Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC VẬN DỤNG KIẾN THỨC CHO HỌC SINH TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG 1. Một số khái niệm liên quan đến đề tài *Năng lực Khái niệm năng lực (competency) có nguồn gốc từ tiếng La tinh “competentia” có nghĩa là gặp gỡ. Ngày nay khái niệm năng lực được hiểu dưới nhiều nghĩa khác nhau. Theo Từ điển Tiếng Việt, năng lực là “khả năng, điều kiện chủ quan hoặc tự nhiên sẵn có để thực hiện một hoạt động nào đó.
Mọi người bình thường đều có năng lực suy nghĩ…là phẩm chất tâm lý và sinh lý tạo cho con người khả năng hoàn thành một hành động nào đó với chất lượng cao” [51; tr. Trong cuốn Lý luận dạy học hiện đại, Vũ Dũng đã định nghĩa: “Năng lực là tập hợp các tính chất hay phẩm chất của tâm lý cá nhân, đóng vai trò là điều kiện bên trong, tạo điều kiện cho việc thực hiện tốt một dạng hoạt động nhất định” [24; tr. Nhà giáo dục Weinert (2001) cho rằng: Năng lực gồm những khả năng và kỹ xảo học được hoặc sẵn có của cá thể nhằm giải quyết các tình huống xác định, cũng như sẵn sàng về động cơ, xã hội và khả năng vận dụng các cách giải quyết vấn đề một cách có trách nhiệm và hiệu quả trong những tình huống linh hoạt. Theo OECD (Tổ chức các nước kinh tế phát triển) (2002) định nghĩa “năng lực là khả năng cá nhân đáp ứng các yêu cầu phức hợp và thực hiện thành công nhiệm vụ trong một bối cảnh cụ thể” [45; tr.
Các nhà tâm lý học nghiên cứu sâu về vấn đề năng lực cũng khẳng định rằng: Năng lực là tổ hợp các đặc điểm tâm lý của cá nhân, phù hợp với yêu cầu của một dạng hoạt động xác định, đảm bảo cho hoạt động đó có kết quả tốt. Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin – ĐHTN http://lrc.vn Như vậy có rất nhiều các quan điểm khác nhau về vấn đề năng lực. Năng lực trong bối cảnh giáo dục thể hiện những nhu cầu và nguyện vọng tăng cường mối liên hệ giữa thị trường lao động và giáo dục. Năng lực nhận được sự chú ý đặc biệt trong các lĩnh vực chuyên môn.
Như vậy, chúng tôi cho rằng năng lực là khả năng thực hiện (giải quyết) có trách nhiệm và hiệu quả các hành động, giải quyết các nhiệm vụ, vấn đề trong những tình huống khác nhau thuộc các lĩnh vực nghề nghiệp, xã hội hay cá nhân trên cơ sở hiểu biết, kỹ năng, kỹ xảo và kinh nghiệm cũng như sự sẵn sàng hành động. Năng lực không phải là một thuộc tính đơn nhất mà là là một thuộc tính tâm lý phức hợp, là một tổng thể của nhiều yếu tố có liên hệ tác động qua lại, là điểm hội tụ của nhiều yếu tố như tri thức, kỹ năng, kỹ xảo, vai trò, đạo đức…Năng lực là một tổng hòa phức tạp của kiến thức, kỹ năng và thái độ, của tiêu chí và giá trị. Nghĩa là năng lực không phải là cái có sẵn, tồn tại trong mỗi con người mà ban đầu chỉ có tư chất của năng lực, nhưng tư chất này được dần hình thành và phát triển, tích lũy trong quá trình học tập và lao động. Có nhiều loại năng lực khác nhau, trong đó năng lực hành động là một loại năng lực.
