Tổng quan nghiên cứu

Trong giai đoạn 2017 - 2019, nguồn ngân sách nhà nước cấp cho hoạt động của Đảng bộ tỉnh Đồng Tháp đạt mức bình quân khoảng 195 tỷ đồng mỗi năm. Đây là nguồn lực tài chính giữ vai trò nền tảng bảo đảm thực hiện các nhiệm vụ chính trị, quốc phòng, an ninh và thúc đẩy tăng trưởng kinh tế xã hội trên địa bàn tỉnh, nơi có mức thu nhập bình quân đầu người năm 2018 đạt 43,04 triệu đồng một người mỗi năm, xếp thứ 4 trong tổng số 13 tỉnh thành khu vực Đồng bằng sông Cửu Long. Tuy nhiên, quy trình phân bổ và quản lý nguồn vốn này đang bộc lộ nhiều điểm nghẽn mang tính cơ cấu. Ngân sách chủ yếu được phân bổ theo phương thức truyền thống dựa trên các yếu tố đầu vào và lập theo từng năm đơn lẻ, dẫn đến tình trạng phân bổ nguồn lực còn dàn trải, thiếu tính kết nối với kết quả đầu ra thực tế của từng đơn vị.

Mục tiêu trọng tâm của nghiên cứu là đánh giá toàn diện thực trạng công tác quản lý và sử dụng nguồn vốn ngân sách cấp cho hoạt động khối Đảng tại tỉnh Đồng Tháp giai đoạn 2017 - 2019, nhận diện những ưu điểm, hạn chế và phân tích các nguyên nhân cốt lõi. Từ đó, tác giả xây dựng hệ thống giải pháp đồng bộ nhằm đổi mới quy trình lập dự toán, quản lý chi tiêu và thiết lập các điều kiện nền tảng để áp dụng mô hình quản lý ngân sách theo kết quả đầu ra.

Phạm vi nghiên cứu bao quát 18 đơn vị dự toán trực thuộc Văn phòng Tỉnh ủy Đồng Tháp, sử dụng chuỗi dữ liệu tài chính thứ cấp từ năm 2017 đến hết năm 2019 kết hợp khảo sát thực tế từ tháng 3 năm 2020 đến tháng 6 năm 2020. Nghiên cứu mang lại ý nghĩa thực tiễn quan trọng, giúp tối ưu hóa 100% dòng kinh phí chi thường xuyên, giảm thiểu triệt để tình trạng thất thoát và nâng cao tính tự chủ tài chính cho các cơ quan tham mưu của Đảng.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng trên nền tảng lý thuyết quản lý tài chính công hiện đại và lý thuyết quản lý ngân sách dựa trên kết quả đầu ra do các tổ chức quốc tế như OECD khởi xướng. Bên cạnh đó, tác giả tích hợp khung chi tiêu trung hạn nhằm khắc phục nhược điểm của phương thức lập ngân sách theo niên độ ngắn hạn truyền thống. Hệ thống lý luận vận dụng 4 khái niệm hạt nhân gồm: Ngân sách nhà nước, Quản lý sử dụng vốn ngân sách cấp cho hoạt động Đảng, Đơn vị dự toán ngân sách ba cấp và Quản lý theo kết quả đầu ra.

Cơ sở pháp lý của đề tài bám sát các văn bản quy phạm pháp luật chủ chốt: Luật Ngân sách nhà nước năm 2015, Nghị định số 130/2005/NĐ-CP của Chính phủ về chế độ tự chủ kinh phí hành chính, Thông tư liên tịch số 216/2004/TTLT-BTCQT-BTC, Thông tư số 1539/2017/TT-BTC của Bộ Tài chính quy định chi tiết quản lý tài chính Đảng và Quy định số 04-QĐ/TW của Ban Chấp hành Trung ương Đảng về tổ chức bộ máy cơ quan tham mưu cấp tỉnh.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng phương pháp định tính kết hợp phân tích thống kê mô tả. Nguồn dữ liệu thứ cấp được tổng hợp từ các báo cáo tài chính, thuyết minh dự toán và quyết toán ngân sách nhà nước của Sở Tài chính và Văn phòng Tỉnh ủy Đồng Tháp trong chu kỳ 3 năm từ 2017 đến 2019. Nguồn dữ liệu sơ cấp được thu thập thông qua phương pháp phỏng vấn sâu với cỡ mẫu gồm 25 cán bộ lãnh đạo, công chức phụ trách công tác kế hoạch và kế toán tài chính tại các ban tham mưu, huyện ủy, thị ủy và thành ủy trong tỉnh.

