Chương 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN VỀ QUẢN LÝ HOẠT ĐỘNG DẠY HỌC MÔN LỊCH SỬ VÀ ĐỊA LÍ Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC CƠ SỞ ĐÁP ỨNG YÊU CẦU CHƯƠNG TRÌNH GIÁO DỤC PHỔ THÔNG 2018 1. Tổng quan nghiên cứu vấn đề 1. Những công trình nghiên cứu về hoạt động dạy học môn Lịch sử và Địa lí Môn Địa lí trong nhà trường phổ thông hiện nay được coi là một trong những môn văn hoá cơ bản trong chương trình học ở tất cả các nước trên thế giới và việc giảng dạy ĐL trong nhà trường phổ thông cũng không nhằm mục đích ĐT các chuyên gia mà chỉ giúp cho HS hiểu được thế giới xung quanh để làm những người công dân tốt trong XH. Hiện nay, trên thế giới đang phổ biến khuynh hướng tách môn ĐL truyền thống thành hai bộ phận: bộ phận ĐL khu vực (ĐL các nước, trong đó có ĐL Tổ quốc) được giữ lại trong môn ĐL thuộc nhóm các khoa học XH, ĐL tự nhiên đại cương được bổ sung thêm các kiến thức về thiên văn, địa chất, địa vật lí, địa hoá học.
trở thành môn Địa học hay Khoa học Trái Đất thuộc nhóm các Khoa học tự nhiên. Trong chương trình phổ thông ở nhiều nước phương Tây, những kiến thức về ĐL ở cả hai bậc THCS và Sơ trung (tương đương THCS) đều được tích hợp với các kiến thức về LS, giáo dục công dân và xã hội học trong một môn chung là Khoa học XH, các kiến thức về Địa học thì được tích hợp với các kiến thức về Lí, Hoá, Sinh trong môn Khoa học tự nhiên. Cho đến Cao trung (tương đương trung học phổ thông), môn ĐL và Địa học mới trở thành các môn học riêng trong chương trình phân ban [4], [6]. Đối với các công trình nghiên cứu có liên quan, có thể kể đến một số nghiên cứu sau: Tác giả Nguyễn Thị Thế Bình trong “DH LS ở trường phổ thông” đã nhấn mạnh tầm quan trọng của việc tổ chức hoạt động trải nghiệm trong môn LS, tác 6 giả đưa ra quy trình thiết kế hoạt động trải nghiệm trong dạy học LS gồm các bước: Lập kế hoạch, thiết kế hoạt động trải nghiệm, tổ chức hoạt động TN và đánh giá hoạt động TN.
Tác giả cũng chỉ ra để hoạt động TN trong dạy học LS đạt hiệu quả tốt, đòi hỏi GV bộ môn phải không ngừng trau dồi kiến thức chuyên môn sâu, rộng, có nghiệp vụ sư phạm vững vàng, biết vận dụng linh hoạt và sáng tạo các PP, phương tiện, kĩ thuật dạy học [3]. Tác giả Lê Thị Nga trong “Tổ chức hoạt động học tập trải nghiệm sáng tạo cho hoc ̣ sinh trong dạy học LS địa phương ở trường THPT huyện Ba Vì - Hà Nội” đề tài đã đưa ra quy trình tổ chức học tập trải nghiệm sáng tạo và một số hình thức tổ chức như: Tổ chức hoạt động trải nghiệm sáng tạo bằng hình thức đóng vai, tổ chức hoạt động học tập trải nghiệm bằng phương pháp điều tra, Khảo sát địa phương, tổ chức hoạt động học tập trải nghiệm bằng hình thức tham quan HT, tổ chức hoạt động học tập trải nghiệm bằng hình thức dạy học dự án, tổ chức hoạt động học tập trải nghiệm bằng phương pháp tình huống [30]. Nguyễn Thị Kim Oanh (2019), Quản lí dạy học môn LS và ĐL lớp 4,5 ở trường TH TP Hạ Long tỉnh Quảng Ninh theo định hướng phát triển năng lực [32], Trong luận văn tác giả đã xây dựng cơ sở lí luận về quản lí dạy học môn LS và ĐL theo hướng phát triển năng lực, đồng thời tác giả đã khảo sát thực trạng quản lí dạy học môn LS và ĐL lớp 4,5 ở các trường TH TP Hạ Long tỉnh Quảng Ninh theo định hướng phát triển năng lực. Nguyễn Thị Dung (2019), trong luận án Hoạt động trải nghiệm trong dạy học Địa lí cho học sinh lớp 8 [14] đã bổ sung lí luận về phương pháp dạy học Địa lí ở THCS qua việc lựa chọn, hệ thống những tri thức quan trọng của hoạt độngTN và đề xuất các yêu cầu, xây dựng quy trình, cách thức tổ chức hoạt độngTN vào thực tiễn dạy học Địa lí cho học sinh lớp 8.
