Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUẢN LÝ GIÁO DỤC PHẨM CHẤT NHÂN ÁI CHO HỌC SINH Ở TRƯỜNG TIỂU HỌC THÔNG QUA DẠY HỌC MÔN TIẾNG VIỆT 1. Tổng quan nghiên cứu vấn đề 1. Các nghiên cứu về giáo dục đạo đức và giáo dục phẩm chất nhân ái ở trường tiểu học Về vai trò, mục đích của GD đạo đức, DH đạo đức: Ngay từ thời kỳ cổ đại, khi bàn về mục đích của GD, Khổng Tử (551-479 Tcon người) cho rằng GD là tu sửa cái đạo làm người [2], “làm sáng tỏ đức sáng", và “GD sẽ đưa con người đi từ sáng tỏ đến chỗ thành thật”. Ông rất coi trọng việc GD đạo đức.
GD đạo đức vì thế luôn là nhiệm vụ trọng tâm và cùng một nội dung xuyên suốt trong tư tưởng về GD của Khổng Tử. Ở phương Tây thời cổ đại, Arixtốt (384-322 Tcon người) đã khẳng định rằng con người cần phải được GD đồng thời trên ba phương diện là thể dục, đức dục và trí dục. Do đó, theo ông, GD đạo đức là một trong ba nội dung GD quan trọng để giúp con người phát triển toàn diện. Nhà GD nổi tiếng Petxtalogi (1746-1827) tiếp tục nhấn mạnh GD là con đường giúp mọi người trong xã hội phát triển toàn diện, góp phần tạo nên những người công dân có ích cho xã hội, trong đó GD đạo đức cho trẻ em là nhiệm vụ trung tâm của nền GD”.
Theo Petxtalogi, “mục tiêu cao nhất của GD đạo đức là GD lòng nhân ái, GD tình yêu thương con người. Tình yêu ấy bắt nguồn từ gia đình, trước hết là tình yêu thương đối với cha mẹ, anh chị em, rồi đến bạn bè và mở rộng ra, lớn lên thành tình yêu thương đồng loại.[23] Nhà sư phạm nổi tiếng người Ukraina V.Xukhômlinxki trong cuốn sách “GD con người chân chính như thế nào”? đã nhấn mạnh vai trò, tầm quan trọng của GD đạo đức trong nhà trường, V.Xukhômlinxki cho rằng “dạy cho HS đạo lý làm người là điều hệ trọng bậc nhất. Điều hệ trọng ấy chính là làm cho mỗi con người, từ thủa ấu thơ cho đến lúc trưởng thành, khôn lớn và bước vào 6 cuộc đời, trong trái tim và tâm hồn của nó luôn nảy nở những tình cảm cao thượng, đẹp đẽ, hướng tới những gì tốt đẹp nhất của con người và cuộc sống. Lòng nhân ái, vị tha là cội nguồn và là nền tảng vững chắc của những tình cảm đẹp đẽ ấy.
Cần phải giúp đứa trẻ sớm biết quan tâm đến niềm vui và những nỗi đau của người khác, rằng cần phải tốt đẹp, lương thiện và tử tế, vì nó cần cho những người khác. Đó là chỗ sâu sắc nhất của nhân tính. Phát triển và hoàn thiện nhân tính - đó là chức năng cơ bản của GD cũng như của DH đạo đức trong nhà trường”. Các nghiên cứu về quản lý giáo dục đạo đức và quản lý giáo dục phẩm chất nhân ái ở trường tiểu học Ở Việt Nam, ông cha ta từ xa xưa vẫn luôn đề cao việc GD phẩm chất, đạo đức con người thể hiện trong câu “Tiên học lễ, hậu học văn”.
"Tiên học lễ, hậu học vǎn" là phương châm GD của Nho gia. Song do được sử dụng trong khoảng thời gian quá dài ở cộng đồng người Việt nên nó đã được dân gian hoá, rất gần gũi với nhiều tầng lớp. Nguyên tắc GD ấy chính là “sự phối hợp giữa gieo mầm phẩm chất, đạo đức, truyền dạy chữ nghĩa tri thức, đề cao phẩm chất, đạo đức, GD phẩm chất, đạo đức”. Đây là lối đào tạo ưu việt mà từ ngàn xưa ông cha ta đã đúc kết nên.
