CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUẢN LÝ HOẠT ĐỘNG CHUYÊN MÔN THEO TIẾP CẬN VĂN HÓA NHÀ TRƯỜNG TẠI TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG 1. Tổng quan nghiên cứu vấn đề 1. Các nghiên cứu về hoạt động chuyên môn ở nhà trường trung học phổ thông Các nhà giáo dục đã không ngừng nghiên cứu, cải thiện phương pháp dạy học ở nhiều cấp bậc nhằm tạo sự hứng thú, tiếp thu kiến thức của học sinh, đồng thời nâng cao năng lực, sự nhiệt huyết của giáo viên cũng như mang lại hiệu quả của giáo dục. Một số nghiên cứu dưới đây sẽ phần nào đánh giá và đưa ra phương pháp giáo dục của nhiều nơi trên thế giới: Trong quyển “Best ideas from the world’s teachers for improving Education in the classroom” (“Ý tưởng hay nhất từ các giáo viên trên thế giới về cải thiện giáo dục trong lớp học”) của Stigler, J.
Các nghiên cứu về quản lý của giáo dục Liên Xô đã chỉ ra rằng: " Kết quả hoạt động của nhà trường phụ thuộc rất nhiều vào việc tổ chức đúng đắn và hợp lý công tác hoạt động của đội ngũ giáo viên". Với kinh nghiệm nhiều năm làm Hiệu trưởng, V.Xukhomlin xki đã tổng kết được những thành công và thất bại của mình. Cùng với nhiều tác giả khác, một trong những biện pháp quản lý trường THPT ông đã đưa ra là "Việc phân công công việc hợp lý qua các thành 6 viên trong Ban giám hiệu, Hiệu trưởng, Phó hiệu trưởng phụ trách chuyên môn". Ông nhấn mạnh đến sự phối hợp chặt chẽ, sự thống nhất quản lý giữa Hiệu trưởng và Phó hiệu trưởng để đạt được mục tiêu đề ra, qua đó tất cả đều khẳng định vai trò lãnh đạo toàn diện của Hiệu trưởng.
Đảng và Nhà nước ta luôn xác định giáo dục là quốc sách hàng đầu trong chính sách phát triển kinh tế - xã hội của đất nước. Đại hội Đại biểu toàn quốc lần thứ XIII của Đảng, một lần nữa xác định nhiệm vụ của giáo dục là: Phát triển giáo dục và đào tạo cùng với phát triển khoa học và công nghệ là quốc sách hàng đầu; đầu tư cho giáo dục và đào tạo là đầu tư cho phát triển. Đổi mới căn bản và toàn diện giáo dục và đào tạo theo nhu cầu phát triển của xã hội”. Các quan điểm trên không chỉ thể hiện sự phát triển về tư duy, nhận thức, kế thừa chủ trương nhất quán của Đảng ta qua các giai đoạn lịch sử, coi trọng sự nghiệp giáo dục và đào tạo, vừa là vấn đề mang tính chiến lược xuyên suốt, bám sát xu thế phát triển của nhân loại, phù hợp với thực tiễn Việt Nam, luôn đặt ra yêu cầu phải tiếp tục đẩy mạnh đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo [4], [5].
Nghiên cứu biện pháp quản lý hoạt động chuyên môn của Hiệu trưởng nhằm nâng cao chất lượng dạy học của giáo viên THPT là một vấn đề tưởng như đơn giản nhưng lại rất khó khăn, phức tạp và cơ bản. Vì thực chất công tác quản lý trường học của Hiệu trưởng chủ yếu là quản lý hoạt động chuyên môn với mục tiêu cuối cùng là nâng cao chất lượng giáo dục nhà trường. Một số luận văn thạc sỹ khoa học giáo dục chuyên ngành quản lý giáo dục gần đây đã bước đầu nghiên cứu thực trạng, hệ thống được một số vấn đề về quản lý và đề xuất một số biện pháp quản lý như: Tác giả Nguyễn Khai Tâm (2000) với đề tài “ Một số biện pháp quản lý chuyên môn của Hiệu trưởng nhằm góp phần nâng cao kết quả học tập cho các học sinh THPT thị xã sơn La”, Luận văn thạc sỹ. Tác giả đã có những nghiên cứu thực trạng quản lý chuyên môn của Hiệu trưởng tại các trường THPT, từ đó 7 đề xuất các biện pháp nhằm góp phần nâng cao kết quả học tập cho các học sinh THPT thị xã sơn La [18].
