Tổng quan nghiên cứu
Trong giai đoạn đổi mới căn bản và toàn diện giáo dục theo tinh thần Nghị quyết số 29-NQ/TW, chất lượng của đội ngũ nhà giáo giữ vai trò then chốt quyết định sự thành bại của việc đổi mới chương trình học. Tại huyện Yên Mô, tỉnh Ninh Bình, mạng lưới giáo dục trung học phổ thông ghi nhận sự phát triển nhanh chóng về quy mô: số lượng lớp tăng từ 70 lớp với 3.179 học sinh trong năm học 2018 - 2019 lên 80 lớp với 3.637 học sinh vào năm học 2020 - 2021. Sự gia tăng quy mô này đặt ra yêu cầu cấp bách đối với công tác quản trị nhân sự tại các nhà trường nhằm đáp ứng chuẩn đầu ra của Chương trình Giáo dục phổ thông 2018.
Vấn đề nghiên cứu trọng tâm của đề tài tập trung giải quyết mâu thuẫn giữa yêu cầu đổi mới phương pháp giáo dục định hướng phát triển năng lực với năng lực thực tế của đội ngũ giáo viên THPT trên địa bàn huyện Yên Mô. Khảo sát sơ bộ cho thấy trong tổng số 183 cán bộ, giáo viên của 3 trường THPT trên địa bàn, tỷ lệ giáo viên có trình độ trên chuẩn mới đạt 31,7% (58 người), năng lực ứng dụng công nghệ thông tin và phương pháp dạy học tích hợp liên môn vẫn còn nhiều khoảng trống. Mục tiêu cụ thể của luận văn là hệ thống hóa cơ sở lý luận về quản lý đội ngũ giáo viên THPT, khảo sát và phân tích toàn diện thực trạng quản lý nhân sự tại 3 trường THPT thuộc huyện Yên Mô trong 3 năm học (2018 - 2021), từ đó đề xuất hệ thống biện pháp quản lý khoa học, đồng bộ và có tính khả thi cao.
Ý nghĩa thực tiễn của công trình nghiên cứu là cung cấp khung giải pháp hoàn chỉnh cho cán bộ quản lý trường học, hướng tới mục tiêu tối ưu hóa định mức 2,25 giáo viên trên một lớp, nâng tỷ lệ giáo viên trên chuẩn lên trên 45% và chuẩn hóa 100% kỹ năng sư phạm hiện đại theo chuẩn nghề nghiệp.
Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu
Khung lý thuyết áp dụng
Nghiên cứu vận dụng lý thuyết quản trị nguồn nhân lực hiện đại kết hợp với quan điểm quản lý giáo dục định hướng phát triển năng lực nghề nghiệp. Cấu trúc lý thuyết của đề tài được xây dựng dựa trên 4 khái niệm cốt lõi:
Thứ nhất, giáo viên trung học phổ thông là viên chức chuyên môn làm nhiệm vụ giảng dạy, giáo dục trong trường trung học, đóng vai trò chủ đạo tổ chức các hoạt động học tập và định hướng nghề nghiệp cho học sinh theo quy định của Luật Giáo dục 2019 và Điều lệ trường trung học ban hành kèm Thông tư 32/2020/TT-BGDĐT.
Thứ hai, quản lý đội ngũ giáo viên THPT là hệ thống các tác động có định hướng, có kế hoạch của chủ thể quản lý (trọng tâm là Hiệu trưởng) thông qua 4 chức năng cơ bản: lập kế hoạch, tổ chức, chỉ đạo và kiểm tra đánh giá. Quy trình này bao gồm 4 khâu mắt xích: quy hoạch phát triển; tuyển dụng, bố trí, sắp xếp, sử dụng; đào tạo, bồi dưỡng; và thực hiện chế độ chính sách đãi ngộ.
Thứ ba, Chương trình Giáo dục phổ thông 2018 là văn bản pháp quy quy định chuẩn đầu ra về 5 phẩm chất chủ yếu (yêu nước, nhân ái, chăm chỉ, trung thực, trách nhiệm) và 10 năng lực cốt lõi của người học, đòi hỏi giáo viên chuyển đổi từ vai trò truyền thụ một chiều sang người tổ chức, cố vấn và dẫn dắt hoạt động nhận thức.
