CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUẢN LÝ HOẠT ĐỘNG DẠY HỌC THEO HƯỚNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC GIAO TIẾP VÀ HỢP TÁC CHO HỌC SINH TRƯỜNG TRUNG HỌC CƠ SỞ 1. Tổng quan nghiên cứu vấn đề 1. Những nghiên cứu về hoạt động dạy học theo hướng phát triển năng lực Đầu thế kỷ XX, ở các nước phương Tây và Mỹ xuất hiện phong trào “Nhà trường mới”, nhiều nguyên tắc, phương pháp mới đề cao vai trò, sự hoạt động tích cực của học sinh, lấy học sinh làm trung tâm. Người có công đầu tiên về tư tưởng dạy học “lấy học sinh làm trung tâm” thuộc về nhà sư phạm nổi tiếng của Mỹ J.
Phương châm nổi tiếng của ông như một tuyên ngôn cải cách sư phạm: “Học sinh là mặt trời, xung quanh nó quy tụ mọi phương tiện giáo dục”. Với tư tưởng này, tác giả coi học sinh là trung tâm của nhà trường, của dạy học, đề cao kinh nghiệm, nhu cầu, hứng thú, vai trò, hoạt động.của cá nhân học sinh. Ông đưa ra khẩu hiệu: “nói, không phải là dạy học, học trong làm, học bắt đầu từ làm”, theo đó mọi biện pháp giáo dục đều phải chú ý nhiều đến việc tổ chức hoạt động của học sinh. Trong giai đoạn mới, khi tiếp cận James H.
Strong, tác giả cuốn “Những phấm chất của người giáo viên hiệu quả” cho rằng người giáo viên có hiệu quả là tổng hòa của các tính cách của người giáo viên như là một cá nhân bình thường, quá trình đào tạo giáo viên, cách quản lý lớp và cách giáo viên soạn bài, dạy và theo dõi sự tiến bộ của học sinh. Trong cuốn sách “Tám đổi mới để trở thành người giáo viên giỏi” của tác giả Giselle O. Martin – Kniep đã trình bày những thủ thuật dạy học cụ thể mang tính gợi ý để giáo viên vận dụng vào từng lớp học giúp mọi học sinh dù là học sinh năng khiếu, học sinh có nhận thức nhanh hay những học sinh yếu kém vẫn đạt được kết quả học tập mong đợi. Hiện nay được nhiều giáo viên quan tâm đến “Các phương pháp dạy học hiệu quả” của nhóm tác giả Robert J.Pollock do dịch giả Nguyễn Hồng Vân.
Trong “Các phương pháp dạy học hiệu quả” được 7 rút ra từ nhiều công trình nghiên cứu thực tế giảng dạy và lí thuyết tổng hợp với mục đích phát huy cao độ khả năng học tập của học sinh, nâng cao chất lượng giảng dạy của giáo viên đứng lớp. Nhân tố quan trọng nhất tác động đến việc học của học sinh là các thầy cô giáo, trên cơ sở đó, mỗi phương pháp dạy học đã chỉ ra cho giáo viên những cách làm cụ thể để thực hiện công tác giảng dạy hiệu quả nhất. Sách “Các phương pháp dạy học hiệu quả” cũng chỉ ra rằng người giáo viên cần quan tâm đến việc người học học như thế nào chứ không phải chỉ quan tâm đến mỗi một việc là hằng ngày cần phải dạy cái gì; học cần có một tầm nhìn lâu dài đối với việc lựa chọn, áp dụng những phương pháp giảng dạy thích hợp và từng bước thực hiện tầm nhìn lâu dài đó để nâng cao chất lượng giáo dục. Hay trong cuốn sách “Đa trí tuệ trong lớp học” của Thomas Armstrong đã cung cấp cho ta một phương tiện để đò họa một phạm vi rộng lớn các năng khiếu mà con người vốn sở hữu, bằng cách tập hợp các tiềm năng của con người vào trong 8 loại “trí tuệ” dễ hiểu sau đây: Trí tuệ ngôn ngữ; trí tuệ logic – toán học; trí tuệ không gian; trí tuệ hình thể động năng; trí tuệ âm nhạc; trí tuệ giao tiếp; trí tuệ nội tâm; trí tuệ tự nhiên học.