Khẳng định khả năng, hiệu quả của việc tổ chức hoạt động TN trong dạy học ĐL giúp HS hiểu và vận dụng được kiến thức vào quá trình học tập nhằm hướng tới phát triển các phẩm chất, năng lực, đồng thời kích thích tính tích cực chủ động và hứng thú học tập của HS, góp phần nâng cao chất lượng dạy học Địa lí. 7 Mai Thị Lê Hải (2020), trong luận án “Dạy học tích hợp lịch sử, địa lí địa phương trong môn Lịch sử và Địa lí cho học sinh tiểu học tỉnh Phú Yên” tác giả đã khái quát các khái niệm vê dạy học tích hợp môn lịch sử và địa lí địa phương và đưa ra quy trình và biện pháp dạy học tích hợp môn lịch sử, địa lí địa phương trong môn Lịch sử và Địa lí ở các trường tiểu học tỉnh Phú Yên [18].Các công trình nêu trên sẽ là cơ sở khoa học, định hướng cho các tiếp cận nghiên cứu của đề tài luận văn. Nghiên cứu về quản lý hoạt động dạy học môn Lịch sử và Địa lí GD ngày càng phát triển và được quan tâm về mọi mặt, vấn đề NCCL giáo dục nói chung và NCCL dạy học nói riêng trong các nhà trường. Hiện nay, các nhà lãnh đạo, QL và các nhà nghiên cứu đều thấy rõ vai trò, động lực của giáo dục trong phát triển kinh tế - XH.
Thậm chí nền kinh tế tri thức đang trở thành một thành phần quan trọng trong sự phát triển của đất nước. Đứng trước yêu cầu của xã hội và nhiệm vụ của GD&ĐT, nhiều công trình của các nhà nghiên cứu ở nước ngoài đã được công bố như: Tại Việt Nam các nghiên cứu về QL dạy học và QL dạy học đã được quan tâm nghiên cứu khá nhiều từ các giai đoạn trước đó. Tuy nhiên, các nghiên cứu về QL dạy học nhất từ khi các Chủ trương, chính sách của Đảng và Nhà nước chỉ đạo về vấn đề này, cụ thể: Trong Cương lĩnh Xây dựng đất nước thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội (2011) được Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XI của Đảng [12] thông qua, đã chỉ rõ sứ mệnh và nhiệm vụ của nền giáo dục nước nhà: Đổi mới căn bản và toàn diện giáo dục và ĐT theo nhu cầu phát triển của XH; NCCL theo yêu cầu chuẩn hóa, hiện đại hóa, xã hội hóa, dân chủ hóa và hội nhập quốc tế; Nghị quyết 29/NQ-TƯ (2013) về Đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và ĐT[1]; các nghiên cứu xoay quanh các vấn đề: Nghiên cứu về QL dạy học theo hướng phát triển năng lực người học; nghiên cứu về thực trạng dạy học theo hướng tích hợp; nghiên cứu về những thuận lợi, khó khăn thách thức khi triển khai mô hình dạy học theo hướng tích hợp; nghiên cứu QL dạy học theo hướng tích hợp ở các cấp học khác nhau. 8 Tác giả Hứa Tiến Nam (2016), với luận văn QL dạy học môn LS theo hướng phát triển năng lực người học ở trường TH phổ thông huyện Thanh Miện, tỉnh Hải Dương.