Phương pháp chọn mẫu có chủ đích được áp dụng nhằm lựa chọn những nhân sự am hiểu sâu sắc về chu trình cấp phát kinh phí theo lệnh chi tiền. Lý do lựa chọn cách tiếp cận này xuất phát từ đặc thù hoạt động của các cơ quan Đảng, vốn có tính bảo mật thông tin cao và cơ chế vận hành chuyên biệt, đòi hỏi sự kết hợp giữa số liệu kế toán chuẩn mực và góc nhìn chuyên sâu của người trực tiếp thực thi để đánh giá chính xác những rào cản thể chế.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Phân tích số liệu tài chính giai đoạn 2017 - 2019 ghi nhận 4 phát hiện quan trọng trong công tác quản lý vốn ngân sách Đảng tại Đồng Tháp:

Thứ nhất, quy mô thực chi ngân sách có sự biến động lớn và thường xuyên phát sinh dự toán bổ sung. Tổng kinh phí đã sử dụng đề nghị quyết toán năm 2017 đạt 193.278 triệu đồng, tăng lên 206.770 triệu đồng vào năm 2018 (tương đương mức tăng 6,98%) và giảm xuống 184.826 triệu đồng vào năm 2019. Hàng năm, dự toán duyệt bổ sung luôn duy trì ở mức cao, từ 6.321 triệu đồng đến 7.453 triệu đồng mỗi năm do nhiều nhiệm vụ phát sinh ngoài dự trù.

Thứ hai, cơ cấu kinh phí chuyển dịch rõ rệt sang hướng tự chủ. Tỷ trọng kinh phí giao thực hiện tự chủ tăng liên tục từ mức 54,12% (tương đương 104.609 triệu đồng) năm 2017 lên 53,84% (tương đương 111.329 triệu đồng) năm 2018 và đạt 63,12% (tương đương 116.656 triệu đồng) vào năm 2019. Ngược lại, kinh phí không tự chủ giảm từ 45,88% xuống còn 36,88% tổng chi.

Thứ ba, nguồn kinh phí tiết kiệm và thu nhập tăng thêm của cán bộ sụt giảm nghiêm trọng. Mức thu nhập tăng thêm bình quân của người lao động giảm từ 0,73 triệu đồng một người mỗi tháng năm 2017 xuống 0,56 triệu đồng năm 2018 và chỉ còn 0,33 triệu đồng năm 2019, tương ứng mức sụt giảm 54,79%. Quỹ dự phòng ổn định thu nhập tại các đơn vị giảm mạnh từ 700 triệu đồng năm 2017 xuống còn 310 triệu đồng vào năm 2019.

Thứ tư, công tác tổ chức bộ máy đã có bước tinh gọn khi rút giảm từ 24 đơn vị dự toán cấp 3 xuống còn 18 đơn vị, tạo tiền đề thuận lợi cho việc thống nhất đầu mối điều hành tài chính.

Thảo luận kết quả

Thực trạng phân bổ ngân sách tại các đơn vị khối Đảng tỉnh Đồng Tháp phản ánh sự lệ thuộc nặng nề vào định mức chi theo biên chế đầu vào thay vì hiệu quả công việc. Việc phân bổ kinh phí theo cách chia đều bình quân giữa các năm khiến các hoạt động có chu kỳ dài hạn như biên soạn lịch sử Đảng bộ hay kiểm tra giám sát chuyên đề bị thiếu hụt nguồn lực vào giai đoạn nghiệm thu cuối kỳ.

Kết quả này tương đồng với các nghiên cứu của nhiều chuyên gia tài chính công hàng đầu tại Việt Nam, khẳng định phương pháp quản lý truyền thống làm triệt tiêu động lực tiết kiệm chi phí và tạo xu hướng chi hết dự toán được duyệt. Các dữ liệu về cơ cấu chi tự chủ và thu nhập tăng thêm có thể được mô tả trực quan qua biểu đồ cột chồng kết hợp đường xu hướng, làm nổi bật khoảng cách giữa nhu cầu thực tế và định mức được giao. Việc thiếu vắng quỹ dự phòng từ 5% đến 10% tổng chi thường xuyên đã làm giảm tính thích ứng của hệ thống tài chính trước các biến động kinh tế - xã hội.

