Luận văn thạc sĩ sử dụng phương pháp nêu vấn đề trong dạy học phần công tác quốc phòng an ninh ở trung tâm giáo dục quốc phòng và an ninh đại học thái nguyên

Luận văn thạc sĩ giáo dục phân tích sử dụng phương pháp nêu vấn đề trong dạy học phần công tác quốc phòng an ninh ở trung tâm giáo dục, đánh giá thực trạng, chỉ ra hạn chế, đề

• Tác giả: Dương Trường Sinh
• Người hướng dẫn: TS. Nguyễn Thị Hường
• Trường học: Đại học Thái Nguyên
• Chuyên ngành: Lý luận và phương pháp dạy bộ môn Lý luận Chính trị
• Đề tài: Sử dụng phương pháp nêu vấn đề trong dạy học học phần: Công tác quốc phòng, an ninh ở Trung tâm Giáo dục Quốc phòng và An ninh - Đại học Thái Nguyên
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2020
• Địa điểm: Thái Nguyên

Tóm tắt

I. Cơ sở lý luận của sử dụng phương pháp nêu vấn đề

Phương pháp nêu vấn đề (PPNVĐ) trong dạy học là một trong những phương pháp dạy học tích cực, giúp sinh viên phát huy tính chủ động và sáng tạo. PPNVĐ không chỉ đơn thuần là việc truyền đạt kiến thức mà còn là quá trình tạo ra các tình huống có vấn đề, từ đó kích thích sinh viên tìm kiếm giải pháp. Theo nghiên cứu, việc áp dụng PPNVĐ trong môn học Công tác quốc phòng, an ninh tại Trung tâm Giáo dục Quốc phòng và An ninh - Đại học Thái Nguyên đã cho thấy những kết quả tích cực. Sinh viên không chỉ tiếp thu kiến thức mà còn rèn luyện kỹ năng giải quyết vấn đề, tư duy phản biện và khả năng làm việc nhóm. Điều này đặc biệt quan trọng trong bối cảnh hiện nay, khi mà yêu cầu về năng lực của sinh viên ngày càng cao.

1.1. Lịch sử nghiên cứu vấn đề

Lịch sử nghiên cứu về PPNVĐ đã có từ lâu, với nhiều nhà giáo dục nổi tiếng đã đóng góp vào lý thuyết này. Các nhà tư tưởng như Socrates và Khổng Tử đã sử dụng phương pháp này để khơi gợi tư duy của học trò. Tuy nhiên, đến đầu thế kỷ XX, PPNVĐ mới được áp dụng rộng rãi trong giáo dục. Nhiều nghiên cứu đã chỉ ra rằng PPNVĐ không chỉ giúp sinh viên tiếp thu kiến thức mà còn phát triển kỹ năng tư duy phản biện và khả năng giải quyết vấn đề. Điều này cho thấy sự cần thiết phải áp dụng PPNVĐ trong giảng dạy môn Công tác quốc phòng, an ninh tại Đại học Thái Nguyên.

1.2. Quan niệm về phương pháp dạy học

PPNVĐ được hiểu là phương pháp dạy học trong đó giáo viên tạo ra các tình huống có vấn đề, từ đó sinh viên sẽ tự tìm ra giải pháp. Phương pháp này không chỉ giúp sinh viên tiếp thu kiến thức mà còn rèn luyện kỹ năng giải quyết vấn đề. Theo các nghiên cứu, việc áp dụng PPNVĐ trong dạy học Công tác quốc phòng, an ninh đã giúp sinh viên phát huy tính tích cực, chủ động trong học tập. Điều này đặc biệt quan trọng trong bối cảnh hiện nay, khi mà yêu cầu về năng lực của sinh viên ngày càng cao.