Những nghiên cứu về quản lý hoạt động dạy học theo hướng phát triển năng lực giao tiếp và hợp tác cho học sinh Trên cơ sở kế thừa phát huy truyền thống, bản sắc văn hóa của dân tộc, tiếp thu tinh hoa văn hóa nhân loại, Nghị quyết lần thứ 5 Ban chấp hành Trung ương Đảng khóa VIII đã chỉ rõ: “Coi trọng giáo dục đạo lý làm người, ý thức trách nhiệm nghĩa vụ công dân, lòng yêu nước, yêu chủ nghĩa xã hội, đạo đức, lối sống, nếp sống văn hóa, lịch sử dân tộc và bản sắc dân tộc, ý chí vươn lên vì tương lai của mỗi người và tiền đồ của đất nước, bồi dưỡng ý thức và năng lực phát huy giá trị văn hóa dân tộc, tiếp thu tinh hoa văn hóa nhân loại”[1].Với tư tưởng này cho ta thấy Đảng và Nhà nước luôn quan tâm đến việc xây dựng nền văn hóa gắn liền với sự nghiệp giáo dục, luôn chú trọng đến vấn đề giáo dục đạo đức, nhân cách, văn hóa giao tiếp cho con người Việt Nam trên cơ sở kế thừa phát huy những giá trị văn hóa truyền thống của dân tộc và tiếp thu những tinh hoa văn hóa nhân loại, đó là cơ sở là nền tảng cho sự phát triển ổn định và bền vững đất nước. 8 Các nhà khoa học đã chỉ ra lý luận khoa học của hành vi và giáo dục hành vi đạo đức nói chung, hành vi giao tiếp có văn hóa nói riêng cho học sinh các nhà trường, đó cũng là cơ sở để hình thành và phát triển phẩm chất đạo đức nhân cách cho học sinh. Việt Nam khá nhiều các công trình nghiên cứu về quản lý hoạt động dạy học. Đặc biệt là các nghiên cứu được thể hiện trong các công trình là các các đề tài luận án, luận văn.
Tiêu biểu có thể kể đến một số nghiên cứu của các tác giả: - Quản lý hoạt động dạy học theo định hướng phát triển năng lực học sinh trong nhà trường phổ thông. Tạp chí Giáo dục, Số 492(Kì II - tháng 12). Trong đó, Phát triển năng lực học sinh là một trong những yêu cầu quan trọng trong bối cảnh đổi mới giáo dục phổ thông hiện nay. Bài báo đề cập đến 5 nội dung chính quản lí hoạt động dạy học theo định hướng phát triển năng lực người học trong bối cảnh đổi mới giáo dục phổ thông, gồm: (1) Quản lí xây dựng kế hoạch dạy học theo tiếp cận năng lực học sinh; (2) Tổ chức kế hoạch hoạt động dạy học theo tiếp cận năng lực học sinh; (3) Chỉ đạo hoạt động dạy học theo định hướng phát triển năng lực học sinh; (4) Kiểm tra quản lí hoạt động dạy học theo tiếp cận năng lực học sinh; (5) Xây dựng các điều kiện hỗ trợ quản lí hoạt động dạy học theo định hướng phát triển năng lực học sinh.
