Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUẢN LÝ HOẠT ĐỘNG dạy học MÔN TOÁN LỚP 3 Ở TRƯỜNG TIỂU HỌC ĐÁP ỨNG YÊU CẦU CHƯƠNG TRÌNH GIÁO DỤC PHỔ THÔNG 2018 1. Tổng quan vấn đề nghiên cứu 1. Nghiên cứu về dạy học môn Toán Toán học xuất hiện từ rất sớm trong lịch sử loài người, “người Tiền sử đã có khái niệm về số” [6; 11]. Do đó, dạy học Toán học cũng đã xuất hiện từ thời cổ đại.
Lần đầu tiên Toán học được dạy với mô hình nhà trường là ở Hy Lạp cổ đại với trường học đầu tiên trên thế giới gọi là Academy do Platon, một triết gia Hy Lạp thành lập. Toán học và DH toán học phát triển mạnh mẽ ở Hy Lạp, Ai Cập, Trung Quốc và Ấn Độ cổ đại, sau đó, trải qua “đêm trường trung cổ” và tiếp tục trở lại bùng nổ vào thế kỷ thứ XVI, XVII ở Châu Âu với Descartes, Fermat, Pascal, Isaac Newton,… Dạy học Toán học cũng phát triển cùng với sự phát triển của xã hội, khoa học công nghệ và được nhiều nhà nghiên cứu trên thế giới và Việt Nam quan tâm. Những nghiên cứu về dạy học Toán học được tổng kết: Có bốn xu hướng chính trong giáo dục Toán học phổ thông trên thế giới, đó là: Phát triển khả năng sáng tạo toán học của người học; Mô hình hóa toán học; Giáo dục STEM và sử dụng công nghệ trong dạy học toán” [24]. Ở Việt Nam, các công trình nghiên cứu về dạy học Toán học được khai thác dưới góc độ lí luận dạy học bộ môn và đổi mới dạy học Toán học: Vũ Quốc Chung nghiên cứu về PPDH môn Toán ở Tiểu học đã chỉ rõ: “Cơ sở lý luận của lựa chọn, vận dụng PPDH Toán học ở Tiểu học và những PPDH có thể phát huy tính tích cực chủ động học tập của HS trong việc dạy 6 học số học; các yếu tố hình học, đại lượng và đo đại lượng, các yếu tố thống kê vv… và các phương tiện dạy học tương ứng” [7].
Nguyễn Thanh Hưng nghiên cứu về PPDH môn Toán ở Tiểu học đã xây dựng cơ sở lí luận của dạy học môn Toán ở trường Tiểu học và cách thức triển khai chương trình dạy học môn Toán ở cấp Tiểu học, như “dạy học các tập hợp số (sổ tự nhiên, phân số, sổ thập phân), dạy học các yếu tố đại lượng, dạy học các yếu tố hình học, dạy học các yếu tố thống kê mô tả và về giải toán” [11]. Trần Ngọc Bích tìm hiểu, đánh giá vấn đề ngôn ngữ Toán học trong dạy học môn Toán ở tiểu học tại các trường Tiểu học trên địa bàn một số tỉnh khu vực miền Bắc đã đề xuất các biện pháp phát triển ngôn ngữ toán học cho HS. Năm 2021 trước yêu cầu triển khai thực hiện Chương trình GDPT 2018, các nhà nghiên cứu tập trung nghiên cứu về dạy học môn Toán đáp ứng yêu cầu chương trình đề ra. Đỗ Đức Thái (Chủ biên) nghiên cứu tài liệu bồi dưỡng GV dạy học môn Toán, trong đó đã phân tích “chương trình môn Toán ở Tiểu học gồm các vấn đề: đặc điểm môn học, quan điểm xây dựng chương trình, mục tiêu chương trình, yêu cầu cần đạt về phẩm chất và năng lực, nội dung, phương pháp giáo dục và đánh giá kết quả giáo dục”.