II. Thực trạng sử dụng phương pháp nêu vấn đề

Thực trạng sử dụng PPNVĐ trong dạy học tại Trung tâm Giáo dục Quốc phòng và An ninh - Đại học Thái Nguyên cho thấy nhiều kết quả khả quan. Sinh viên đã có sự hứng thú hơn trong học tập, nhờ vào việc áp dụng các tình huống có vấn đề trong giảng dạy. Tuy nhiên, vẫn còn nhiều hạn chế trong việc áp dụng PPNVĐ, như thiếu sự chuẩn bị kỹ lưỡng từ phía giảng viên và chưa có sự đồng bộ trong việc triển khai phương pháp này. Việc khảo sát ý kiến sinh viên cho thấy họ đánh giá cao tính hiệu quả của PPNVĐ, nhưng cũng chỉ ra rằng cần có sự cải tiến trong cách thức tổ chức và thực hiện.

2.1. Kết quả đạt được

Kết quả khảo sát cho thấy sinh viên đánh giá cao việc áp dụng PPNVĐ trong dạy học. Họ cảm thấy hứng thú hơn với môn học và có khả năng tiếp thu kiến thức tốt hơn. Nhiều sinh viên cho biết họ đã phát triển được kỹ năng tư duy phản biện và khả năng làm việc nhóm thông qua các hoạt động học tập. Điều này cho thấy PPNVĐ đã góp phần nâng cao chất lượng dạy học tại Trung tâm Giáo dục Quốc phòng và An ninh - Đại học Thái Nguyên.

2.2. Hạn chế và nguyên nhân

Mặc dù có nhiều kết quả tích cực, nhưng việc áp dụng PPNVĐ vẫn gặp phải một số hạn chế. Một trong những nguyên nhân chính là sự thiếu chuẩn bị từ phía giảng viên trong việc xây dựng các tình huống có vấn đề phù hợp. Ngoài ra, một số sinh viên vẫn còn ngại ngùng trong việc tham gia thảo luận và trình bày ý kiến. Điều này cho thấy cần có sự cải tiến trong cách thức tổ chức và thực hiện PPNVĐ để phát huy tối đa hiệu quả của phương pháp này.

III. Biện pháp nâng cao hiệu quả sử dụng phương pháp nêu vấn đề

Để nâng cao hiệu quả sử dụng PPNVĐ trong dạy học Công tác quốc phòng, an ninh, cần thực hiện một số biện pháp cụ thể. Đầu tiên, cần nâng cao nhận thức cho giảng viên và sinh viên về vai trò của PPNVĐ trong dạy học. Thứ hai, xây dựng quy trình sử dụng PPNVĐ theo định hướng năng lực, giúp sinh viên phát huy tính tích cực và chủ động trong học tập. Cuối cùng, cần đổi mới hoạt động kiểm tra, đánh giá nhằm phát huy tính tích cực, sáng tạo của sinh viên trong quá trình học tập.

3.1. Nâng cao nhận thức

Nâng cao nhận thức cho giảng viên và sinh viên về vai trò của PPNVĐ là một trong những biện pháp quan trọng. Cần tổ chức các buổi tập huấn, hội thảo để giảng viên hiểu rõ hơn về phương pháp này và cách áp dụng hiệu quả trong giảng dạy. Đồng thời, sinh viên cũng cần được trang bị kiến thức về PPNVĐ để họ có thể chủ động tham gia vào quá trình học tập.

3.2. Xây dựng quy trình sử dụng PPNVĐ

Xây dựng quy trình sử dụng PPNVĐ theo định hướng năng lực sẽ giúp sinh viên phát huy tính tích cực và chủ động trong học tập. Quy trình này cần được thiết kế sao cho phù hợp với từng bài học, giúp sinh viên dễ dàng tiếp cận và giải quyết các tình huống có vấn đề. Điều này sẽ tạo ra môi trường học tập tích cực, khuyến khích sinh viên tham gia thảo luận và chia sẻ ý kiến.