Những nội dung này giúp cho các nhà quản lí vận dụng một cách linh hoạt vào điều kiện của từng trường nhằm nâng cao chất lượng dạy và học trong bối cảnh đổi mới giáo dục phổ thông hiện nay. Nhóm tác giả Lê Thị Thanh Thuỷ, Phạm Phương Tâm (2021)[18] Do đó, có thể thấy rằng vấn đề phát triển năng lực giao tiếp và hợp tác cho học sinh là một trong những vấn đề được đông đảo các nhà khoa học trên thế giới quan tâm. Tuy nhiên, vẫn chưa có nhiều công trình nào đi sâu nghiên cứu về vấn đề quản lý hoạt động dạy học theo hướng phát triển năng lực giao tiếp và hợp tác cho học sinh trường THCS. Các công trình nghiên cứu mới chỉ khai thác yếu tố quản lý của người giáo viên trong quá trình dạy học hướng tới việc phát triển và cải thiện năng lực giao tiếp và khả năng hợp tác cho học sinh thông qua việc đổi mới các phương pháp và chiến lược dạy học.
Do đó, có thể khẳng định đây là nội dung còn khá mới mẻ, cần được nghiên cứu làm rõ trong bối cảnh đổi mới giáo 9 dục hiện nay. Đó cũng là lý do tác giả muốn nghiên cứu vấn đề này tại một địa bàn cụ thể của một trường trung học cơ sở ở một vùng nông thôn của thành phố Hà Nội. Một số khái niệm cơ bản của đề tài 1. Quản lý: Quản lý là một hoạt động đặc thù chỉ có ở con người, hoạt động quản lý xuất hiện từ rất sớm từ khi con người biết sống kết hợp lại với nhau thành một nhóm người hay cộng đồng để săn bắn hái lượm hay cao hơn là lao động sản xuất nhằm tạo ra của cải vật chất để duy trì sự tồn tại và phát triển của nhóm người hay cộng đồng mà rộng hơn nữa là xã hội.
Trong quá trình lao động sản xuất cần có sự phân công công việc, có sự quản lý điều hành nhằm đạt được kết quả và hiệu quả cao nhất. Hiện nay, Quản lý hoạt động dạy học theo hướng phát triển năng lực GT và HT. Đây là một hoạt động giữ vai trò hết sức quan trọng nhưng cũng là hoạt động rất khó khăn, phức tạp vì nó liên quan trực tiếp đến con người, đến tổ chức. Hiện nay, Quản lý hoạt động dạy học theo hướng phát triển năng lực GT và HT.
Đây là một hoạt động giữ vai trò hết sức quan trọng nhưng cũng là hoạt động rất khó khăn, phức tạp vì nó liên quan trực tiếp đến con người, đến tổ chức Có rất nhiều quan điểm, nhiều cách đưa ra khái niệm quản lý khác nhau: Từ điển tiếng Việt, thuật ngữ “Quản lý” được định nghĩa là “Tổ chức điều khiển hoạt động của một đơn vị, cơ quan”. Tuy có nhiều cách diễn đạt khác nhau song có thể khái quát: Quản lý là hệ thống những tác động có chủ định, phù hợp quy luật khách quan của chủ thể quản lý để điều khiển, hướng dẫn các hành vi, hoạt động của đối tượng quản lý nhằm 10 khai thác và tận dụng tốt nhất những tiềm năng và cơ hội của đối tượng quản lý để đạt đến mục tiêu quản lý mong muốn trong một môi trường luôn biến động. Hoạt động dạy học Giáo dục được thực hiện bằng nhiều con đường khác nhau, một trong những con đường hiệu quả nhất là tổ chức hoạt động dạy học. Thông qua hoạt động DH, nhằm cung cấp cho HS hệ thống kiến thức khoa học, bồi dưỡng phương pháp tư duy sáng tạo và kỹ năng thực tiễn, nhằm nâng cao năng lực, hình thành lối sống văn hóa.
Mục đích cuối cùng là làm cho mỗi HS trở thành những người tự chủ, năng động sáng tạo. Như vậy, hoạt động DH là con đường cơ bản nhất để đạt tới mục đích GD tổng thể.