Đề xuất và khuyến nghị

Để nâng cao hiệu quả quản lý và sử dụng vốn ngân sách nhà nước cấp cho hoạt động Đảng tỉnh Đồng Tháp, nghiên cứu đề xuất 4 nhóm giải pháp chiến lược:

Thứ nhất, chuyển đổi quy trình lập và phân bổ dự toán sang phương thức quản lý theo kết quả đầu ra. Thiết lập hệ thống 4 thước đo chuẩn mực gồm: số lượng, chất lượng, thời gian hoàn thành và chi phí đơn vị. Mục tiêu hướng tới là 100% các ban tham mưu và cấp ủy địa phương xác định rõ sản phẩm công việc trước khi nhận kinh phí. Lộ trình thực hiện thí điểm trong giai đoạn 2021 - 2023 và áp dụng toàn diện trước năm 2025. Cơ quan chủ trì thực hiện là Văn phòng Tỉnh ủy phối hợp cùng Sở Tài chính.

Thứ hai, áp dụng khung chi tiêu trung hạn giai đoạn 3 đến 5 năm gắn liền với kế hoạch phát triển kinh tế xã hội địa phương. Bố trí khoản dự phòng ngân sách từ 5% đến 10% trong tổng dự toán chi thường xuyên được duyệt nhằm chủ động giải quyết các nhiệm vụ chính trị đột xuất mà không làm phá vỡ cân đối ngân sách. Cơ quan quyết định là Hội đồng nhân dân tỉnh và Ủy ban nhân dân tỉnh Đồng Tháp.

Thứ ba, mở rộng quyền tự chủ tài chính đi đôi với nâng cao trách nhiệm giải trình của thủ trưởng 18 đơn vị dự toán cấp 3. Triển khai khoán toàn diện kinh phí quản lý hành chính gắn với tinh giản biên chế theo tinh thần Nghị quyết số 18-NQ/TW, phấn đấu tăng quỹ thu nhập tăng thêm của cán bộ lên mức trên 1,5 triệu đồng một người mỗi tháng vào năm 2025.

Thứ tư, đẩy mạnh ứng dụng công nghệ thông tin và minh bạch hóa công tác kiểm tra, giám sát. Chuẩn hóa hệ thống chứng từ kế toán theo Thông tư 107/2017/TT-BTC, thực hiện công khai báo cáo quyết toán ngân sách trên cổng thông tin điện tử trong thời hạn tối đa 30 ngày kể từ ngày phê chuẩn. Ban Chỉ đạo cải cách tư pháp và Ủy ban Kiểm tra Tỉnh ủy đóng vai trò giám sát chủ lực.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nội dung nghiên cứu mang giá trị thực tiễn và học thuật sâu sắc, đặc biệt hữu ích cho 4 nhóm đối tượng sau:

Thứ nhất, lãnh đạo và cán bộ kế toán tại 18 đơn vị dự toán trực thuộc khối Đảng tỉnh Đồng Tháp cũng như các tỉnh thành lân cận. Nghiên cứu cung cấp tài liệu hướng dẫn trực tiếp về quy trình lập dự toán và giải pháp phân bổ kinh phí theo kết quả đầu ra.

Thứ hai, các cơ quan quản lý tài chính nhà nước cấp tỉnh, bao gồm Sở Tài chính, Kho bạc Nhà nước và Sở Kế hoạch và Đầu tư. Nghiên cứu hỗ trợ hoàn thiện cơ chế thẩm định, cấp phát ngân sách theo lệnh chi tiền và phối hợp quản lý quỹ tài chính công hiệu quả.

Thứ ba, các nhà nghiên cứu, giảng viên và học viên cao học chuyên ngành Quản lý công, Tài chính - Ngân hàng và Kinh tế học. Luận văn cung cấp bộ dữ liệu thực chứng kéo dài 3 năm và phương pháp tiếp cận mới đối với mảng đề tài quản lý tài chính trong các tổ chức chính trị.

Thứ tư, các cơ quan kiểm tra của Đảng, Thanh tra Nhà nước và Kiểm toán Nhà nước khu vực. Nghiên cứu đưa ra bộ tiêu chí đánh giá tính kinh tế, tính hiệu lực và hiệu quả, phục vụ trực tiếp cho hoạt động kiểm toán hiệu năng trong khu vực công.

