phần mở đầu, kết luận, khuyến nghị, danh mục tài liệu tham khảo và các phụ lục, phần nội dung chính của luận văn gồm 3 chương. Chƣơng 1: Cơ sở lí luận về quản lý HĐDH ở trường THPT theo hướng phát triển năng lực học sinh. Chƣơng 2: Thực trạng quản lý HĐDH theo hướng phát triển năng lực học sinh ở trường THPT DTNT tỉnh Ninh Bình. Chƣơng 3: Biện pháp quản lý HĐDH theo hướng phát triển năng lực học sinh ở trường THPT DTNT tỉnh Ninh Bình.
CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUẢN LÝ HOẠT ĐỘNG DẠY HỌC THEO HƢỚNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC HỌC SINH Ở TRƢỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG DÂN TỘC NỘI TRÚ 1. Tổng quan nghiên cứu vấn đề 1. Các nghiên cứu ở nước ngoài Vấn đề tiếp cận NL trong giáo dục nói chung và dạy học nói riêng được hình thành và phát triển ở Mỹ từ những năm 1970 và đã trở thành những phong trào rộng khắp vào những năm 1990 ở Anh, New Zealand, Úc… Khi đề cập đến chương trình đào tạo, năm 1982, cuốn “Sổ tay phát triển chương trình đào tạo dựa trên năng lực thực hiện” đã được William E. Blank xuất bản, tác giả nói đến những vấn đề cơ bản của GD&ĐT dựa trên những NL, phân tích nhu cầu của HS, xây dựng hồ sơ NL của HS, phát triển công cụ đánh giá, sư hiểu biết và sự thực hiện, cải tiến và cải tạo chương trình đào tạo [dẫn theo 54; tr 75].
Tác giả Xavier Roegiers khẳng định: Ngoài khía cạnh kiến thức đơn thuần, các nhà trường phải tập trung cố gắng dạy cho HS sử dụng kiến thức của mình vào các tình huống có ý nghĩa đối với HS, nhà trường cần phải phát triển NL cho HS [55]. Ở một bình diện khác, khi đề cập đến chương trình giáo dục dựa trên mô hình NL, Boyatzis, R.A et al, (1995) cho rằng: cần phải xác định một cách có hệ thống 3 vấn đề sau: (1) xác định các NL, (2) phát triển chúng, (3) đánh giá chúng một cách khách quan. Để xác định được các NL, điểm bắt đầu thường là những kết quả đầu ra, nó bao gồm kiến thức, kỹ năng, thái độ, thể hiện ở hệ thống các NL mà người học cần đạt được, nhấn mạnh đến NL vận dụng kiến thức của người học và đo lường được các NL này [dẫn theo 54; tr 76]. J, Richards và T, Rodges (2001) cho rằng: “Định hướng phát triển NL trong giáo dục tập trung vào kết quả học tập, nhắm tới những gì người học dự kiến phải làm được hơn là nhắm tới những gì họ cần phải học được”[dẫn theo 46; tr51].
Như vậy, trên thế giới, việc nghiên cứu GD&ĐT theo hướng tiếp cận NL đã được quan tâm từ rất sớm. Các vấn đề này cũng rất đa dạng, từ việc nghiên cứu chương trình giáo dục theo tiếp cận NL, đặc tính của tiếp cận NL, định hướng NL cần dạy cho người học đến đánh giá theo định hướng NL người học. Những nghiên cứu ở trong nước Những nghiên cứu ở trong nước tập trung vào một số vấn đề sau đây: - Thiết kế chương trình dạy học theo định hướng phát triển NL người học Sau khi có Nghị quyết Hội nghị lần thứ 8 Ban Chấp hành Trung ương khóa XI về đổi mới căn bản, toàn diện GD&ĐT thì đây là phương diện thu hút được sự quan tâm của nhiều nhà nghiên cứu. Đó là một số nghiên cứu của các tác giả Nguyễn Công Khanh [38], Đỗ Ngọc Thống [51], Lương Việt Thái [52], Phan Thị Hồng Vinh [54]… Các tác giả cho rằng, khác với chương trình dạy học định hướng nội dung, chương trình dạy học định hướng phát triển năng lực là chương trình định kết quả đầu ra, nhằm mục đích phát triển NL người học.