Trích đoạn nội dung tài liệu

đặt vấn đề về sự cần thiết phải tích cực hóa hoạt động dạy học. Trong đó nhấn mạnh đến việc sử dụng các tình huống có vấn đề trong dạy học nhằm phát huy tƣ duy 5 phản biện, năng lực sáng tạo và tính tự giác của học sinh. Không những thế, các ông đã đƣa ra quy trình dạy học nêu vấn đề, đƣa lý luận về phƣơng pháp dạy học nêu vấn đề trở thành một trong hệ thống những phƣơng pháp dạy học tích cực phổ biến của thế kỷ XX… Các công trình nghiên c u trong nước * Các công trình nghiên cứu về dạy học nêu vấn đề Trong công trình: Dạy học giải quyết vấn đề - một hướng đổi mới trong công tác giáo dục, đào tạo, huấn luyện”, của hai tác giả: Vũ Văn Tảo, Trần Văn Hà đã nêu lên những quan niệm, đặc trƣng cơ bản của dạy học giải quyết vấn đề. Theo các ông, nêu vấn đề chính là việc xây dựng và giải quyết tình huống có vấn đề nảy sinh từ thực tiễn [25].

Hay nhƣ tác giả Thái Duy Tuyên đã chỉ ra đƣợc những ƣu điểm của dạy học nêu vấn đề trong quá trình giáo dục đào tạo ở nhà trƣờng qua công trình nghiên cứu của mình với nhan đề: Phương pháp dạy học truyền thống và đổi mới” [26]. Tác giả Trần Bá Hoành trong bài viết: Phát triển trí sáng tạo của học sinh và vai trò của giáo viên” cũng đã đề cập đến những nghiên cứu về mặt lý luận cũng nhƣ thực tiễn của việc vận dụng thành công dạy học nêu vấn đề. Theo tác giả, Dạy học nêu vấn đề là kiểu dạy để ngƣời học biết sử dụng kiến thức trong tình huống cụ thể, thay vì tham nhồi nhét kiến thức lý thuyết. Dạy học nêu và giải quyết vấn đề chú trọng cho học sinh tập trung vận dụng các kiến thức, kĩ năng vào giải quyết các tình huống trong thực tiễn [18].

Tác giả Nguyễn Bá Kim trong cuốn sách: “Phương pháp dạy học nêu vấn đề môn toán học”, trên cơ sở phân tích quá trình dạy học, tác giả đã chỉ ra sự kết hợp của các phƣơng pháp dạy học tích cực, trong đó nhấn mạnh phƣơng pháp nêu và giải quyết vấn đề là xây dựng các mẫu bài tập theo giả thuyết có vấn đề từ các bài học cụ thể để giúp ngƣời học phát huy đƣợc những khả năng tƣ duy độc lập, sáng tạo trong khi học [20]. Nhóm tác giả: Lê Nguyên Long, Nguyễn Đức Thâm, Phạm Hữu Tông trong cuốn chuyên khảo: Phương pháp dạy học vật lý”, đã khẳng định: thông qua dạy học nêu vấn đề, ngƣời học bằng hoạt động tích cực, tự lực của mình mà chiếm lĩnh kiến thức, hình thành kỹ năng, phát triển năng lực sáng tạo [21]. 6 Trên cơ sở tiếp cận là vận dụng phƣơng pháp nêu vấn đề vào dạy học các môn khoa học Mác - Lênin, tác giả Vũ Quang Hiển và Khuất Thị Thanh Vân đã khẳng định sự cần thiết phải vận dụng phƣơng pháp nêu vấn đề vào tổ chức dạy học các môn Khoa học Mác - Lênin để phát huy tính tích cực, sáng tạo của ngƣời học [17, tr. Từ góc nhìn của những ngƣời trực tiếp làm công tác giảng dạy cho sinh viên chuyên ngành Lý luận Chính trị của trƣờng Đại học Sƣ phạm Hà Nội, tác giả Phùng Văn Bộ cho rằng: Dạy học nêu vấn đề là phương pháp giảng dạy dùng lời nói hướng sinh viên vào tình huống có vấn đề, nêu vấn đề và tạo những điều kiện cần thiết để giải quyết vấn đề, cuối cùng kiểm tra lại vấn đề đã giải quyết để đi tới kết luận” [3].