Từ đó nhóm tác giả đã đưa ra những hướng dẫn thiết kế và thực hiện giáo án, đánh giá năng lực HS [18]. Trần Ngọc Lan đã cụ thể hóa quá trình thực hành Phương pháp dạy học môn Toán ở tiểu học bằng các kỹ năng: Kĩ năng thực hành phân tích chương trình trong dạy học môn Toán ở trường tiểu học; Kĩ năng thực hành thiết kế kế hoạch dạy học môn Toán ở trường tiểu học; Kĩ năng thực hành lựa chọn và thiết kế bổ sung nhằm phát triển hệ thống bài tập trong dạy học dạy học môn Toán; Kĩ năng thực hành phát hiện và xử lí một số tình huống sư phạm trong dạy học môn Toán ở Tiểu học [13]. 7 Ngân hàng thế giới và Dự án hỗ trợ đổi mới giáo dục đã cung cấp tài liệu bồi dưỡng xây dựng kế hoạch dạy học và giáo dục nhà trường theo hướng phát triển phẩm chất, năng lực học sinh (Mô-đun 4.2) môn Toán với mục tiêu hướng dẫn GV xây dựng, thiết kế các loại kế hoạch trong dạy học môn Toán theo Chương trình GDPT 2018 [15]. Thái Huy Vinh đã nghiên cứu về mục tiêu đổi mới Chương trình GDPT 2018, những điểm mới của Chương trình dạy học môn Toán tiểu học, xác định “các thành tố cốt lõi của năng lực Toán học và đã đưa ra những quan điểm cơ bản, những định hướng về quy trình, đổi mới PPDH, đổi mới kiểm tra, đánh giá môn Toán tiểu học theo hướng tiếp cận năng lực” [22; 376 - 381].
Tác giả Bùi Thanh Xuân và Đinh Thị Bích Hậu nghiên cứu về “dạy học giải toán cho học sinh lớp 4 theo định hướng phát triển năng lực” [23;124-127]. Ngoài ra, các nhà nghiên cứu còn nghiên cứu ở nhiều góc độ khác như: Lê Thị Thu Hương - Tạ Thu Giang nghiên cứu về “hệ thống các biểu tượng hình học trong Chương trình môn Toán các lớp đầu cấp tiểu học”, từ đó đề xuất một số biện pháp hình thành biểu tượng hình học cho HS đầu cấp tiểu học [23;124-127]. Lê Thị Cẩm Nhung trên cơ sở nghiên cứu “thực trạng hạn chế về vốn từ vựng hình học của HS tiểu học đã nghiên cứu và đề xuất một số biện pháp phát triển từ vựng hình học cho HS qua dạy học môn Toán ở tiểu học theo Chương trình GDPT 2018” [14; 50-54]. Phạm Thị Phương phân tích nguyên tắc trong dạy học môn Toán theo hướng tiếp cận phương thức dạy học ở các trường song ngữ tại Việt Nam và đề xuất các biện pháp dạy học môn Toán lớp 3 theo hướng tiếp cận phương thức dạy học ở các trường Song ngữ tại Việt Nam, gồm: “Tạo hứng thú học tập thông qua những câu chuyện, hoạt động học tập phong phú; dạy học Toán theo hướng tích hợp liên môn nhằm phát huy năng lực tư duy, giải quyết vấn đề cho HS; Xây dựng các học liệu dạy học tích hợp tiếng Anh để tăng cường hoạt 8 động tự học cho HS; Tổ chức cho HS các hoạt động khám phá thông qua các chủ đề dạy học” [16; 30-34].
Dạy học môn Toán được triển khai nghiên cứu ở nhiều góc độ khác nhau. Tuy nhiên, những nghiên cứu về dạy học môn Toán lớp 3 ở một huyện miền núi phía Bắc vùng khó khăn thì chưa có công trình nào nghiên cứu. Nghiên cứu về quản lý dạy học môn Toán Nghiên cứu về quản lý dạy học môn Toán ở các cấp trung học đã được triển khai trước khi thực hiện Chương trình GDPT 2018,… Ở cấp Tiểu học, các nghiên cứu về dạy học môn Toán còn khiêm tốn. Có thể kể đến một số nghiên cứu như: Trương Quỳnh Hương đã nghiên cứu về quản lý dạy học môn Toán theo hướng phát triển năng lực học sinh lớp Một, đánh giá thực trạng hoạt động dạy học và quản lý hoạt động dạy học môn Toán lớp Một theo định hướng phát triển năng lực học sinh, từ đó đề xuất biện pháp quản lý nhằm nâng cao hiệu quả, chất lượng dạy học môn Toán theo hướng phát triển năng lực học sinh lớp Một ở các trường tiểu học TP Hồ Chí Minh [12].