Chương trình định hướng phát triển NL không qui định những nội dung dạy học chi tiết mà 8 qui định kết quả đầu ra mong muốn của quá trình dạy học và mục tiêu học tập tức là kết quả học tập thường được mô tả qua hệ thống các NL, kết quả học tập mong muốn được mô tả chi tiết và có thể quan sát, đánh giá được. - Tổ chức hoạt động dạy học theo hướng phát triển NL người học Theo các tác giả Đặng Quốc Bảo, Nguyễn Sỹ Thu, các hoạt động của nhà trường để hình thành các NL cốt lõi cho HS đó là: hoạt động nhận thức, lấy điểm nhấn là hoạt động học tập; hoạt động giao lưu, lấy điểm nhấn là sinh hoạt tập thể; hoạt động nghiên cứu khoa học, hoạt động sản xuất, hoạt động cải tạo thực tiễn, lấy điểm nhấn là hoạt động công tác xã hội. Đồng thời các tác giả cũng cho rằng: Hoạt động dạy học hiệu quả là con đường chủ đạo phát triển NL cho thế hệ trẻ, muốn vậy người dạy phải là người truyền đạo, người giải hoặc người truyền thụ nghiệp cho trò, phải rèn luyện cho trò thấu hiểu “Học để làm gì - Học cái gì” để có NL đích thực và cũng phải bồi dưỡng cho HS cách “Học hiệu quả” để có NL bền vững [24]. - Đánh giá kết quả học tập theo định hướng phát triển NLHS Tác giả Lê Đình Trung và Phan Thị Thanh Hội (2016) trong cuốn “Dạy học theo định hướng hình thành và phát triển NL người học ở trường phổ thông” đã nêu lên những đặc điểm cơ bản đánh giá NL người học gồm: Đánh giá việc thực hiện các nhiệm vụ và kỹ năng học tập, dựa trên mô tả các sản phẩm đầu ra một cách cụ thể, rõ ràng, khách quan, trên cơ sở đó thấy được sự tiến bộ của người học.
Đánh giá NL người học theo tiếp cận NL là đánh giá theo chuẩn của từng sản phẩm đầu ra, trong đó chủ yếu là việc vận dụng các kiến thức, kỹ năng để thực hiện hiệu quả nhiệm vụ học tập đặt ra. Các tác giả cũng đề cập đến qui trình đánh giá NL người học bao gồm 3 giai đoạn: Giai đoạn chuẩn bị đánh giá NL, giai đoạn tổ chức đánh giá NL, giai đoạn phân tích kết quả, ra quyết định điều chỉnh quá trình dạy học [45]. Tác giả Trần Thị Tuyết Oanh trong cuốn “Đánh giá kết quả học tập” cho rằng: “Để đánh giá NL thì các phương pháp và hình thức đánh giá phải 9 đa dạng (sản phẩm, dự án học tập, trình diễn, thực hiện nhiệm vụ, đánh giá lẫn nhau, tự đánh giá…) kết hợp các cách thức (đánh giá định tính và định lượng, truyền thống, phi truyền thống, đánh giá cả quá trình và đánh giá sản phẩm…) [46]. Tác giả Nguyễn Thành Ngọc Bảo: “Đánh giá theo NL không phải là đánh giá việc thực hiện nhiệm vụ học tập của học sinh mà phải hướng tới việc đánh giá khả năng vận dụng kiến thức, kĩ năng và thái độ của học sinh để thực hiện nhiệm vụ học tập theo một chuẩn nhất định.