Khái niệm phát triển năng lực trong dạy học tích cực được hiểu đồng nghĩa với phát triển năng lực hành động. Năng lực hành động bao gồm: năng lực tìm tòi, khám phá; năng lực xử lý thông tin; năng lực giải quyết vấn đề; năng lực hợp tác…Và một người có năng lực là người hành động phù hợp. Hành động của một người có năng lực phụ thuộc vào khả năng tích lũy, thích ứng của họ. Kết quả của hành động là thước đo của sự phát triển năng lực.
Năng lực của cá nhân là sự tổng hòa của kiến thức, kỹ năng, thái độ và kinh nghiệm, linh hoạt cần vận dụng để thực hiện một nhiệm vụ trong một bối cảnh thực và có nhiều biến động. Năng lực có thể quan sát được thông qua hành vi giải quyết vấn đề, sự thành thục của năng lực có thể được suy ra từ yếu tố có thể quan sát được. Sau khi tiếp cận nghiên cứu của rất nhiều tác giả về năng lực, nhận thấy Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin – ĐHTN http://lrc.vn rằng sẽ không thể có năng lực lịch sử nếu không có kiến thức lịch sử, không thể có năng lực toán học nếu không có kiến thức toán học. Tuy nhiên, kỹ năng chỉ là một yếu tố quan trọng trong tổ hợp nhiều yếu tố tạo nên năng lực (yếu tố cần nhưng chưa đủ).
Năng lực lại là một hệ thống phức tạp bao gồm cả kỹ năng. Bởi một năng lực là tổ hợp đo lường của các kiến thức, kỹ năng, thái độ mà một người cần vận dụng để thực hiện một nhiệm vụ nào đó trong học tập và trong cuộc sống. *Phát triển, vận dung, kiến thức Theo Từ điển Tiếng Việt: “Phát triển là sự biến đổi hoặc làm cho biến đổi từ ít đến nhiều, từ hẹp đến rộng, từ thấp đến cao, từ đơn giản đến phức tạp” [51; tr. Phát triển là khuynh hướng vận động đã xác định về hướng của sự vật từ thấp đến cao, từ kém hoàn thiện đến hoàn thiện hơn.
Phát triển còn được hiểu theo nghĩa là cái mới ra đời thay thế cái cũ, cái tiến bộ ra đời thay thế cái lạc hậu… Cũng theo Từ điển tiếng Việt thì khái niệm “vận dụng” nghĩa là “đem tri thức lí luận dùng vào thực tiễn, vận dụng kiến thức khoa học vào sản xuất” [51; tr. Vậy chúng ta có thể hiểu chung năng lực VDKT là khả năng VDKT, những điều hiểu biết có được do từng trải một cách có hiệu quả. Khái niệm “kiến thức” theo từ điển Tiếng Việt là “những điều hiểu biết có được do từng trải, hoặc do học tập (nói tổng quát). Tích lũy kiến thức.
Truyền thụ kiến thức” [51; tr. *Phát triển năng lực vận dụng kiến thức Có ý kiến cho rằng: Năng lực VDKT là khả năng vận dụng, nhận biết, hiểu biết thông tin để giải quyết vấn đề đặt ra. Nó còn là khả năng vận dụng sáng tạo tri thức trong những tình huống khác nhau và khả năng đánh giá thực tiễn. Năng lực VDKT còn được hiểu là khả năng VDKT đã biết, biết sử dụng phương pháp, nguyên lý hay ý tưởng để chiếm lĩnh kiến thức mới, để giải quyết một vấn đề nào đó và vận dụng nó vào thực tiễn.
Cũng có thể hiểu, năng lực VDKT là khả năng VDKT, khả năng, kĩ năng Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin – ĐHTN http://lrc.vn và thái độ hứng thú để hành động một cách phù hợp và có hiểu quả trong các tình huống phong phú của cuộc sống. Tóm lại, theo cách hiểu chung nhất thì: Năng lực VDKT là khả năng vận dụng tích hợp những điều đã biết, đã học (kiến thức, kĩ năng, phẩm chất, thái độ, niềm tin…) vào các tình huống cụ thể gắn với thực tiễn. Việc VDKT vào hoạt động thực tiễn có thể hiểu theo hai khía cạnh là: thực tiễn trong giờ học và thực tiễn trong cuộc sống. Từ khái niệm nêu trên, chúng tôi cho rằng phát triển năng lực VDKT là quá trình tích lũy kiến thức, kỹ năng, thái độ và kinh nghiệm, làm cho khả năng VDKT vào thực tế cuộc sống ngày càng thành thạo và hoàn thiện, đạt được mục đích đặt ra trước đó.
