mở đầu là tập cho học sinh hành động phát hiện vấn đề và tạo động cơ nhận thức, kích thích học sinh tích cực tư duy. - Khi đã tạo được hứng thú và nhu cầu nhận thức nhưng chưa thể có câu trả lời. GV sử dụng tình huống gợi mở, dẫn dắt HS đi tìm nhằm trúng vào mục tiêu nội dung của kiến thức cần thiết. Các tình huống như thế này gọi là tình huống cơ bản.
Nó là tập hợp các câu hỏi chứa đựng một vấn đề nhằm trúng kiến thức cần xây dựng. Tác dụng của tình huống này chỉ ra mục tiêu của hành động, làm cho học sinh tự chủ hành động xây dựng kiến thức mới. Đây là hành động sáng tạo nhất cần rèn luyện cho học sinh. Nếu học sinh vẫn không tự lực hành động được thì cần định hướng tiếp theo.
Sau khi sử dụng các tình huống trên để HS tìm kiếm được kiến thức mới thì để HS nắm vững và vận dụng kiến thức trên vào một tình huống cụ thể nào đó GV cần sử dụng tình huống là một bài tập vận dụng. Ở đây sử dụng bài tập đơn giản với mục đích là cụ thể hóa kiến thức mới thành bài toán học tập, tức là nêu rõ các dữ kiện và yêu cầu tìm kiếm. Bài toán đã cung cấp đủ điều kiện tường minh để HS tự lực giải quyết bài toán. Nhiệm vụ của học sinh là đi tìm mối liên hệ giữa các dữ kiện, 8 skkn biến đổi dữ kiện để trả lời yêu cầu của bài toán.
Như vậy, trong giai đoạn này, học sinh vẫn phải hành động sáng tạo ở mức độ nào đó để thực hiện được nhiệm vụ trên. - Sau khi đã triển khai các hoạt động dạy học thì GV thường đặt những câu hỏi nhằm hợp thức hoá kiến thức xây dựng. Đây được gọi là tình huống kiểm chứng. Bài toán kiểm chứng được chia thành hai bài toán: bài toán lý thuyết, từ kiến thức mới suy ra hệ quả logic có thể kiểm chứng được và bài toán thực hành nhằm tìm phương án kiểm chứng.
Với những người GV giỏi, họ còn khéo léo lôi cuốn HS tò mò, chờ đợi bài học sau của mình bằng cách tạo tình huống có vấn đề ở cuối bài. Tình huống này sẽ đặt ra cho HS một băn khoăn thắc mắc, khiến các em tò mò muốn tìm ra câu trả lời. Như vậy GV đã khơi gợi trong HS niềm đam mê tìm tòi, khả năng hoạt động sáng tạo sau khi rời phòng học thông qua các tình huống mình tổ chức. Qua phân tích như trên ta thấy rằng có nhiều tình huống được sử dụng và sử dụng ở các thời điểm khác nhau.
Khi giảng dạy các GV phải linh hoạt, sắp xếp khoa học và sử dụng các tình huống hợp lí mới có thể phát huy được tính ưu việt của PPDH này. Tùy vào môi trường, hoàn cảnh, trình độ của học sinh, quan trọng là phải tạo điều kiện cho học sinh thực hiện thành công càng nhiều hoạt động sáng tạo càng tốt. Xây dựng các tình huống cho việc dạy một kiến thức cụ thể Xây dựng các tình huống Vật lí phù hợp nhằm đưa học sinh vào những hoạt động học tập xác định theo mục tiêu học tập đã đề ra. Những tình huống Vật lí thường sử dụng là: - Tình huống có vấn đề: như tình huống bế tắc, tình huống lựa chọn, tình huống bất ngờ, tình huống không phù hợp, tình huống đối lập,…Những tình huống này kích thích hoạt động học tập tích cực của học sinh ở chỗ đề xuất vấn đề và giải quyết vấn đề đã đề xuất.