Đánh giá theo năng lực phải dựa trên việc miêu tả rõ một sản phẩm đầu ra cụ thể mà cả hai phía giáo viên và học sinh đều biết và có thể đánh giá được sự tiến bộ của học sinh dựa vào mức độ mà các em thực hiện sản phẩm” [25]. Còn theo tác giả Nguyễn Công Khanh thì đánh giá học sinh theo cách tiếp cận năng lực là: “Đánh giá theo chuẩn về sản phẩm đầu ra… nhưng sản phẩm đó không chỉ là kiến thức, kĩ năng mà chủ yếu là khả năng vận dụng kiến thức, kĩ năng và thái độ cần có để thực hiện nhiệm vụ học tập đạt tới một chuẩn nào đó” [38]. Trên cơ sở nghiên cứu tổng quan về dạy học theo hướng phát triển NLHS, nhìn chung các tác giả đã đề cập đến các vấn đề: Nội dung, chương trình theo tiếp cận NL người học; thiết kế bài dạy và đánh giá kết quả học tập theo hướng phát triển NLHS nhưng vấn đề về quản lý hoạt động dạy học theo hướng phát triển NLHS mới chỉ được nghiên cứu dưới góc độ kế hoạch giáo dục và quản lý giáo dục, còn rất nhiều vấn đề liên quan đến quản lý hoạt động dạy học theo hướng phát triển NLHS đối với HS DTNT chưa được nghiên cứu như: Quản lý nội dung, chương trình; quản lý đổi mới phương pháp, kỹ thuật dạy học; quản lý hình thức tổ chức dạy học; quản lý kiểm tra đánh giá kết quả học tập. Một số khái niệm cơ bản 1.
Hoạt động dạy học Bàn về hoạt động dạy học có nhiều quan điểm khác nhau, mỗi tác giả đứng trên góc độ nghiên cứu và tiếp cận khác nhau mà đưa ra những khái niệm khác nhau về hoạt động dạy học. Quán triệt quan điểm dạy học “lấy học sinh làm trung tâm” với đặc trưng cơ bản mọi hoạt động dạy học hướng vào phát triển tối đa năng lực vốn có của người học, chú ý tới nhu cầu và hạnh phúc của người học. Trong đó GV đóng vai trò là người trọng tài, cố vấn, người hướng dẫn, người tổ chức, người kiểm tra, đánh giá hoạt động học tập của HS, HS là người tự tổ chức, tự điều khiển, tự đánh giá hoạt động học tập của mình. Trên cơ sở đó theo hướng tiếp cận lý luận dạy học hiện đại, chúng tôi chung quan điểm với các nhà nghiên cứu Phạm Viết Vượng, Nguyễn Sinh Huy, Nguyễn Văn Lê, Trần Thị Tuyết Oanh, Thái Duy Tuyên, Đặng Thành Hưng… cho rằng: Hoạt động dạy học là quá trình, trong đó dưới tác động chủ đạo (tổ chức, điều khiển, lãnh đạo) của thầy, học sinh tự giác, tích cực, tự tổ chức, tự điều khiển quá trình nhận thức, nhằm đạt được các mục tiêu học tập.
Dạy học là sự tổ chức, điều khiển tối ưu quá trình truyền đạt nội dung hệ thống tri thức, kỹ năng, kỹ xảo một cách khoa học cho học sinh tiếp thu (lĩnh hội) trong quá trình dạy học. Nhìn từ cách tiếp cận hệ thống, hoạt động dạy học là một hệ thống tương tác chặt chẽ với nhau giữa các thành tố cơ bản bên trong hệ thống (mục đích, nhiệm vụ, nội dung, phương pháp, phương tiện, hình thức tổ chức, người dạy, người học) và tương tác chặt chẽ với môi trường tự nhiên, môi trường xã hội bên ngoài. Các thành tố này tương tác với nhau, thâm nhập vào nhau để thực hiện mục đích, nhiệm vụ dạy học, nhằm nâng cao chất lượng và hiệu quả dạy học. Dạy học theo hướng phát triển năng lực học sinh 1.
Năng lực Khái niệm NL được sử dụng rộng rãi trong các lĩnh vực khoa học và kỹ thuật, trong đó có giáo dục.