Đặng Thị Trà nghiên cứu về “Quản lý hoạt động dạy học môn toán tại các trường tiểu học quận Cầu Giấy” đã phân tích đặc điểm, mục tiêu, nội dung chương trình dạy học môn Toán ở Tiểu học theo chương trình GDPT 2018, những lý luận về quản lý dạy học môn Toán ở Tiểu học, từ đó, tác giả đề xuất một số biện pháp quản lý dạy học môn Toán tại các trường tiểu học quận Cầu Giấy, Hà Nội [21]. Nhận xét, đã có những nghiên cứu về dạy học môn Toán ở trường Tiểu học đáp ứng Chương trình GDPT 2018, tuy nhiên nghiên cứu về quản lý dạy học môn Toán lớp 3 của huyện miền núi còn nhiều khó khăn trong dạy học như huyện Tủa Chùa, tỉnh Điện Biên thì chưa có đề tài nào, đây chính là lý do tác giả nghiên cứu đề tài. Một số khái niệm cơ bản 1. Hoạt động dạy học Theo tiếp cận tương tác, hoạt động dạy học được hiểu là “hoạt động phối hợp tương tác và thống nhất giữa hoạt động chủ đạo của GV và hoạt động tự giác tích cực, chủ động của HS nhằm thực hiện mục tiêu dạy học”.
Theo cách tiếp cận này, hoạt động dạy học bao gồm hai thành tố cơ bản là dạy và học với hai thành tố trung tâm là thầy và trò. Trong đó thầy giữ vai trò chủ đạo (tổ chức, hướng dẫn, điều khiển) trò đóng vai trò là đối tượng (tự tổ chức, tự điều khiển hoạt động học). Nhà tâm lý học A.Mentriskaia viết: “Hai hoạt động của thầy và trò là hai mặt của một hoạt động” (Dẫn theo [1; 7]). Khi xem hoạt động dạy học là hoạt động tương tác, Lê văn Hồng định nghĩa như sau.
“Hoạt động dạy là hoạt động của người lớn tổ chức điều khiển hoạt động của trẻ nhằm giúp chúng lĩnh hội nền văn hóa xã hội, tạo ra sự phát triển tâm lý, hình thành nhân cách của chúng” [9; 84]. Thái Duy Tuyên(2004) xem xét dạy học là một bộ phận của quá trình giáo dục theo nghĩa rộng đã định nghĩa về dạy học như sau: “dạy học là một bộ phận của quá trình giáo dục (theo nghĩa rộng), là quá trình tác động qua lại giữa GV và HS nhằm truyền thụ và lĩnh hội những kinh nghiệm xã hội lịch sử loài người (kiến thức, kỹ năng, kỹ xảo) để phất triển những năng lực và phẩm chất của người học theo mục đích giáo dục” [22]. Hà Thị Đức (2002), nghiên cứu về dạy học theo tiếp cận dạy học từ xa đã định nghĩa về dạy học như sau: “dạy học là quá trình tổ chức, điều khiển của GV và tự tổ chức, tự điều khiển của HS nhằm thực hiện tối ưu mục đích, nhiệm vụ dạy học”. Nguyễn Thị Tính cùng tập thể tác giả (2013) định nghĩa dạy học như sau: “quá trình dạy học là quá trình xã hội được tổ chức có mục đích, có kế hoạch.
Trong đó dưới vai trò chủ đạo của GV, HS tự giác, tích cực, chủ động tự tổ 10 chức, tự điều khiển hoạt động nhận thức nhằm thực hiện có hiệu quả các nhiệm vụ dạy học, đạt mục đích dạy học đề ra” [20].