Sau khi Cách mạng tháng Tám thành công, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã nhiều lần đề cập tới vai trò, nội dung GD đạo đức, trong đó có DH đạo đức cho HS. Ngày 18 tháng 12 năm 1954, khi đến nói chuyện với nam, nữ thanh niên HS các trường trung học Nguyễn Trãi, Chu Văn An và Trưng Vương (Hà Nội), Bác nói: “Học bây giờ với học dưới chế độ thực dân phong kiến khác hẳn nhau. Bây giờ phải học để: - Yêu Tổ quốc: cái gì trái với quyền lợi của Tổ quốc, chúng ta kiên quyết chống lại. - Yêu nhân dân: việc gì hay người nào phạm đến lợi ích chung của nhân dân, chúng ta kiên quyết chống lại.
7 - Yêu lao động: ai khinh rẻ lao động, chúng ta kiên quyết chống lại. - Yêu khoa học: cái gì trái với khoa học, chúng ta kiên quyết chống lại. - Yêu đạo đức: chúng ta thực hiện đức tính trong sạch, chất phác, hãng hải, cần kiệm; xóa bỏ hết những vết tích nô lệ trong tư tưởng và hành động. Học để phụng sự ai? Để phụng sự Tổ quốc và nhân dân, làm cho dân giàu, nước mạnh, tức là để làm trọn nhiệm vụ người chủ nước nhỏ” [21].
Nói chuyện với đội ngũ GV tại lớp học chính trị năm 1959, Bác nói: Nói tóm lại, chính trị là đức, chuyên môn là tài. Có tài mà không có đức là hỏng. Đức phải có trước tài. Trước hết phải dạy trẻ yêu Tổ quốc, yêu lao động, yêu đồng bào và yêu chủ nghĩa xã hội”.
Trong những nội dung đạo đức cần GD cho HS, Chủ tịch Hồ Chí Minh luôn nhấn mạnh đến việc GD, dạy cho các em về lòng yêu Tổ quốc, yêu đồng bào, yêu lao động, yêu chủ nghĩa xã hội. Tư tưởng của Hồ Chí Minh về GD, DH đạo đức là một trong những cơ sở lí luận quan trọng để các nhà sư phạm, các nhà lý luận GD nước ta tiếp tục đi sâu nghiên cứu, vận dụng vào quá trình GD, DH đạo đức cho HS trong nhà trường PT. Tác giả Trần Hậu Kiểm và Đoàn Đức Hiếu trong cuốn “Hệ thống phạm trù đạo đức HS và GD đạo đức cho sinh viên” đã khái quát hoá những phạm trù đạo đức cơ bản đó là: “lẽ sống, hạnh phúc, danh dự, nghĩa vụ và lương tâm, thiện và ác”… Những phạm trù này phản ánh nội dung khách quan của đời sống xã hội, nó có liên hệ hữu cơ với tình cảm con người trong mối quan hệ giữa con người và đời sống xã hội.[13] Tác giả Huỳnh Khải Vinh đã đề cập đến những vấn đề cơ bản của lối sống, đạo đức, chuẩn giá trị xã hội: “mối quan hệ giữa lối sống, đạo đức với phát triển văn hoá và con người, sự tác động của các nhân tố chính trị, kinh tế, xã hội tới lối sống phẩm chất, chuẩn giá trị xã hội truyền thống và cách mạng; những kinh nghiệm và bài học về xây dựng lối sống, phẩm chất, chuẩn giá trị xã hội của một số nước; thực trạng, phương hướng, quan điểm và giải pháp xây dựng lối sống phẩm chất, chuẩn giá trị trong thời kì đẩy mạnh công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất nước”.[12] 8 Tác giả Nguyễn Kim Bôi nghiên cứu về “Một số giải pháp nâng cao chất lượng GD đạo đức HS THPT ở trường THPT Trần Đăng Ninh - Hà Nội”.[3] Từ thực trạng đạo đức của HS ở một trường mà tác giả coi là tiêu biểu cho đặc điểm của nhiều trường ở nông thôn Việt Nam, tác giả đã đưa ra một số giải pháp để nâng cao chất lượng GD đạo đức cho HS THPT. Tác giả Trần Thị Thanh Vân nghiên cứu về “Quản lí giáo dục phẩm chất nhân ái cho học sinh ở các trường tiểu học quận Lê Chân, thành phố Hải Phòng thông qua dạy học môn Tiếng Việt.
