp của trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi thông qua trò chơi đóng vai theo chủ đề.
Nội dung là hoạt động của người lớn được trẻ em nhận thức và được tái tạo lại trong trò chơi. Nội dung trò chơi trẻ tái tạo những hành động của người lớn, mối quan hệ giữa người với người trong quá trình hoạt động chung và đồng thời trẻ còn tái tạo mối quan hệ bên trong cả về tình cảm, đạo đức,. Trò chơi ĐVTCĐ bao giờ cũng có một chủ đề nhất định: trong khi chơi, trẻ phản ánh cuộc sống xung quanh rất đa dạng với các mảng hiện thực vô cùng phong phú. Các mảng hiện thực được phản ánh qua trò chơi được gọi là chủ đề của trò chơi.
Phạm vi tiếp xúc của trẻ càng rộng, kinh nghiệm của trẻ càng nhiều thì chủ đề chơi của trẻ càng phong phú và từ đó vốn từ trẻ được mở rộng giúp phát triển kỹ năng giao tiếp. Phương pháp, hình thức phát triển kỹ năng giao tiếp của trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi thông qua trò chơi đóng vai theo chủ đề. Phương pháp nghe hiểu lời nói giao tiếp qua trò chơi đóng vai theo chủ đề. Nhóm phương pháp này được biểu hiện ở khả năng dựa vào sự biểu cảm, ngữ điệu, thanh điệu của ngôn ngữ, cử chỉ, tác động, thời điểm và không gian giao tiếp của đối tượng và mối quan hệ giữa chủ thể với đối tượng giao tiếp.
Nhóm phương pháp này bao gồm: Kỹ năng nhận ra được sắc thái biểu cảm của lời nói khi vui, buồn, tức, giận, ngạc nhiên, sợ hãi khi chơi trò chơi ĐVTCĐ/ Kỹ năng nghe hiểu và thực hiện được các chỉ dẫn liên quan đến những hành động đơn giản khi chơi trò chơi ĐVTCĐ/ Kỹ năng hiểu nghĩa một số từ khái quát chỉ sự vật, hiện tượng đơn giản, gần gũi khi chơi trò chơi ĐVTCĐ/ Kỹ năng nghe hiểu nội dung Page | 10 Tieu luan câu chuyện, thơ, đồng dao, ca dao dành cho lứa tuổi của trẻ khi chơi trò chơi ĐVTCĐ Ở tuổi 5-6, trẻ đã bắt đầu tiếp xúc với các bạn cùng tuổi của mình một cách mạnh dạn hơn nên trẻ tích cực tìm lý do để cùng hoạt động và thiết lập các quan hệ. Thời gian giao tiếp trong khi tham gia trò chơi ĐVTCĐ của trẻ ngắn hay dài phụ thuộc vào việc trẻ có kỹ năng hiểu lời nói giao tiếp trong thực hiện trò chơi ở mức độ nào. Để trẻ em có thể bắt đầu trò chơi “trong cửa hàng”, “đến thư viện” hoặc “đến đường sắt”, cần phải để cho đứa trẻ biết một cái gì đó về việc: những người bán hàng làm việc như thế nào và người mua làm cái gì, mọi người làm cái gì trong nhà ga, người nào và làm như thế nào ở đó. Vì thế những quan sát thường xuyên của trẻ đối với cuộc sống và lao động của người lớn xảy ra trước trò chơi rất quan trọng.
Khi cô giáo dắt trẻ em đi tham quan và giới thiệu với chúng công việc của người thợ cắt may ở hiệu may, hay hoạt động của những người công nhân đường sắt, sự phục vụ của những người thủy thủ trên tàu biển., trẻ đã được quan sát công việc của họ và có ấn tượng nhất định về cuộc sống lao động của người lớn, tuy nhiên ấn tượng này còn rất chung chung và chưa rõ ràng, cần phải làm cho trẻ được trải nghiệm để sáng tỏ chúng, lúc này trò chơi chính là phương tiện phân tích các ấn tượng đã thu được. Trong các hành động của mình trẻ em dựng lại các hiện tượng nguyên vẹn của cuộc sống xã hội mà chúng nó nhìn thấy được. Các câu hỏi, những lời nhận xét và những hành động của cô giáo giúp cho đứa trẻ phân chia thành từng phần riêng lẻ các ấn tượng phức tạp. Trong khi tham gia vào trò chơi, cô giáo vạch ra cho trẻ những khía cạnh của sự kiện được phản ánh, những sự kiện mà đứa trẻ đã bỏ qua hoặc tiếp thu một cách không đúng đắn.
“Có thể mua vé xe ở chỗ nào trong nhà ga này?”, hoặc “Chị ơi, xin vui lòng chỉ giúp bác sĩ chữa mắt ở nơi nào trong phòng khám bệnh này?”. Sự sửa chữa và chính xác hóa như vậy trong khi tranh cãi với nhau và trong khi làm chính xác hóa thêm những lời nói và hành động của nhân vật được bắt chước sẽ đưa bản thân đứa trẻ vào trò chơi: “Cậu lại đi thẳng tới gặp bác sĩ ư?” “Bắt đầu cần phải ghi tên ở cửa sổ con, và sau đó ngồi xếp hàng”, “Phải trả bao nhiêu tiền khi mua hàng?”. Trong khi nghe các câu trả lời các câu hỏi của mình, trẻ em hiểu được những hiện tượng phức tạp của đời sống. Khi đã đóng một vai này hoặc một vai khác, đứa trẻ phục tùng một cách tự nguyện các 55 nguyên tắc mà nó điều chỉnh hoạt động của các nhân vật ấy trong cuộc sống.
Nếu Huy đóng vai người lái tàu trên tàu biển, mà thuyền trưởng Lâm Page | 11 Tieu luan không cho phép Huy cùng với các bạn thủy thủ còn lại lên bờ trong thời gian tàu đỗ ở bến cảng, thì Huy cần phải phục tùng những yêu cầu đó, những yêu cầu đối với Huy cũng như đối với các thủy thủ là những yêu cầu bắt buộc. Trong các trò chơi như vậy, trẻ sẽ nghe và hiểu được các chỉ dẫn liên quan đến chủ đề chơi đó, hiểu nghĩa các từ khái quát chỉ sự vật, hiện tượng đơn giản trong khi mô tả trò chơi mình đang đóng vai (như "đứng lái tàu mà gió lùa mát quá"). Trẻ nhận ra các sắc thái biểu cảm của lời nói (như thủy thủ không đồng ý cho lên bờ.), trẻ nghe và hiểu nội dung câu chuyện, thơ, đồng dao, ca dao dành cho lứa tuổi của trẻ trong trò chơi dạy học, trò chơi gia đình (Ví dụ như khi đóng vai mẹ ru con ngủ hát ru "ầu ơ, chuồn chuồn bay thấp thì mưa, bay cao thì nắng.'', hay khi đóng vai cô giáo kể chuyện cho các bạn nghe.