đặt vấn đề để bắt đầu nghiên cứu một đề mục, cho đến bước nghiên cứu giải quyết vấn đề, bước vận dụng để củng cố, luyện tập, ôn tập hoặc mở rộng, đào sâu tri thức và thực hành. Tuỳ theo mục đích sử dựng, các bài tập vật lý có thể xây dựng với nội dung thích hợp và cách giải tương ứng. Có lúc các bài tập vật lý xuất hiện tường minh dưới dạng những đề toán quen thuộc như chúng ta vẫn thường gặp trong các giờ học hoặc các kì thi, nhưng cũng có lúc chúng ta còn phải phát hiện ra chúng và tự mình nêu thành lời để trở nên một bài tập vật lý quen thuộc và phải tự mình cung cấp cả số liệu và yêu cầu cần tìm cho bài tập trước khi có thể giải để đi tới kết quả cuối cùng. Cũng như việc học tập môn vật lý nói chung, việc giải bài tập vật lý ở nhà trường nói riêng không thể chỉ dừng lại ở sự tìm cách vận dụng các công thức vật lý để giải cho xong các phương trình và đi đến những đáp số.
Quan trọng hơn là giải bài tập vật lý phải giúp HS hiểu sâu hơn các hiện tượng vật lý xảy ra trong thế giới tự nhiên xung quanh ta, trong các đối tượng của nền công nghệ văn minh mà ta đang sử dụng, 16 và từ sự hiểu biết sâu sắc đó mà thúc đẩy HS học giải quyết những vấn đề khác nhau của đời sống và công nghệ sau này. Các bài tập giáo khoa của chúng ta thường rất khác xa với những bài toán mà HS sẽ gặp trong cuộc sống. Nếu không hiểu thấu đáo vật lý học và nhất là không quen với việc giải bài tập vật lý một cách thông minh sáng tạo thì HS sẽ khó lòng giải quyết tốt những bài toán thực của cuộc sống. Vai trò của bài tập Vật Lý Trong quá trình dạy học vật lý, các bài tập vật lý có tầm quan trọng đặc biệt.
Chúng được sử dụng theo các mục đích khác nhau. [24,7] Bài tập vật lý là phương tiện nghiên cứu tài liệu mới khi trang bị kiến thức mới cho học sinh ở những lớp trên của bậc trung học phổ thông với trình độ toán học đã khá phát triển. Một khi các bài tập được vận dụng một cách khéo léo thì có thể dẫn dắt suy nghĩ của học sinh tới các hiện tượng mới từ đó bắt đầu xây dựng khái niệm mới để giải thích được hiện tượng mới vừa phát hiện. Như vậy đảm bảo cho học sinh lĩnh hội được kiến thức mới một cách sâu sắc, vững chắc.
Bài tập vật lý là một phương tiện ôn tập, đào sâu, củng cố và mở rộng kiến thức. Bài tập vật lý giúp cho học sinh thấy được những ứng dụng muôn hình, muôn vẻ trong thực tiễn của các kiến thức đã học. Giúp luyện tập cho học sinh óc phân tích để nhận biết được các hiện tượng phức tạp bị chi phối bởi nhiều định luật, nhiều nguyên nhân. Khi giải các bài tập đòi hỏi học sinh không những phải tái hiện các kiến thức mà còn phải vận dụng một cách tổng hợp các kiến thức đã học, do đó học sinh sẽ hiểu rõ hơn và ghi nhớ vững chắc hơn kiến thức đó.
Bài tập vật lý là một phương tiện giúp học sinh rèn luyện kĩ năng, kĩ xảo vận dụng lí thuyết vào thực tiễn, rèn luyện thói quen vận dụng kiến thức khái quát. Bằng việc xây dựng các bài tập có nội dung sát với thực tiễn đời sống, trong đó để giải được nó yêu cầu học sinh phải vận dụng kiến thức đã học để giải thích các hiện tượng hoặc dự đoán các hiện tượng có thể xảy ra với những điều kiện cho trước. Bài tập vật lý là một phương tiện có tầm quan trọng đặc biệt trong rèn luyện tư duy, bồi dưỡng phương pháp nghiên cứu khoa học cho học sinh giải bài tập là một hình thức làm việc tự lực căn bản của học sinh. Do phải tự mình phân tích các điều 17 kiện đã cho trong đề bài, tự xây dựng những lập luận, tự thực hiện các thao tác tính toán, có khi phải tiến hành các thao tác thí nghiệm để xác định mối quan hệ giữa các đại lượng để kiểm tra các kết luận của mình nên tư duy lôgic, tư duy sáng tạo của học sinh được phát triển, năng lực giải quyết các vấn đề được nâng cao.
Bài tập vật lý là một phương tiện có hiệu quả để giáo dục tình yêu lao động, tinh thần tự lập, ý chí kiên trì vượt khó cho học sinh. Bài tập vật lý là một phương tiện để kiểm tra, đánh giá kiến thức của học sinh. Tuỳ theo cách thức đặt câu hỏi kiểm tra có thể đánh giá được mức độ nắm vững kiến thức của học sinh, đánh giá được chất lượng kiến thức học sinh khá chính xác. Phân loại bài tập vật lý Các bài tập vật lý được phân loại dựa theo nhiều đặc điểm: Theo nội dung, theo phương thức cho điều kiện và phương thức giải, theo phương pháp nghiên cứu các vấn đề, theo yêu cầu luyện tập kĩ năng hay phát triển tư duy sáng tạo cho học sinh.