Thứ tư, Chuẩn nghề nghiệp giáo viên cơ sở giáo dục phổ thông theo Thông tư số 20/2018/TT-BGDĐT gồm 5 tiêu chuẩn và 15 tiêu chí, là căn cứ pháp lý trực tiếp để đánh giá phẩm chất, năng lực phát triển chuyên môn, xây dựng môi trường giáo dục, phát triển quan hệ cộng đồng và ứng dụng công nghệ trong giảng dạy.
Phương pháp nghiên cứu
Nguồn dữ liệu của đề tài kết hợp chặt chẽ giữa dữ liệu thứ cấp và dữ liệu sơ cấp. Dữ liệu thứ cấp được trích xuất từ các báo cáo tổng kết năm học 2018 - 2019, 2019 - 2020, 2020 - 2021 của Sở GD&ĐT tỉnh Ninh Bình và báo cáo nội bộ của 3 trường THPT trên địa bàn huyện Yên Mô. Dữ liệu sơ cấp được thu thập thông qua đợt khảo sát thực nghiệm triển khai trong năm học 2021 - 2022.
Cỡ mẫu khảo sát gồm 190 khách thể, được chia thành 3 nhóm đối tượng: 07 cán bộ chuyên môn thuộc Sở GD&ĐT tỉnh Ninh Bình; 35 cán bộ quản lý (Ban Giám hiệu, Tổ trưởng chuyên môn, Trưởng bộ môn) và 148 giáo viên trực tiếp giảng dạy tại 3 trường: THPT Yên Mô A, THPT Yên Mô B, THPT Tạ Uyên. Phương pháp chọn mẫu phân tầng kết hợp chọn mẫu thuận tiện được áp dụng nhằm đảm bảo tính đại diện tuyệt đối cho 100% các đơn vị trường THPT công lập trên địa bàn huyện Yên Mô.
Lý do lựa chọn phương pháp phân tích: Tác giả áp dụng phương pháp thống kê toán học (xử lý qua phần mềm thống kê để tính điểm trung bình, độ lệch chuẩn và kiểm định tương quan Pearson) nhằm lượng hóa chính xác mức độ đánh giá thực trạng cũng như kiểm tra mối quan hệ giữa tính cần thiết và tính khả thi của các giải pháp đề xuất. Bên cạnh đó, các phương pháp định tính như phỏng vấn sâu, tọa đàm sư phạm và xin ý kiến chuyên gia được kết hợp để giải mã các nguyên nhân sâu xa về mặt quản trị và văn hóa học đường.
Kết quả nghiên cứu và thảo luận
Những phát hiện chính
Phát hiện thứ nhất: Về số lượng và cơ cấu trình độ, tổng số cán bộ giáo viên tại 3 trường THPT huyện Yên Mô năm học 2020 - 2021 là 183 người, đạt tỷ lệ bình quân 2,29 giáo viên/lớp, cơ bản đáp ứng định mức 2,25 giáo viên/lớp theo quy định của Bộ GD&ĐT. Về trình độ đào tạo, 100% giáo viên đạt chuẩn đại học sư phạm trở lên (125 người, chiếm 68,3%) và có 58 giáo viên có trình độ trên chuẩn thạc sĩ (chiếm 31,7%). Tuy nhiên, cơ cấu trình độ không đồng đều giữa các trường: trường THPT Yên Mô A có tỷ lệ trên chuẩn đạt 35,6%, trong khi trường THPT Tạ Uyên chỉ đạt 25,8%.
Phát hiện thứ hai: Năng lực thích ứng với Chương trình GDPT 2018 còn nhiều hạn chế cục bộ. Đánh giá theo chuẩn nghề nghiệp cho thấy tiêu chuẩn phẩm chất nhà giáo và phong cách sư phạm đạt mức Tốt với tỷ lệ trên 88,5%. Tuy nhiên, ở tiêu chuẩn phát triển chuyên môn nghiệp vụ và ứng dụng công nghệ, chỉ có 41,2% giáo viên tự tin trong việc thiết kế kế hoạch dạy học tích hợp phân hóa và xây dựng ma trận kiểm tra đánh giá năng lực học sinh; 27,5% giáo viên thừa nhận gặp khó khăn khi vận hành các phần mềm mô phỏng và thiết bị dạy học số.
Phát hiện thứ ba: Công tác phân công, bố trí sử dụng nhân sự còn xuất hiện tình trạng cục bộ. Khoảng 18,6% giáo viên phản ánh việc phân công chuyên môn đôi lúc chưa sát với năng lực sở trường cá nhân, vẫn còn tình trạng thừa thiếu cục bộ giữa các bộ môn tự nhiên và khoa học xã hội, dẫn đến một số giáo viên dạy vượt quá 19 tiết/tuần trong khi định mức chuẩn là 17 tiết/tuần.