- Tình huống vấn đề cơ bản: là tình huống mà ở đó xuất hiện câu hỏi có tác dụng định hướng tư duy tìm tòi của học sinh, nhằm trúng vào mục tiêu nội dung của kiến thức cần tìm kiếm. - Tình huống và vấn đề kiểm chứng: là loại tình huống nhằm hợp thức hoá kiến thức xây dựng. - Xây dựng bài tập vận dụng, có thể xem đây là những tình huống nhằm kiểm chứng một nội dung kiến thức nào đó. Thực trạng dạy học phát triển năng lực ở trường THPT hiện nay Đổi mới PPDH là một vấn đề nhạy cảm và đang rất được quan tâm không chỉ riêng trong ngành giáo dục mà còn đang trở thành một vấn đề xã hội hiện nay.
Có nhiều phương pháp dạy học tích cực được sử dụng góp phần bồi dưỡng các năng lực và phẩm chất cho người học như: PPDH giải quyết vấn đề, PPDH định 9 skkn hướng hành động, PPDH tình huống…. Tuy nhiên việc ứng dụng các PPDH này vào quá trình dạy học đang còn rất hạn chế. Để khảo sát thực trạng dạy học ở một số trường THPT như trường THPT Nghi Lộc 3 và một số trường THPT lân cận tôi đã trao đổi, dùng phiếu thăm dò ý kiến giáo viên, phiếu điều tra học sinh thì đa số giáo viên đã sử dụng phương pháp dạy học tích cực vào trong giảng dạy để phát huy tính tích cực, chủ động sáng tạo của học sinh nhằm phát triển năng lực cho học sinh cũng như nâng cao chất lượng giáo dục. Tuy nhiên vẫn còn một số giáo viên sử dụng nhiều các phương pháp dạy học truyền thống, nhất là trong dạy học Vật lí.
Bên cạnh đó đối với phương pháp sử dụng bài tập tình huống, nhất là các bài tập liên quan đến thực tế còn rất ít. Trong giờ học bài mới, giáo viên thường chỉ đặt ra những câu hỏi có tính dẫn dắt, gợi mở kiến thức, ít khi đặt các câu hỏi liện hệ giữa hiện tượng này với hiện tượng khác hoặc mối liên hệ giữa kiến thức đã học với thực tế đời sống làm cho môn Vật lí xa rời thực tế đời sống và sản xuất. Như vậy phương pháp dạy học sử dụng bài tập tình huống chưa thực sự được nhiều giáo viên quan tâm sử dụng. Nguyên nhân: - Điều kiện cơ sở vật chất chưa thực sự đáp ứng được cho PPDH mới.
- Sự đổi mới PPDH đã có nhiều nơi thực hiện nhưng việc đổi mới trong thi cử, trong đánh giá cũng như trong quy trình tiếp nhận việc làm, đánh giá năng lực của xã hội chưa kịp đổi mới. Xã hội vẫn còn coi trọng bằng cấp mà chưa chú trọng đến năng lực của người làm. Buộc giáo viên và học sinh phải dạy học để đối phó với các kì thi. Đối với học sinh, Vật lí là một môn học khó do đó đa số học sinh còn học với tâm trạng miễn cưỡng, thụ động chưa tích cực, chủ động trong quá trình học tập, vì vậy học sinh khó tiếp thu kiến thức, hầu như không yêu thích và hứng thú học, số học sinh khá, giỏi rất ít.
Dẫn đến giáo viên chỉ chú trọng vào việc dạy lí thuyết, vận dụng các công thức vào giải các bài tập tính toán, vì vậy việc tổ chức hoạt động nhận thức cho học sinh để phát triển tư duy Vật lí, tư duy sáng tạo chưa được giáo viên quan tâm. Một số thuận lợi, khó khăn khi sử dụng phương pháp dạy học tình huống a. Thuận lợi - Hiện nay yêu cầu về đổi mới phương pháp dạy học đặt ra cho các trường những nhiệm vụ mới. Nhiều trường, giáo viên và học sinh tích cực đầu tư thời gian luyện tập phát hiện các tình huống dạy học, giải quyết vấn đề nảy sinh trong cuộc sống.