Câu hỏi thường gặp

Phương thức quản lý ngân sách theo kết quả đầu ra có điểm gì ưu việt hơn so với phương thức truyền thống? Phương thức này đo lường giá trị dựa trên khối lượng và chất lượng sản phẩm dịch vụ công được cung ứng thay vì kiểm soát danh mục mua sắm đầu vào. Điều này giúp các đơn vị dự toán linh hoạt sử dụng ngân sách, gắn kết chặt chẽ kế hoạch chi tiêu với mục tiêu chính trị và tối ưu hóa 100% hiệu suất đồng vốn.

Tại sao kinh phí hoạt động Đảng tỉnh Đồng Tháp giai đoạn 2017 - 2019 thường xuyên bị động trước các khoản chi đột xuất? Do ngân sách phân bổ theo từng năm và thiếu khoản dự phòng cần thiết từ 5% đến 10% tổng chi thường xuyên. Khi phát sinh các sự kiện chính trị đột xuất hoặc đại hội đột xuất, các đơn vị phải xin phê duyệt bổ sung dự toán từ 6.321 triệu đến 7.453 triệu đồng mỗi năm, gây chậm trễ trong thanh quyết toán.

Cơ cấu tự chủ tài chính tại các cơ quan Đảng tỉnh Đồng Tháp đã biến động ra sao? Kinh phí giao tự chủ tăng trưởng tích cực từ 54,12% (104.609 triệu đồng) năm 2017 lên mức 63,12% (116.656 triệu đồng) năm 2019. Sự chuyển dịch này phản ánh xu hướng trao quyền chủ động cho các cơ quan tham mưu, giúp các đơn vị chủ động tiết kiệm chi thường xuyên.

Những rào cản lớn nhất khi chuyển đổi sang mô hình quản lý theo kết quả đầu ra tại địa phương là gì? Rào cản chính nằm ở việc xây dựng hệ thống thước đo định lượng cho các sản phẩm hành chính đặc thù, trình độ ứng dụng công nghệ thông tin chưa đồng đều và hệ thống văn bản pháp lý hiện hành vẫn vận hành chủ yếu theo chu trình kiểm soát đầu vào truyền thống.

Làm thế nào để đo lường chất lượng công việc mang tính vô hình trong hoạt động Đảng? Có thể kết hợp thước đo thời gian hoàn thành nhiệm vụ, tỷ lệ văn bản tham mưu đạt chuẩn không phải chỉnh sửa và mức độ hài lòng của cấp ủy cấp trên thông qua quy trình đánh giá 5 bước chuẩn hóa, đảm bảo thu thập dữ liệu khách quan và chính xác.

Kết luận

  • Luận văn đã phân tích toàn diện chu trình quản lý ngân sách nhà nước cấp cho hoạt động khối Đảng tỉnh Đồng Tháp giai đoạn 2017 - 2019 với quy mô giải ngân thực tế từ 184.826 triệu đồng đến 206.770 triệu đồng mỗi năm.
  • Nhận diện chính xác hạn chế cốt lõi của phương thức lập ngân sách theo yếu tố đầu vào truyền thống và tình trạng sụt giảm thu nhập tăng thêm của cán bộ xuống mức 0,33 triệu đồng mỗi tháng.
  • Xác lập cơ sở khoa học và điều kiện tiền đề cho việc chuyển đổi sang mô hình quản lý ngân sách dựa trên kết quả đầu ra tại 18 đơn vị dự toán cấp 3.
  • Đóng góp hệ thống 4 nhóm giải pháp mang tính khả thi cao, gắn liền với việc xây dựng khung chi tiêu trung hạn và tỷ lệ dự phòng 5% đến 10% cho các khoản chi đột xuất.
  • Đề ra lộ trình triển khai cụ thể: Hoàn thiện thể chế định mức giai đoạn 2021 - 2022, tổ chức đào tạo chuẩn hóa đội ngũ kế toán và nhân rộng toàn diện mô hình trước năm 2025.

Các cơ quan quản lý tài chính và cấp ủy Đảng cần chủ động rà soát, đổi mới quy trình lập dự toán và đẩy mạnh chuyển đổi số để tối ưu hóa nguồn lực tài chính công phục vụ sự phát triển bền vững của địa phương.