Phát hiện thứ tư: Khảo nghiệm tính cần thiết và tính khả thi của các biện pháp quản lý đề xuất trên mẫu 190 khách thể cho thấy sự đồng thuận rất cao. Điểm trung bình về tính cần thiết dao động từ 4,32 đến 4,68 trên thang điểm 5, điểm trung bình về tính khả thi đạt từ 4,15 đến 4,52. Hệ số tương quan Pearson giữa tính cần thiết và tính khả thi đạt mức r = 0,86, khẳng định tính đúng đắn và khả năng áp dụng thực tiễn của đề tài.
Thảo luận kết quả
Nguyên nhân của những hạn chế trên xuất phát từ thói quen giảng dạy truyền thụ kiến thức nặng về lý thuyết đã ăn sâu nhiều năm, khiến một bộ phận giáo viên lớn tuổi e ngại đổi mới. Về mặt quản lý, công tác bồi dưỡng giáo viên tại các trường chủ yếu dựa vào các lớp tập huấn ngắn hạn tập trung của ngành, thiếu các chương trình bồi dưỡng theo chiều sâu gắn với nghiên cứu bài học tại tổ chuyên môn. Kinh phí dành cho hoạt động đào tạo lại và hỗ trợ nghiên cứu khoa học sư phạm ứng dụng còn eo hẹp, chỉ chiếm khoảng 3,5% tổng chi hoạt động thường xuyên của nhà trường.
So sánh với các công trình nghiên cứu quản lý giáo viên THPT tại tỉnh Bắc Ninh hay tỉnh Lâm Đồng, kết quả nghiên cứu tại huyện Yên Mô phản ánh đúng quy luật chuyển dịch của giáo dục các tỉnh đồng bằng và trung du Bắc Bộ: giáo viên có nền tảng kiến thức cơ bản rất vững vàng, tinh thần trách nhiệm cao, song kỹ năng sư phạm tương tác, dạy học tích hợp và năng lực số là điểm nghẽn chung cần tháo gỡ.
Để minh họa trực quan các kết quả này, dữ liệu thực trạng phẩm chất và năng lực chuyên môn có thể được trình bày tối ưu thông qua biểu đồ mạng nhện (radar chart) 5 trục tương ứng với 5 tiêu chuẩn nghề nghiệp của Thông tư 20/2018/TT-BGDĐT. Đồng thời, bảng số liệu so sánh tương quan giữa tỷ lệ giáo viên trên chuẩn và kết quả xếp loại học lực khá giỏi của học sinh 3 trường qua các năm học sẽ làm rõ mối quan hệ nhân quả trực tiếp giữa chất lượng đội ngũ và chất lượng giáo dục toàn diện.
Đề xuất và khuyến nghị
Thứ nhất: Hoàn thiện công tác quy hoạch phát triển đội ngũ gắn với chuẩn chức danh nghề nghiệp. Hiệu trưởng các trường THPT cần chủ động xây dựng đề án vị trí việc làm theo từng năm học, rà soát 100% hồ sơ giáo viên theo tiêu chuẩn Thông tư 20/2018/TT-BGDĐT nhằm xác định chính xác nhu cầu bổ sung giáo viên các môn học mới và chuyên đề tự chọn. Phấn đấu đến năm 2025, nâng tỷ lệ giáo viên có trình độ trên chuẩn tại 3 trường lên trên 45%. Chủ thể thực hiện là Ban Giám hiệu phối hợp cùng cấp ủy chi bộ nhà trường.
Thứ hai: Đổi mới công tác tuyển dụng, bố trí và sử dụng nhân sự sư phạm một cách khoa học, công bằng. Thực hiện phân công nhiệm vụ dựa trên ma trận năng lực và kết quả đánh giá chuẩn nghề nghiệp hàng năm, triệt tiêu tư duy phân công theo cảm tính. Đảm bảo 100% giáo viên dạy đúng chuyên ngành đào tạo, cân bằng tải trọng giảng dạy trong khoảng 17 tiết/tuần và luân chuyển hợp lý giáo viên cốt cán để hỗ trợ các trường có tỷ lệ giáo viên trẻ cao như trường THPT Tạ Uyên. Thời gian thực hiện định kỳ vào tháng 7 và tháng 8 hàng năm trước thềm năm học mới.