Tác giả Phan Thị Hồng Vinh thì lại quan niệm: “Dạy học nêu và giải quyết vấn đề là quan điểm, là kiểu dạy học nhằm khắc phục dạy học giáo điều, truyền thụ một chiều. Trên cơ sở xây dựng tình huống có vấn đề và hướng dẫn người học giải quyết vấn đề, giáo viên phát triển tư duy biện chứng, tư duy sáng tạo cho người học, hình thành và rèn luyện phẩm chất của người làm công tác khoa học: độc lập, ý chí, sáng tạo” [35]. Ngoài ra, còn rất nhiều bài biết phân tích về ƣu, nhƣợc điểm, đặc trƣng của phƣơng pháp nêu vấn đề nhƣ các công trình của các tác giả Nguyễn Phúc Chỉnh, Nguyễn Thị Hằng… * Các công trình về đổi mới tổ chức dạy học học phần “Giáo dục quốc phòng, an ninh” Với những đặc thù về vị thế, vai trò trong chƣơng trình giáo dục nói chung, các học phần môn GDQP&AN cũng là tâm điểm đƣợc nhiều nhà nghiên cứu quan tâm. Có khá nhiều công trình và bài viết bàn về vai trò của môn GDQP&AN trong hệ thống giáo dục quốc dân nói chung, việc đổi mới phƣơng pháp giáo dục ý thức quốc phòng, an ninh cho cán bộ, học sinh, sinh viên các trƣờng đại học, cao đẳng, dạy nghề và trung học phổ thông nói riêng.

Tiêu biểu là các công trình nhƣ: Tác giả Nguyễn Thị Doan với bài viết:“Trường đại học với nhiệm vụ giáo dục quốc phòng”, nêu bật mối quan hệ biện chứng giữa các trƣờng đại học với việc hình thành và giáo dục ý thức, trách nhiệm của sinh viên trong bảo vệ và giữ gìn trật tự, an toàn xã hội; trong xây dựng và bảo vệ nền quốc phòng toàn dân. Do vậy, cần quan 7 tâm và đầu tƣ hơn nữa đến đổi mới và phát huy vai trò của đội ngũ cán bộ giảng viên quốc phòng và an ninh trong các trƣờng đại học hoặc các Trung tâm giáo dục quốc phòng [7]. Tác giả Cẩm Mai có bài viết với nhan đề: “Giáo dục quốc phòng trong hệ thống trường phổ thông trung học - Vấn đề và giải pháp” đăng trong Tạp chí Quốc phòng toàn dân, số 3/1999 tập trung làm rõ những hạn chế trong công tác giáo dục quốc phòng ở các trƣờng trung học phổ thông nói chung. Từ đó, tác giả đề xuất một số giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả công tác GDQP&AN trong thời gian tới [24].

Hay nhƣ các tác giả Nguyễn Nghĩa trong bài viết: “Một số vấn đề nâng cao chất lượng GDQP&AN cho cán bộ, học sinh, sinh viên” [30]; Lê Doãn Thuật trong bài viết: “Giáo dục quốc phòng trong các trường - bốn vấn đề bức xúc cần tháo gỡ từ cơ sở” [29]; Trần Đăng Thanh với bài viết:“Giáo dục lòng yêu nước - một nội dung quan trọng trong giáo dục quốc phòng cho học sinh, sinh viên” [27].… đã đề cập đến một số vấn đề trọng yếu liên quan đến nội dung, PPDH của giảng viên, phƣơng pháp học tập môn GDQP&AN cho học sinh, sinh viên ở các nhà trƣờng, các Trung tâm hiện nay. Ngoài ra, còn phải kể đến một loại các bài viết của các tác giả bàn đến việc nâng cao chất lƣợng và đổi mới phƣơng pháp dạy học môn GDQP&AN ở các đơn vị đặc thù nhƣ: Nguyễn Trƣờng Vỹ: Trung tâm Giáo dục quốc phòng Đại học Quốc gia thành phố Hồ Chí Minh - 5 năm xây dựng và phát triển” [36]. Đào Ngọc Dũng: “Trung tâm giáo dục quốc phòng Hà Nội 1 với nhiệm vụ nâng cao chất lượng giáo dục quốc phòng cho sinh viên” [7]… Tóm lại, các công trình nghiên cứu kể trên đã đề cập đến nhiều khía cạnh khác nhau của GDQP&AN cho cán bộ, học sinh, sinh viên trong các trƣờng đại học, cao đẳng, dạy nghề, trung học chuyên nghiệp và bậc trung học phổ thông. Đồng thời, qua công trình, các tác giả cũng đề xuất các giải pháp khác nhau nhằm nâng cao chất lƣợng GDQP&AN cho học sinh, sinh viên.

