CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUẢN LÝ ĐỘI NGŨ HIỆU TRƯỞNG TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG THEO ĐỊNH HƯỚNG CHUẨN HÓA 1. Lịch sử nghiên cứu vấn đề Trên thế giới việc nghiên cứu, xây dựng chuẩn, sử dụng chuẩn như một công cụ quản lý trong nhiều lĩnh vực đã được thực hiện ở nhiều nước trên thế giới. Quản lý dựa vào chuẩn đã trở thành một trong những xu hướng của quản lý hiện đại. Đối với lĩnh vực giáo dục và đào tạo, xu hướng này đã được nhiều nước quan tâm với biểu hiện cụ thể là triển khai xây dựng chuẩn về các lĩnh vực như: Chuẩn về trường, lớp, nhà giáo, cán bộ quản lý .Chuẩn hiệu trưởng được xây dựng để quản lý ở một số nơi, như: Chuẩn hiệu trưởng bang New Jersey, Chuẩn nghề hiệu trưởng của bang Colorado, Chuẩn hiệu trưởng bang Bắc Carolina, Chuẩn hiệu trưởng các trường công của TP New York (Mỹ); Chuẩn hiệu trưởng của New Zealand; Chuẩn trình độ quản lý trường học của Trung Quốc.
Ở Việt Nam, ngay từ những ngày đầu thành lập nước Việt Nam dân chủ cộng hoà, Bác Hồ đã rất quan tâm đến phát triển sự nghiệp giáo dục, trong đó đặc biệt nhấn mạnh đến xây dựng và phát triển đội ngũ nhà giáo Việt Nam. Trong tác phẩm “Về vấn đề cán bộ”, Bác đã đề cập một cách toàn diện đến vấn đề quan điểm, đánh giá, đào tạo, bồi dưỡng và sử dụng cán bộ nói chung hay nhìn từ khía cạnh quản lý thì đó là cách quản lý cán bộ. Trong "Chiến lược phát triển giáo dục giai đoạn 2001-2010" ban hành theo Quyết định số 201/2001/QĐ-TTg ngày 28/12/2001 của Thủ tướng Chính phủ, đã chú trọng công tác xây dựng và phát triển đội ngũ nhà giáo và cán bộ QLGD ở các cấp học, bậc học và xác định mục tiêu, giải pháp và các bước đi theo phương châm đa dạng hóa, chuẩn hóa hiện đại hóa, xã hội hóa. Nghị quyết Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ XI Đảng Cộng sản Việt Nam họp từ ngày 12/01/2011 đến ngày 19/01/2011 đã khẳng định "Đổi mới căn bản, toàn diện nền giáo dục Việt Nam theo hướng chuẩn hoá, hiện đại hoá, xã hội hóa, dân chủ hóa và hội nhập quốc tế".
Chiến lược phát triển giáo dục 2011 - 2020 ban hành kèm theo Quyết định số 711/QĐ-TTg ngày 13/6/2012 của Chính phủ tiếp tục khẳng định, chỉ đạo đưa các các chủ trương, đường lối, quan điểm trên vào thực tiễn. Trong quá trình thực hiện các định hướng đã đưa ra, định hướng chuẩn hóa 16 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com đã được từng bước thực hiện và hiện thực hóa. Tháng 3/2007 Thủ tướng Chính phủ ký Quyết định thành lập Cục Nhà giáo và Cán bộ quản lý cơ sở giáo dục với chức năng giúp Bộ trưởng Bộ GD&ĐT thực hiện chức năng quản lý nhà nước về đội ngũ nhà giáo và cán bộ quản lý cơ sở giáo dục; về hệ thống các cơ sở đào tạo, bồi dưỡng nhà giáo và cán bộ quản lý cơ sở giáo dục; thực hiện các dịch vụ công về công tác đào tạo, bồi dưỡng nhà giáo và cán bộ quản lý cơ sở giáo dục. Từ đó đến nay Cục Nhà giáo và Cán bộ quản lý cơ sở giáo dục đã chủ trì xây dựng cơ chế quản lý, đánh giá nhà giáo và cán bộ quản lý cơ sở giáo dục theo hướng chuẩn hóa.
