Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA QUẢN LÝ QUÁ TRÌNH GIÁO DỤC ĐẠO ĐỨC CHO HỌC SINH TRƯỜNG TRUNG CẤP CẦU ĐƯỜNG VÀ DẠY NGHỀ, BINH ĐOÀN 12 1. Một số khái niệm cơ bản của đề tài 1. Giáo dục đạo đức Khi nghiên cứu về giáo dục, giáo dục được coi là khái niệm nhiều nghĩa. Nếu phân tích giáo dục với tư cách là một hiện tượng xã hội thì giáo dục là hiện tượng văn minh chỉ có ở xã hội loài người, về bản chất đó là quá trình truyền đạt và lĩnh hội kinh nghiệm lịch sử xã hội của các thế hệ con người.
10 Giáo dục theo nghĩa rộng được hiểu là quá trình tác động của nhà giáo dục lên đối tượng giáo dục nhằm hình thành cho họ những phẩm chất nhân cách toàn diện như trí tuệ, đạo đức, thẩm mỹ, thể chất, kỹ năng lao động. Giáo dục theo nghĩa hẹp đươc hiểu là quá trình tác động của nhà giáo dục lên đối tượng giáo dục để hình thành cho họ ý thức, thái độ và hành vi ứng xử với cộng đồng xã hội. Theo từ điển Tiếng Việt của Viện ngôn ngữ học: Đạo đức là những tiêu chuẩn, nguyên tắc được dư luận xã hội thừa nhận, quy định hành vi, quan hệ của con người đối với con người và đối với xã hội. Đạo đức là phẩm chất tốt đẹp của con người do tu dưỡng theo những tiêu chuẩn đạo đức mà có.
Khái niệm đạo đức bao gồm ba nội dung chính: Quan hệ đạo đức, ý thức đạo đức và hành vi đạo đức, trong đó: Quan hệ đạo đức là hệ thống những mối quan hệ giữa con người với con người, giữa cá nhân và xã hội về mặt đạo đức. Ý thức đạo đức là sự phản ánh những quan hệ đạo đức dưới dạng những quy tắc, chuẩn mực phù hợp với những quan hệ đạo đức. Ý thức đạo đức là tiêu chuẩn giá trị cao nhất tạo nên bản chất đạo đức của con người. Nó bao gồm tri thức đạo đức và tình cảm đạo đức.
Hành vi đạo đức là sự hiện thực hoá ý thức đạo đức, nó làm cho ý thức được cụ thể hoá và trở nên có ý nghĩa. Như vậy, đạo đức là một hình thái ý thức xã hội, là tập hợp những nguyên tắc, quy tắc, chuẩn mực xã hội nhằm điều chỉnh và đánh giá cách ứng xử của con người trong quan hệ với nhau và quan hệ với xã hội, chúng được thực hiện bởi niềm tin cá nhân, bởi truyền thống và sức mạnh dư luận xã hội. Giáo dục đạo đức là quá trình tác động có mục đích, có kế hoạch, được chọn lọc về nội dung, phương pháp, phương tiện phù hợp đến học sinh nhằm hình thành và phát triển ý thức, tình cảm, niềm tin, hành vi và thói quen đạo đức giúp cho học sinh biết ứng xử đúng mực trong các mối quan hệ giữa cá nhân với xã hội, cá nhân với lao động, cá nhân với tự nhiên, với mọi người xung quanh và với chính mình, góp phần quan trọng trong quá trình hình thành, phát triển nhân cách của học sinh, sinh viên. Theo quan niệm của tác giả: Giáo dục đạo đức là quá trình tác động có mục đích, có kế hoạch của chủ thể giáo dục lên đối tượng giáo dục nhằm hình thành và phát triển ý 11 thức, tình cảm, niềm tin, hành vi và thói quen đạo đức cho họ, đáp ứng mục tiêu, yêu cầu đề ra.
Giáo dục đạo đức trong nhà trường là một bộ phận không thể thiếu được của quá trình giáo dục tổng thể có quan hệ biện chứng với các quá trình bộ phận khác như giáo dục trí tuệ, giáo dục thẩm mĩ, giáo dục thể chất, giáo dục lao động hướng nghiệp. GDĐĐ vừa có mối quan hệ mật thiết với các bộ phận khác trong quá trình giáo dục tổng thể, lại vừa có vai trò định hướng cho các hoạt động giáo dục khác và có ảnh hưởng quan trọng đến kết quả giáo dục. Giáo dục đạo đức không chỉ là khoa học mà còn là nghệ thuật. Nó đòi hỏi nhà giáo dục vừa phải tuân theo quy luật hình thành phát triển nhân cách vừa phải tìm và vận dụng khéo léo các biện pháp sư phạm tác động vào ý thức sinh viên, học sinh để tổ chức và quản lí được các hoạt động GDĐĐ một cách có hiệu quả.