Trong đó, các tác giả cũng đã đề cập đến các góc độ khác nhau của việc nâng cao chất lƣợng học tập và bồi dƣỡng PPDH môn GDQP&AN cho học sinh, sinh viên ở các nhà trƣờng trong hệ thống giáo dục quốc gia. Dù rất nhiều công trình nghiên cứu về vận dụng PPNVĐ trong dạy học cũng nhƣ phân tích về vai trò, vị thế; ƣu, nhƣợc điểm của GDQP&AN, song chƣa có công 8 trình nào trực trực tiếp nghiên cứu về vận dụng PPNVĐ vào dạy học môn GDQP&AN ở Trung tâm GDQP&AN - ĐHTN. Những vấn đề lý luận chung về phƣơng pháp nêu vấn đề trong tổ chức dạy học Quan niệm về phương pháp dạy học và phương pháp nêu vấn đề trong dạy học 1. Quan niệm về phương pháp và phương pháp dạy học * Phương pháp Thuật ngữ phƣơng pháp trong tiếng Hy Lạp là Méthodos có nghĩa là con đƣờng, cách thức hoạt động nhằm đạt đƣợc mục đích nhất định.

Vì vậy, phƣơng pháp là hệ thống những hành động tự giác, tuần tự nhằm đạt đƣợc những kết quả phù hợp với mục đích đã định. Từ khái niệm trên ta thấy phƣơng pháp có cấu trúc phức tạp, bao gồm mục đích đƣợc đề ra, hệ thống những hành động (hoạt động), những phƣơng tiện cần thiết (phƣơng tiện vật chất, phƣơng tiện thực hành, phƣơng tiện trí tuệ), quá trình làm biến đổi đối tƣợng, kết quả sử dụng phƣơng pháp (mục đích đạt đƣợc). Khi sử dụng đúng phƣơng pháp sẽ dẫn đến kết quả theo dự định. Nếu mục đích không đạt đƣợc thì có nghĩa là phƣơng pháp không phù hợp với mục đích hoặc nó không đƣợc sử dụng đúng.

Bất kỳ phƣơng pháp nào, dù là phƣơng pháp nhận thức hay phƣơng pháp thực hành sản xuất, để thực hiện có kết quả vào đối tƣợng nào đó thì cũng phải biết đƣợc tính chất của đối tƣợng, tiến trình biến đổi của nó dƣới tác động của phƣơng pháp đó. Nghĩa là phải nhận thức những quy luật khách quan của đối tƣợng mà chủ thể định tác động vào thì mới đề ra những biện pháp hoặc hệ thống những thao tác cùng với những phƣơng tiện tƣợng ứng để nhận thức và để hành động thực tiễn. * Phương pháp dạy học Trong PPDH, chủ thể tác động - ngƣời thầy giáo và đối tƣợng tác động của họ là học sinh. Còn học sinh lại là chủ thể tác động của mình vào nội dung dạy học.

Vì vậy, ngƣời thầy giáo phải nắm vững những quy luật khách quan chi phối tác động của mình vào học sinh và nội dung dạy học thì mới đề ra những phƣơng pháp tác động phù hợp. 9 Từ đó có thể nhận thấy đặc trƣng của PPDH: ngƣời học là đối tƣợng tác động của giáo viên, đồng thời là chủ thể, là nhân cách mà hoạt động của họ (tƣơng ứng với sự tác động của ngƣời giáo viên) phụ thuộc vào hứng thú, nhu cầu, ý chí của họ. Nếu giáo viên không gây cho học sinh có mục đích tƣơng ứng với mục đích của mình thì không diễn ra hoạt động dạy và hoạt động học và phƣơng pháp tác động không đạt đƣợc kết quả mong muốn.