Cục Nhà giáo và Cán bộ quản lý cơ sở giáo dục đã chủ trì nghiên cứu, xây dựng và tham mưu với Bộ Giáo dục và Đào tạo ban hành được một số bộ chuẩn đối với giáo viên, cán bộ quản lý và từng bước áp dụng vào thực tế (Chuẩn nghề nghiệp giáo viên, Chuẩn hiệu trưởng: Mầm non, tiểu học, THCS, THPT; Chuẩn Giám đốc các TT GDTX). Ngoài ra Bộ GD&ĐT còn ban hành một số bộ chuẩn khác như: Quy định về trường chuẩn quốc gia, về kiểm định chất lượng giáo dục đối với các cơ sở giáo dục mầm non, tiểu học, THCS, THPT. Các công trình nghiên cứu về quản lý, phát triển đội ngũ cán bộ quản lý (Hiệu trưởng, Phó hiệu trưởng) các trường trung học phổ thông tương đối phong phú. Các công trình nghiên cứu hướng vào giải quyết các vấn đề về quản lý, phát triển đội ngũ cán bộ quản lý (Hiệu trưởng, Phó hiệu trưởng) đáp ứng yêu cầu đổi mới giáo dục phổ thông.
Tuy nhiên vấn đề chuẩn hóa, xây dựng Chuẩn hiệu trưởng trường THPT mới được đề cập đến từ năm 2005 trở lại đây, cụ thể: Năm 2005, 2006, Học viện Quản lý giáo dục đã tiến hành một số hội thảo về chủ đề xây dựng và phát triển đội ngũ nhà giáo và cán bộ quản lý, trong đó có một số bài nghiên cứu mang tính định hướng xây dựng chuẩn hiệu trưởng trường trung học như: Chất lượng đội ngũ cán bộ quản lý giáo dục - Thực trạng và giải pháp của Nguyễn Công Giáp (2006) và Phương pháp tiếp cận xây dựng chuẩn hiệu trưởng trường THCS và trường THPT (2008), nhằm mục đích xây dựng căn cứ, chuẩn mực để phát triển, đánh giá, bồi dưỡng đội ngũ CBQL giáo dục. Năm 2007, 2008, Bộ Giáo dục và Đào tạo tham khảo Chuẩn hiệu trưởng ở một số nước, tham chiếu các quy định của nhà nước (Luật Giáo dục, Điều lệ trường Mầm non, Tiểu học, THCS, THPT, phổ thông nhiều cấp học, các quy định đánh giá 17 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.) xây dựng dự thảo Quy định Chuẩn hiệu trưởng các cấp học, tổ chức các hội nghị, lấy ý kiến xây dựng, góp ý dự thảo. Hiện nay, Bộ Giáo dục và Đào tạo đã ban hành Chuẩn hiệu trưởng của đủ các cấp học, trong đó có Thông tư số 29/2009/TT-BGDĐT ngày 22/10/2009 Ban hành Quy định Chuẩn hiệu trưởng trường trung học cơ sở, trường trung học phổ thông và trường phổ thông nhiều cấp học. Mục đích của ban hành Chuẩn hiệu trưởng là: Để hiệu trưởng tự đánh giá, từ đó xây dựng kế hoạch học tập, rèn luyện, tự hoàn thiện và nâng cao năng lực lãnh đạo, quản lý nhà trường; làm căn cứ để cơ quan quản lý giáo dục đánh giá, xếp loại hiệu trưởng phục vụ công tác sử dụng, bổ nhiệm, miễn nhiệm, đào tạo, bồi dưỡng và đề xuất, thực hiện chế độ, chính sách đối với hiệu trưởng; làm căn cứ để các cơ sở đào tạo, bồi dưỡng nhà giáo và cán bộ quản lý giáo dục xây dựng, đổi mới chương trình đào tạo, bồi dưỡng nhằm nâng cao năng lực lãnh đạo, quản lý của hiệu trưởng.
Do chuẩn hiệu trưởng các cấp học, đặc biệt là Chuẩn hiệu trưởng trung học phổ thông mới được ban hành trong thời gian gần đây và mới thực hiện chính thức được 3 năm nên những công trình nghiên cứu theo hướng chuẩn hóa và từng bước quản lý, nâng cao chất lượng đội ngũ hiệu trưởng trường THPT theo Chuẩn hiệu trưởng, sử dụng Chuẩn hiệu trưởng như một công cụ quản lý đội ngũ hiệu trưởng trường phổ thông còn rất hạn chế và chưa rõ nét. Gần đây có đề tài khoa học nghiên cứu quản lý, phát triển đội ngũ cán bộ quản lý trường trung học phổ thông đáp ứng yêu cầu đổi mới đó là Luận án tiến sỹ:“Quản lý đội ngũ hiệu trưởng trường trung học phổ thông đáp ứng yêu cầu đổi mới giáo dục” của tác giả Nguyễn Hồng Hải, năm 2013. Luận án tiến sỹ của tác giả Nguyễn Hồng Hải nêu ra Bốn kết quả nghiên cứu mới là: - Khung lí luận về quản lí đội ngũ hiệu trưởng trường phổ thông (gọi tắt là ĐNHT) ở Việt Nam gồm 5 nội dung: (i) tuyển dụng, (ii) phát triển, (iii) lãnh đạo, (iv) đánh giá và (v) đãi ngộ. - Quản lí ĐNHT ở Việt Nam (i) mới chỉ đạt mức trung bình, (ii) chưa đáp ứng yêu cầu đổi mới, (iii) có nhiều thuận lợi và khó khăn.