Thứ ba: Hiện đại hóa hoạt động đào tạo, bồi dưỡng giáo viên theo mô hình sinh hoạt chuyên môn dựa trên nghiên cứu bài học. Chuyển đổi từ bồi dưỡng đại trà sang bồi dưỡng theo chuyên đề chuyên sâu: phương pháp dạy học STEM, xây dựng kế hoạch bài dạy theo công văn 5512/BGDĐT-GDTrH và chuyển đổi số trong kiểm tra đánh giá. Mục tiêu 100% cán bộ, giáo viên hoàn thành và đạt loại Tốt các mô-đun bồi dưỡng thường xuyên của Bộ GD&ĐT trong giai đoạn 2022 - 2024. Chủ thể điều hành là các Tổ trưởng chuyên môn dưới sự chỉ đạo của Phó Hiệu trưởng phụ trách chuyên môn.
Thứ tư: Thực hiện đầy đủ, linh hoạt chế độ chính sách và tạo động lực làm việc cho đội ngũ nhà giáo. Ban Giám hiệu cần phối hợp với Công đoàn cơ sở trích từ 10% đến 15% nguồn quỹ phúc lợi hợp pháp để khen thưởng đột xuất các giáo viên có sáng kiến kinh nghiệm đạt giải cấp tỉnh, giáo viên dạy giỏi hoặc có thành tích xuất sắc trong bồi dưỡng học sinh giỏi. Xây dựng môi trường sư phạm dân chủ, thân thiện, bảo đảm an sinh tinh thần để tăng mức độ gắn kết và hài lòng nghề nghiệp của giáo viên lên trên 90%.
Đối tượng nên tham khảo luận văn
Nhóm 1: Cán bộ quản lý các trường trung học phổ thông (Hiệu trưởng, Phó Hiệu trưởng, Tổ trưởng bộ môn). Luận văn cung cấp cẩm nang thực tiễn với các biểu mẫu khảo sát, quy trình 4 bước quản trị nhân sự từ quy hoạch đến đãi ngộ, giúp các nhà trường tái cấu trúc công tác phân công chuyên môn và tối ưu hóa năng suất sư phạm của từng cá nhân.
Nhóm 2: Chuyên viên và lãnh đạo Sở Giáo dục và Đào tạo, Phòng Giáo dục Trung học. Tài liệu cung cấp góc nhìn thực chứng về biến động số lượng, cơ cấu và năng lực giáo viên cấp huyện, làm căn cứ khoa học cho việc phân bổ biên chế giáo viên, lập chỉ tiêu đào tạo nâng chuẩn và điều tiết ngân sách bồi dưỡng chuyên môn hàng năm.
Nhóm 3: Học viên cao học, nghiên cứu sinh chuyên ngành Quản lý Giáo dục và Khoa học Giáo dục. Công trình là tài liệu tham khảo giá trị về phương pháp luận nghiên cứu kết hợp định lượng và định tính, quy trình kiểm định thang đo khảo nghiệm và cấu trúc một luận văn thạc sĩ chuẩn mực theo định hướng ứng dụng thực tế.
Nhóm 4: Giáo viên các trường trung học phổ thông. Nghiên cứu giúp mỗi thầy cô tự đối chiếu, nhận diện mức độ đáp ứng của bản thân so với 15 tiêu chí của Chuẩn nghề nghiệp giáo viên cơ sở giáo dục phổ thông, từ đó chủ động lập kế hoạch tự học, tự bồi dưỡng nhằm thích ứng với các yêu cầu giảng dạy hiện đại.
Câu hỏi thường gặp
Câu hỏi 1: Điểm khác biệt cốt lõi trong quản lý giáo viên THPT theo Chương trình GDPT 2018 so với giai đoạn trước là gì?
Trả lời: Điểm khác biệt mấu chốt là chuyển từ quản lý việc thực hiện phân phối chương trình kiến thức cố định sang quản trị năng lực tổ chức hoạt động học tập phát triển phẩm chất học sinh. Người quản lý không chỉ kiểm tra giáo án trên giấy mà phải đánh giá năng lực tích hợp liên môn, khả năng sử dụng công nghệ số và mức độ tương tác sư phạm của giáo viên theo 5 tiêu chuẩn nghề nghiệp tại Thông tư 20/2018/TT-BGDĐT.
Câu hỏi 2: Thực trạng cơ cấu trình độ của đội ngũ giáo viên THPT huyện Yên Mô trong luận văn đạt kết quả như thế nào?