Vũ Mạnh Hùng (2008) với đề tài "Quản lý hoạt động chuyên môn của Hiệu trưởng trường THCS theo hướng tiếp cận lý thuyết quản lý chất lượng tổng thể”, Luận văn thạc sỹ. Điểm nổi bật của luận văn là trình bày cơ sở lý thuyết về quản lý chuyên môn theo hướng tiếp cận lý thuyết quản lý chất lượng tổng thể, tác giả đã có những nghiên cứu cụ thể về tiếp cận lý thuyết quản lý chất lượng tổng thể, thực trạng hoạt động chuyên môn và quản lý hoạt động chuyên môn theo hướng này, từ đó đề xuất giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả quản lý chất lượng của Hiệu trưởng nhà trường [35]. Chử Xuân Dũng (2008) với đề tài "Biện pháp quản lý các hoạt động chuyên môn nhằm nâng cao chất lượng dạy học của các trường THPT công lập quận Ba Đình, thành phố Hà Nội", Luận văn thạc sỹ. Luận văn đã nghiên cứu, trình bày được tính cấp thiết cần đổi mới hoạt động chuyên môn nhằm nâng cao chất lượng dạy học của các trường THPT hiện nay, qua đó tác giả trính bày những nghiên cứu về lý luận, thực trạng và đề xuất giải pháp, các giải pháp được tác giả tiến hành thực nghiệm và đạt được kết quả cao [3].
Tác giả Nguyễn Hữu Hùng (2010) với đề tài “ Biện pháp quản lý chuyên môn của Hiệu trưởng trường THPT Ngô Gia Tự tỉnh Bắc Ninh”, Luận văn thạc sỹ. Qua luận văn tác giả đã trình bày cơ sở lý luận về hoạt động chuyên môn và quản lý hoạt động chuyên môn của các trường THPT, trong đó tác giả phân tích quản lý chuyên môn của Hiệu trưởng trên cơ sở tiếp cận nội dung quản lý. Từ đó, tác giả phân tích thực trạng và đề xuất biện pháp quản lý chuyên môn của Hiệu trưởng trường THPT Ngô Gia Tự tỉnh Bắc Ninh [17]. Phan Thị Ngọc Châu (2013) với đề tài "Quản lý hoạt động chuyên môn của Hiệu trưởng trường THPT huyện Đức Trọng, tỉnh Lâm Đồng", Luận văn thạc sỹ.
Đề tài đã trình bày các nghiên cứu về cơ sở lý luận, khảo sát và phân tích thực trạng về quản lý hoạt động chuyên môn của Hiệu trưởng trường THPT 8 huyện Đức Trọng, tỉnh Lâm Đồng. Từ đó đề xuất giải pháp, các giải pháp mang tính cần thiết và khả thi cao [29]. Các nghiên cứu về quản lý hoạt động chuyên môn ở nhà trường trung học phổ thông theo tiếp cận văn hóa nhà trường Tác giả Lê Thị Ngọc Thúy có Luận án “Quản lý nhà trường tiểu học Việt Nam theo tiếp cận văn hóa tổ chức”: đã cung cấp một số cơ sở lý luận của việc quản lý nhà trường tiểu học Việt Nam theo tiếp cận văn hóa tổ chức cũng như thực tiễn của việc quản lý nhà trường tiểu học Việt Nam theo tiếp cận văn hóa. Đặc biệt, Luận án xây dựng được các tiêu chí đánh giá văn hóa nhà trường tiểu học hiệu quả và các biện pháp quản lý dựa vào tiêu chí trong quản lý giáo dục ở cấp trường [15].