- Nguyện vọng nghề nghiệp và sự thảo mãn nghề nghiệp của ĐNHT ở Việt Nam chỉ đạt mức trung bình. 18 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com - Ba biện pháp để quản lí ĐNHT ở Việt Nam là: (i) xây dựng và triển khai chiến lược phát triển ĐNHT; (ii) hoàn thiện hệ thống chính sách đối với ĐNHT và (iii) cải tiến hoạt động chỉ đạo ĐNHT. Ở tỉnh Ninh Bình việc nghiên cứu về vấn đề quản lý, phát triển đội ngũ cán bộ quản lý trường THPT đến năm 2020 đã được tác giả Đinh Hữu Lực, nghiên cứu và xây dựng trong đề tài luận văn thạc sỹ "Giải pháp phát triển đội ngũ cán bộ quản lý trường THPT tỉnh Ninh Bình đến năm 2020" năm 2008. Tuy nhiên, thời điểm đó Chuẩn hiệu trưởng trường trung học phổ thông mới đang giai đoạn nghiên cứu, xây dựng.
Do vậy, các giải pháp quản lý, phát triển đội ngũ cán bộ quản lý chưa đề cập theo định hướng chuẩn hóa, coi Chuẩn hiệu trưởng ban hành năm 2009 như một công cụ quản lý. Hiện nay, tại tỉnh Ninh Bình cách đánh giá, quản lý hiệu trưởng theo hướng chuẩn hóa, sử dụng Chuẩn hiệu trưởng như một công cụ quản lý chưa thực sự được quan tâm, nghiên cứu với tư cách như một đề tài khoa học. Cách quản lý, đánh giá chủ yếu dựa vào phân tích số liệu báo cáo, dựa vào kinh nghiệm thực tiễn và nhận định cảm tính, chưa dựa trên cơ sở lý luận khoa học nên tính chính xác, hiệu quả chưa cao. Chính vì vậy, trong đề tài nghiên cứu này, tôi mong muốn đưa ra một hệ thống các biện pháp phù hợp với đặc điểm tình hình của địa phương trong công tác quản lý Hiệu trưởng các trường THPT tỉnh Ninh Bình theo định hướng chuẩn hóa, sử dụng Chuẩn hiệu trưởng như một công cụ quản lý hiệu trưởng đáp ứng yêu cầu đổi mới giáo dục.
Một số khái niệm cơ bản 1. Quản lý Trong các giáo trình và tài liệu về quản lí, khi trình bày khái niệm quản lí, ngoài việc trích dẫn những tư tưỏng của các tác giả kinh điển của lí luận chủ nghĩa Mác - Lênin, các tác giả thường dẫn ra quan điểm của một số tác giả nước ngoài như: Frederich Winslon Taylor (1855-1915); Henry Fayol (1841-1925); Mary Parkor Pollet (1868-1933); Harold Koontz … và một số tác giả Việt Nam như: Nguyễn Ngọc Quang, Hồ Văn Vĩnh, Phạm Minh Hạc, Đặng Quốc Bảo, Nguyễn Duy Quý, Bùi Trọng Tuân (dẫn theo Bùi Văn Quân, Giáo trình Quản lí giáo dục, Nxb Đại học Sư phạm, Hà Nội, 2006) 19 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Các nghiên cứu về quản lí có thể được khái quát theo những khuynh hướng như sau: Thứ nhất, nghiên cứu quản lí theo quan điểm của điều khiển học và lí thuyết hệ thống. Theo đó, quản lý là một quá trình điều khiển, là chức năng của những hệ có tổ chức với bản chất khác nhau (sinh học, xã hội, kỹ thuật v.