Trả lời: Theo số liệu năm học 2020 - 2021, tổng số cán bộ giáo viên tại 3 trường THPT là 183 người với 125 giáo viên đạt chuẩn cử nhân (68,3%) và 58 giáo viên có trình độ trên chuẩn thạc sĩ (31,7%). Toàn huyện đạt tỷ lệ bình quân 2,29 giáo viên/lớp, đáp ứng đủ định mức quy định nhưng tỷ lệ giáo viên trên chuẩn còn chênh lệch đáng kể giữa các trường trên địa bàn.
Câu hỏi 3: Luận văn đã sử dụng quy mô mẫu và công cụ khảo nghiệm nào để chứng minh tính khoa học của kết quả?
Trả lời: Tác giả đã khảo sát toàn diện trên cỡ mẫu 190 khách thể, bao gồm 7 cán bộ Sở GD&ĐT, 35 cán bộ quản lý và 148 giáo viên tại 3 trường THPT. Kết quả khảo nghiệm mức độ cần thiết và tính khả thi được lượng hóa qua thang đo 5 mức độ với hệ số tương quan r = 0,86, khẳng định tính chính xác và độ tin cậy cao của dữ liệu.
Câu hỏi 4: Những rào cản lớn nhất trong công tác quản lý đội ngũ giáo viên THPT tại Yên Mô hiện nay là gì?
Trả lời: Nghiên cứu chỉ ra 3 rào cản chính: tâm lý ngại thay đổi phương pháp dạy học truyền thống ở một bộ phận giáo viên; nguồn kinh phí dành cho đào tạo chuyên sâu và trang bị công nghệ dạy học hiện đại còn hạn hẹp (dưới 4% kinh phí hoạt động); và sự thiếu hụt cục bộ giáo viên ở một số môn học đặc thù khi triển khai tổ hợp môn tự chọn.
Câu hỏi 5: Biện pháp quản lý nào được đánh giá mang lại hiệu quả cao nhất và cần ưu tiên triển khai ngay?
Trả lời: Biện pháp "Quản lý hoạt động đào tạo, bồi dưỡng đội ngũ giáo viên theo chuẩn chức danh nghề nghiệp và yêu cầu Chương trình GDPT 2018" đạt điểm đánh giá cao nhất với độ cần thiết 4,68 và tính khả thi 4,52. Giải pháp này tập trung vào sinh hoạt chuyên môn theo nghiên cứu bài học và tự học trực tuyến, giúp nâng cao năng lực nhanh chóng với chi phí tiết kiệm.
Kết luận
- Luận văn đã hệ thống hóa hoàn chỉnh cơ sở lý luận về quản lý đội ngũ giáo viên trường THPT theo định hướng phát triển năng lực của Chương trình Giáo dục phổ thông 2018 và Chuẩn nghề nghiệp giáo viên.
- Phản ánh trung thực bức tranh thực trạng tại 3 trường THPT huyện Yên Mô qua 3 năm học (2018 - 2021), khẳng định quy mô 80 lớp với 3.637 học sinh và 183 cán bộ giáo viên là nền tảng vững chắc để chuyển đổi mô hình giáo dục.
- Chỉ rõ những khoảng trống then chốt về tỷ lệ giáo viên trên chuẩn (31,7%) cũng như năng lực ứng dụng công nghệ thông tin và kiểm tra đánh giá năng lực của đội ngũ sư phạm.
- Đề xuất hệ thống 4 nhóm giải pháp quản lý đồng bộ từ quy hoạch, tuyển dụng, phân công đến bồi dưỡng và đãi ngộ, đã được kiểm chứng với hệ số tương quan khả thi r = 0,86.
- Cung cấp mô hình quản trị nhân sự thực nghiệm có giá trị chuyển giao cao cho các trường THPT tại các địa phương có điều kiện kinh tế - xã hội tương đồng.
Lộ trình triển khai tiếp theo: Các nhà trường cần hoàn thành rà soát quy hoạch nhân sự trong quý IV năm 2022, tổ chức đợt bồi dưỡng chuyên sâu phương pháp dạy học mới trong giai đoạn 2023 - 2024, và tiến hành đánh giá tổng kết tác động vào năm 2025. Ban Giám hiệu các trường THPT hãy chủ động áp dụng ngay hệ thống giải pháp quản lý này nhằm xây dựng đội ngũ nhà giáo vững vàng chuyên môn, tâm huyết với nghề, đưa chất lượng giáo dục địa phương bứt phá bền vững.