Tác giả đã xây dựng cơ sở lý luận về giáo dục phẩm chất nhân ái cho học sinh ở các trường tiểu học thông qua dạy học môn Tiếng Việt. Khảo sát, đánh giá thực trạng giáo dục và quản lý giáo dục phẩm chất nhân ái cho học sinh ở các trường tiểu học quận Lê Chân – thành phố Hải Phòng, đồng thời Đề xuất biện pháp quản lý giáo dục phẩm chất nhân ái cho học sinh ở các trường tiểu học quận Lê Chân – thành phố Hải Phòng thông qua dạy học môn Tiếng Việt. Từ góc độ GD học, các giáo trình GD học (tập 1, 2) của Hà Thế Ngữ, Đặng Vũ Hoạt [23], GD học của Phạm Viết Vượng [29]. đã đề cập tới “vị trí, nhiệm vụ của GD đạo đức trong nhà trường PT; nhiệm vụ và nội dung GD đạo đức trong nhà trưởng xã hội chủ nghĩa; cơ chế của quá trình GD đạo đức và phương pháp GD đạo đức cho HS; một số đặc điểm của quá trình GD đạo đức cho HS”;.
Các tác giả đều cho rằng DH thông qua các môn học cụ thể là một trong những con đường GD đạo đức cho HS hiệu quả nhất. Bên cạnh nội dung đạo đức được giảng dạy thông qua môn đạo đức thì nội dung về GD đạo đức cũng có thể được giảng dạy thông qua các môn học như Văn học, Lịch sử, Địa lý. hoặc thông qua các HĐ khác trong nhà trường PT. Từ góc độ tâm lý học, vấn đề DHĐD cũng được đề cập trong các giáo trình như Tâm lý học lứa tuổi và tâm lý học sư phạm của Lê Văn Hồng, Lê Ngọc Lan, Nguyễn Văn Tháng năm 1999 [9], Tâm lý học của Bùi Văn Huệ năm 2000 [11].
Trong các công trình nêu trên, các tác giả đã đề cập đến những 9 vấn đề về DHđạo đức cho HS dưới góc độ tâm lý học và tâm lý học sư phạm. Theo các tác giả, “nhà trường có vai trò quan trọng trong việc GD đạo đức cho HS, đặc biệt là thông qua con đường DH. Thông qua các giờ học đạo đức, HS sẽ được trang bị những tri thức về đạo đức một cách khái quát và hệ thống. Vốn tri thức này có tác dụng quan trọng ở chỗ giúp HS có cơ sở đúng đắn để nhận ra và phân biệt giữa hiện tượng đạo đức và hiện tượng phi đạo đức biểu hiện muôn hình vạn trạng xung quanh mình hàng ngày và từ đó giúp các em tăng thêm tính tự giác trong phẩm chất nhân ái của mình”.
Các tác giả cũng nhấn mạnh việc GD đạo đức cho HS trong nhà trường TH không phải chỉ là nhiệm vụ của môn đạo đức hay mà đó còn là nhiệm vụ của tất cả các môn học trong nhà trường, nhất là các môn khoa học xã hội. Hoạt động giáo dục phẩm chất nhân ái cho học sinh ở trường tiểu học thông qua dạy học môn tiếng Việt 1. Khái niệm giáo dục phẩm chất nhân ái cho học sinh ở trường tiểu học thông qua dạy học 1. Khái niệm phẩm chất nhân ái Trong TV, “phẩm chất” được hiểu là cái làm nên giá trị của người hay vật.