Trên cơ sở đó, bản thân sẽ giải quyết vấn đề nhanh hơn, chính xác hơn trong những hoàn cảnh khác nhau qua sự tìm tòi, khám phá, xử lý thông tin. Đối với HS THPT, năng lực VDKT gắn liền với sự hướng dẫn, điều khiển của GV giúp HS phát hiện vấn đề cần giải quyết. HS có năng lực VDKT thể hiện ở việc các em khi gặp một tình huống có vấn đề, có thể tự phát hiện được vấn đề cần giải quyết; chuyển vấn đề thành câu hỏi, bài tập nhận thức; thu thập thông tin và phân tích thông tin; đưa ra được phương án giải quyết và lực chọn phương án tối ưu; hành động theo phương án đã chọn để giải quyết vấn đề; đánh giá cách làm của mình và điều chỉnh, đề xuất, cải tiến, mong muốn của bản thân đối với vấn đề. Sự phát triển năng lực VDKT nói chung và phát triển năng lực VDKT cho HS trong DHLS nói riêng được thể hiện theo hai khía cạnh: một là quá trình tăng dần và hoàn thiện về kiến thức, kỹ năng, thái độ và kinh nghiệm.
Bởi năng lực là tập hợp của ba mặt kiến thức, kỹ năng, thái độ; hai là sự phát triển về mặt chất lượng của năng lực VDKT, trên cơ sở kiến thức, kỹ năng, thái độ HS sẽ được rèn luyện việc tự phát hiện vấn đề cần xử lý, giải quyết, thu thập thông tin cần thiết cho vấn đề trong học tập và trong cuộc sống, VDKT đã học giải quyết vấn đề Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin – ĐHTN http://lrc.vn thực tiễn đặt ra. Rồi phát triển lên mức độ cao hơn, thành thạo hơn, biểu hiện là việc giải quyết vấn đề nhanh và hiệu quả. Tuy nhiên, để phát triển năng lực VDKT cho HS trong DHLS đòi hỏi phải có một quá trình lâu dài trong học tập, lao động, trải nghiệm, bản thân luôn tích cực khám phá, muốn phát hiện cái mới, giải quyết mâu thuẫn xung đột trong nhận thức, học tập và thực tiễn liên quan tới cuộc sống của HS. Điều đó diễn ra dưới sự hướng dẫn điều khiển thường xuyên của GV.
Vậy nên, việc phát triển năng lực VDKT cho HS trong DHLS ở trường THPT có vai trò đặc biệt quan trọng. Xuất phát điểm của vấn đề nghiên cứu 1. Xuất phát từ mục tiêu bộ môn Lịch sử ở trường phổ thông. Luật giáo dục (2019), Điều 2 nêu rõ mục tiêu giáo dục nước ta là “nhằm phát triển toàn diện con người Việt Nam có đạo đức, tri thức, văn hóa, sức khỏe, thẩm mỹ và nghề nghiệp; có phẩm chất, năng lực và ý thức công dân; có lòng yêu nước, tinh thần dân tộc, trung thành với lý tưởng độc lập dân tộc và chủ nghĩa xã hội; phát huy tiềm năng, khả năng sáng tạo của mỗi cá nhân; nâng cao dân trí, phát triển nguồn nhân lực, bồi dưỡng nhân tài, đáp ứng yêu cầu của sự nghiệp xây dựng, bảo vệ Tổ quốc và hội nhập quốc tế” [44; tr.
Mục tiêu đào tạo này đã chi phối đến mục tiêu của từng cấp học và môn học.