Kết quả nghiên cứu của đề tài này đóng góp một phần vào công tác ứng dụng các lí luận khoa học QL giáo dục vào QL hoạt động dạy học môn LS trong trường phổ thông, giúp cho đội ngũ CBQL trong trường TH phổ thông mà trước hết là người học tập có thêm cơ sở lí luận về BP QL hoạt động dạy học môn LS để nâng cao kết quả học tập môn LS của HS ở các trường TH phổ thông huyện Thanh Miện - Hải Dương góp phần NCCL giáo dục toàn diện cho thế hệ trẻ Hải Dương và cả nước [29]. Tác giả Hoàng Thị Thu Hằng nghiên cứu QL dạy học môn ĐL theo chương trình giáo dục phổ thông mới ở các trường THPT thành phố Bắc Ninh, tỉnh Bắc Ninh. Đề tài đã xây dựng được cơ sở lí luận về QL dạy học ĐL theo chương trình giáo dục phổ thông 2018, các yếu tố ảnh hưởng đến QL dạy học môn ĐL. Đồng thời đề tài đã khảo sát thực trạng dạy học và thực trạng QL dạy học môn ĐL ở các trường TH phổ thông thành phố Bắc Ninh, tỉnh Bắc Ninh theo chương trình giáo dục TH phổ thông và chỉ ra những hạn chế, bất cập về năng lực dạy học của GV, hạn chế bất cập trong công tác lập kế hoạch, tổ chức chỉ đạo thực hiện và kiểm tra - ĐG kết quả thực hiện kế hoạch dạy học do ảnh hưởng bởi các yếu tố chủ quan và khách quan [19].
Tác giả Nguyễn Thanh Mai nghiên cứu QL hoạt động trải nghiệm trong dạy học môn LS và ĐL lớp 6,7 ở các trường THCS thành phố Thái Nguyên: Kết quả nghiên cứu của đề tài này đóng góp một phần vào công tác ứng dụng các lí luận khoa học QL giáo dục vào QL hoạt động môn LS và ĐL lớp 6,7 ở các trường THCS thành phố Thái Nguyên, giúp cho đội ngũ CBQL trong trường THCS mà trước hết là người học tập có thêm cơ sở lí luận về BP QL hoạt động dạy học môn LS và ĐL lớp 6,7 để nâng cao kết quả học tập môn LS và ĐL lớp 6,7 của HS ở các THCS thành phố Thái Nguyên góp phần NCCL GD [28]. Như vậy, có thể thấy đã có những nghiên cứu về dạy học và QL dạy học trong dạy học môn LS và ĐL, tuy nhiên đa phần những nghiên cứu này chỉ 9 dừng lại ở việc nghiên cứu ở một số địa phương nhất định. Do đó nghiên cứu về QL hoạt động dạy học môn LS và ĐL ở các trường THCS thành phố Bắc Ninh, tỉnh Bắc Ninh đáp ứng yêu cầu chương trình giáo dục phổ thông 2018 vẫn là một nghiên cứu cần thiết với thực tế của địa phương. Các khái niệm cơ bản 1.
Dạy học, Hoạt động dạy học 1. Dạy học Trong nhà trường phổ thông hoạt động sư phạm gồm 2 hoạt động đó là hoạt động dạy học và hoạt động giáo dục HS, trong đó dạy học là hoạt động cơ bản, chủ yếu và hoạt động giáo dục được tiến hành phần lớn thông qua hoạt động DH. dạy học bao hoạt động dạy của GV (người dạy) và hoạt động họa của HS (người học), trong đó hoạt động dạy có chức năng tổ chức, hướng dẫn chỉ đạo hoạt động học, hoạt động học mang tính tự giác, tích cực, chủ động, tự tổ chức, tự điều khiển dưới sự hướng dẫn của GV nhằm thực hiện các nhiệm vụ dạy học đề ra.