Theo nội dung, các bài tập được chia theo các tài liệu vật lý, như bài tập cơ học, bài tập điện học, bài tập quang học, bài tập vật lý hạt nhân. Sự phân chia này chỉ có tính chất tương đối. Theo nội dung, người ta còn phân biệt các bài tập có nội dung trừu tượng hoặc cụ thể, bài tập có nội dung kĩ thuật tổng hợp, bài tập có nội dung lịch sử, bài tập vui. Theo phương pháp nghiên cứu các vấn đề, người ta chia ra các bài tập định tính và bài tập định lượng.
Các bài tập định tính khi giải chúng chỉ yêu cầu xác lập các mối quan hệ phụ thuộc về bản chất giữa các đại lượng vật lý mà không phải tính toán phức tạp. Các bài tập định lượng khi giải phải xác định mối quan hệ phụ thuộc về lượng giữa các đại lượng phải tìm và kết quả thu được là một đáp số định lượng. Khi giải bài tập loại này, buộc phải tính toán, không thể có câu trả lời cuối cùng cho câu hỏi đã đặt ra nếu không tiến hành các phép toán thích hợp. Theo phương pháp cho điều kiện hoặc phương thức giải, người ta phân biệt bài tập miệng, bài tập thực nghiệm, bài tập tính toán, bài tập đồ thị.
Sự phân chia này chỉ có tính quy ước vì khi giải chúng có thể phải sử dụng vài phương thức. Ví dụ như khi giải các bài tập thí nghiệm phải lập luận bằng miệng, cũng như trong nhiều trường họp tính toán phải vẽ đồ thị. Các bài tập được coi là thực nghiệm thì khi giải phải sử dụng 18 thí nghiệm để đi tới mục đích nào đó. Các bài tập mà trong đó đồ thị được sử dụng với mục đích nào đó thì được gọi là những bài tập đồ thị.
Theo yêu cầu luyện tập kĩ năng, phát triển tư duy học sinh trong quá trình dạy học, người ta phân biệt các bài tập luyện tập và bài tập sáng tạo. Các bài tập luyện tập thường dùng để luyện tập cho học sinh những kiến thức để giải các bài tập theo mẫu, không đòi hỏi tư duy sáng tạo của học sinh mà chủ yếu giúp học sinh rèn luyện để nắm vững phương pháp giải đối với một loại bài tập nhất định đã được chỉ dẫn. Các bài tập sáng tạo, khi giải chúng đòi hỏi ở học sinh tư duy sáng tạo, có tác dụng hình thành và phát triển năng lực sáng tạo cho học sinh. Trong luận văn này, chúng tôi nghiên cứu về bài tập sáng tạo.
Tư duy trong quá trình giải bài tập vật lý Quá trình giải bài tập vật lý chính là quá trình tìm hiểu các dữ kiện đã cho ở trong bài tập, xem xét các hiện tượng vật lý nào được đề cập tới và vận dụng những kiến thức vật lý, kiến thức toán học để tìm ra các mối liên hệ khả dĩ giữa cái đã cho và cái phải tìm. Các mối liên hệ này có thể là gián tiếp hoặc trực tiếp. Từ đó tiếp tục luận giải để chỉ ra được mối liên hệ một cách tường minh giữa cái phải tìm và cái đã cho. Bài tập vật lý rất đa dạng, vì vậy mà cách thức giải chúng cũng rất phong phú.
Có thể vạch ra một dàn bài chung gồm các bước sau: Tìm hiểu đầu bài Phân tích hiện tượng Xây dựng lập luận Biện luận Trải qua các bước này học sinh phải thực hiện các thao tác tư duy như: Phân tích, phân tích - tổng hợp, so sánh, khái quát hoá, cụ thể hoá, phán đoán và các thao tác thực hành như: Xây dựng phương án thí nghiệm, lựa chọn thiết bị thí nghiệm, quan sát, đo đạc, xử lí số liệu, để rút ra kết luận. Đặc biệt là thao tác tư duy phân tích, thao tác tư duy tổng hợp, thao tác phân tích tổng hợp được sử dụng nhiều nhất ở bước xây dựng lập luận. Với bài tập định tính, thường có hai dạng là giải thích hiện tượng và dự đoán hiện tượng sẽ xảy ra. Khi giải, học sinh phải thực hiện phép suy luận lôgic, đó là luận ba 19 đoạn.
Trong đó, với dạng thứ nhất, tiên đề thứ nhất là môt đặc tính chung của sự vật hoặc định luật vật lý có tính tổng quát, tiên đề thứ hai là những điều kiện cụ thể, còn kết luận chính là hiện tượng đã được nêu ra. Với dạng thứ hai, học sinh phải thực hiện một thiết lập luận ba đoạn, trong đó mới biết trước tiên đề thứ hai (phán đoán khẳng đinh riêng), càn phải đi tìm tiên đề thứ nhất (là phán đoán khẳng định chung) và kết luận (là phán đoán khẳng định riêng). Các hình thức dạy học về bài tập vật lý a) Giải bài tập vật lý trong tiết học tài liệu mới Vào đầu tiết học, các bài tập được đưa ra cho học sinh nhằm mục đích kiểm tra kiến thức, hoặc để củng cố tài liệu đã học. Giáo viên thường sử dụng các biện pháp sau: Cho học sinh lên bảng và yêu cầu học sinh giải bài tập do giáo viên đưa ra.
Tuỳ thuộc vào mức độ nội dung của bài tập mà có thể cho học sinh lên bảng lần lượt từng em hoặc đồng thời vài ba em. Cho học sinh giải bài tập vào vở hoặc lên giấy. Trước khi giảng tài liệu mới, cho học sinh làm bài viết trong khoảng 10 - 15ph Không nên cho học sinh làm các bài kiểm tra viết vào đầu tiết học, nên sử dụng các bài tập nhằm mục đích khái quát hóa kiến thức đã cho, nêu được vấn đề sắp được nghiên cứu trong tiết học.