Đội ngũ giáo viên có trình độ công nghệ thông tin, say mê với nghề nghiệp ngày càng nhiều. Đội ngũ giáo viên được tham gia đào tạo và bồi dưỡng chuyên môn theo nhiều chương trình. Cơ sở vật chất và đồ dùng dạy học ở các trường đã được tăng cường cả về số lượng lẫn chất lượng. Tất cả những yếu tố trên tạo điều kiện thuận lợi cho việc tổ chức các tình huống dạy học Vật lý.
Khó khăn * Việc vận dụng phương pháp dạy học tình huống đặt ra các yêu cầu, như cách thức tổ chức lớp học, bố trí thời lượng, đặt câu hỏi, tổ chức học sinh thảo luận, khuyến khích các thành viên nhóm đều tham gia thảo luận, dẫn dắt mạch thảo luận để đạt được mục tiêu đặt ra khi viết tình huống, nhận xét, phản biện ý kiến của học sinh. Người GV phải được chuẩn bị và rèn luyện các kỹ năng dạy học nếu không thì giờ học trở nên vô hiệu quả đối với học sinh. Nhiều trường hợp, GV “nghỉ ngơi”, thì học sinh phải làm việc mà không có bất kỳ sự định hướng, dẫn dắt nào, nên người học thực chất cũng chẳng thu được lợi ích gì. * Những thách thức đối với học sinh - Trước hết sự năng động, tinh thần nổ lực học tập cầu tiến bộ cùng với khả năng sáng tạo, ưa khám phá của học sinh chỉ được phát huy nếu có sự tổ chức tốt và sử dụng phương pháp thích hợp trong dạy học tình huống.
Nếu không chú ý điều này, học sinh sẽ không quản lý hiệu quả thời gian học tập và sẽ bị chi phối vào những tình huống vô bổ. - Một bộ phận học sinh thiếu khả năng tự học, độc lập nghiên cứu, tìm tòi dẫn đến thụ động trong học tập. Như vậy có sự phân hóa cao trong tiếp thu kiến thức. Nhiều học sinh tự lực tích cực, độc lập suy nghĩ sẽ gặt hái được nhiều kiến thức trong dạy học tình huống.
Ngược lại nhiều học sinh không theo kịp, bị bỏ rơi, đến lớp học theo nghĩa vụ, học tập hiệu quả thấp. * Cơ sở vật chất, thiết bị thí nghiệm, đồ dùng dạy học không đảm bảo cũng là trở ngại lớn đối với việc vận dụng phương pháp dạy học tình huống. Vì vậy, người giáo viên phải khắc phục hoàn cảnh, cải tiến đổi mới phương pháp dạy học và tích cực vận động học sinh làm đồ dùng dạy học. Sự cần thiết phải sử dụng PPDH theo tình huống Qua sự phân tích trên chúng ta thấy rằng muốn đạt được kết quả cao về các mục tiêu dạy học như kiến thức, kĩ năng, thái độ hay nói chung là phát triển 10 năng lực và 5 phẩm chất của người học thì cần thiết phải tổ chức một PPDH tích cực, một trong các phương pháp đó là tổ chức dạy học tình huống.
Bởi PPDH tình huống có một số ưu điểm nổi bật sau: - Nâng cao tính thực tiễn của môn học: Việc sử dụng PPDH tình huống tạo điều kiện cho việc xây dựng các tình huống nhằm gắn lý thuyết với thực tiễn. - Nâng cao tính chủ động, sáng tạo và sự hứng thú cho HS trong quá trình học. Từ đó bồi dưỡng năng lực giải quyết vấn đề và sáng tạo cho HS. - Nâng cao kỹ năng làm việc nhóm, kỹ năng phân tích, giải quyết vấn đề, tư duy hệ thống, tính sáng tạo, khả năng giao tiếp và công tác làm việc.