Tác giả Nguyễn Thị Thanh Nga có luận văn “Tiếp cận văn hóa tổ chức trong hoạt động dạy học ở trường tiểu học Suối Hoa, thành phố Bắc Ninh, tỉnh Bắc Ninh: đã nghiên cứu lý luận, khảo sát thực trạng quản lý hoạt động dạy học theo tiếp cận văn hóa tổ chức từ đó đề xuất các biện pháp quản lý giúp hoạt động dạy học của nhà trường đạt hiệu quả [20]. Tác giả Nguyễn Quang Quy có luận văn “Quản lý hoạt động chuyên môn theo hướng tiếp cận giá trị hợp tác và chia sẻ tại trường THCS Ngũ Lão, huyện Thủy Nguyên, thành phố Hải Phòng”: đã đưa ra một số biện pháp quản lý hoạt động chuyên môn mang tính khả thi, hiệu quả, hệ thống, từ đó nâng cao chất lượng quản lý nhà trường và chất lượng giáo dục toàn diện cho học sinh [21]. Mặc dù có nhiều nghiên cứu về quản lý nhà trường theo tiếp cận văn hóa nhà trường, tuy nhiên các nghiên cứu về quản lý hoạt động chuyên môn theo tiếp cận văn hóa nhà trường tại cấp độ cụ thể như trường Trung học phổ thông còn hạn chế. Đây cũng là lí do mà tác giả chọn đề tài nghiên cứu “Quản lý hoạt động chuyên môn theo tiếp cận văn hóa nhà trường tại trường trung học phổ thông Đồng Đăng, huyện Cao Lộc, tỉnh Lạng Sơn” 1.
Một số khái niệm cơ bản của đề tài 9 1. Quản lý Khái niệm “quản lý” ra đời từ lâu và ngày càng được xây dựng hoàn chỉnh và phát triển cùng với sự phát triển của nhu cầu tri thức và thực hành của con người. Quản lý được hiểu theo các quan điểm và cách tiếp cận khác nhau và được định nghĩa theo các khía cạnh khác nhau. Tác giả Nguyễn Quốc Chí và Nguyễn Thị Mỹ Lộc cho rằng: “Định nghĩa quản lý một cách kinh điển nhất là: tác động có định hướng, có chủ đích của chủ thể quản lý (người quản lý) đến khách thể quản lý (người bị quản lý) trong một tổ chức nhằm làm cho tổ chức vận hành và đạt được mục đích của tổ chức” [9], [10].
Từ những phân tích trên về cách tiếp cận và khái niệm của nhà khoa học, chúng ta có thể hiểu rằng: Quản lý là hành động có chủ đích có định hướng của chủ thể quản lý đối với đối tượng được quản lý nhằm hướng hệ thống hướng tới các mục tiêu của nó và hướng tới một trạng thái chất lượng mới. Hệ thống quản lý bao gồm hai bộ phận liên quan chặt chẽ với nhau. Bộ phận quản lý (đóng vai trò là đơn vị quản lý) có chức năng chỉ đạo hệ thống quản lý và đảm bảo rằng hệ thống quản lý hoạt động phù hợp với các mục tiêu đã thiết lập. Bộ phận được quản lý (người quản lý - người đóng vai trò là người được quản lý) bao gồm những người trực tiếp thực hiện sản xuất và bản thân quá trình sản xuất.
Khi mục tiêu của tổ chức thay đổi, nó sẽ ảnh hưởng đến các mục tiêu được quản lý thông qua cơ quan chủ quản. Quản lý giáo dục, quản lý nhà trường 1. Quản lý giáo dục Từ khái niệm chung về quản lý, quản lý giáo dục có thể được hiểu là "Hệ thống có chủ định, có kế hoạch và có hiệu lực pháp lý đối với chủ thể quản lý, vận hành hệ thống theo đúng đường lối, nguyên tắc triết lý giáo dục. Chú trọng quá trình dạy học, giáo dục các bên, thế hệ trẻ.
Nhận thức được đặc điểm của tiếng Việt trường học xã hội chủ nghĩa, đưa hệ thống giáo dục đạt được mục tiêu 10 đã định, chuyển sang trạng thái mới về chất lượng” [7].