GDĐĐ là quá trình lâu dài, phức tạp đòi hỏi phải công phu, kiên trì, liên tục và lặp đi lặp lại. Quá trình giáo dục đạo đức cho học sinh Trường Trung cấp Cầu đường và Dạy nghề, Binh đoàn 12 Theo quan điểm hệ thống, cấu trúc, quá trình giáo dục là quá trình tác động có mục đích, có hệ thống và liên tục của nhà giáo dục đến đối tượng giáo dục nhằm chuyển hóa có kết quả những yêu cầu, chuẩn mực, giá trị của xã hội. Như vậy, theo quan điểm trên tác giả cho rằng: Quá trình giáo dục đạo đức cho học sinh là quá trình tác động có mục đích, có kế hoạch và liên tục của các lực lượng giáo dục trong nhà trường đến học sinh theo các nội dung, phương pháp, hình thức tổ chức giáo dục nhằm nâng cao nhận thức, xây dựng niềm tin, thói quen hành vi đạo đức, góp phần hình thành phẩm chất nhân cách toàn diện cho học sinh, đáp ứng mục tiêu, yêu cầu giáo dục đào tạo của nhà trường. Theo quan điểm trên, thực chất quá trình GDĐĐ cho học sinh là quá trình từ xác định yêu cầu về đạo đức cần đạt được đối với học sinh khi hoàn thành chương trình khóa học đến việc xác định nội dung, xây dựng kế hoạch, tổ chức phương pháp để thực hiện các nội dung giáo dục đạo đức đề ra trong chương trình khóa học.
Quá trình này phải được thực hiện thường xuyên, liên tục trong suốt quá trình học sinh học tập tại trường, qua đó để từng bước hình thành, phát triển và đạt được về nhận thức, thái độ và thói quen theo các chuẩn mực đã xác định. Quản lí quá trình giáo dục đạo đức cho học sinh Trường Trung cấp Cầu đường và Dạy nghề, Binh đoàn 12 Quản lý có khái niệm rất chung, theo Bách khoa toàn thư Liên xô, 1977: Quản lý là chức năng của những hệ thống có tổ chức với bản chất khác nhau, nó bảo toàn cấu trúc xác định của chúng, duy trì chế độ hoạt động, thực hiện những chương trình, mục đích hoạt động. Theo Trần Kiểm: "Quản lí là những tác động của chủ thể quản lý trong việc huy động, phát huy, kết hợp, sử dụng, điều chỉnh, điều phối các nguồn lực trong và ngoài tổ chức một cách tối ưu nhằm đạt được mục đích của tổ chức với hiệu quả cao nhất”. Như vậy, quản lý là sự tác động có tổ chức, có định hướng của chủ thể quản lý lên đối tượng quản lý và khách thể quản lý nhằm sử dụng có hiệu quả nhất các tiềm năng, các cơ hội của tổ chức để đạt được mục tiêu đặt ra trong điều kiện biến động của môi trường.
Quản lý quá trình GDĐĐ cho học sinh là quá trình tác động của chủ thể quản lý tới các đối tượng quản lí và các nguồn lực phục vụ cho nhiệm vụ GDĐĐ học sinh để công tác này đạt được hiệu quả và mục tiêu đề ra. Cụ thể là quản lý việc xác định mục tiêu, xây dựng kế hoạch, tìm ra biện pháp, huy động các nguồn lực, triển khai thực hiện, đôn đốc, giám sát điều chỉnh và đưa ra những quyết định sáng suốt kịp thời nhằm thực hiện được các mục tiêu, đáp ứng được những yêu cầu của xã hội về chất lượng đạo đức học sinh. Từ những phân tích trên theo tác giả: Quản lý quá trình giáo dục đạo đức cho học sinh là sự tổ chức, điều khiển của chủ thể quản lý đối với toàn bộ quá trình giáo dục đạo đức cho học sinh, nhằm đảm bảo cho quá trình giáo dục đạo đức diễn ra đúng theo kế hoạch và đạt được hiệu quả tối ưu, đáp ứng mục tiêu, yêu cầu giáo dục, đào tạo của nhà trường. Quản lý quá trình GDĐĐ cho học sinh thực chất là quá trình tổ chức, chỉ đạo của nhà quản lý đối với các lực lượng giáo dục trong nhà trường tiến hành việc giáo dục hình thành và phát triển ý thức, tình cảm, niềm tin, hành vi và thói quen đạo đức, giúp cho học sinh biết ứng xử đúng mực trong các mối quan hệ giữa cá nhân với xã hội, cá nhân với lao động, cá nhân với tự nhiên, với mọi người xung quanh và với chính mình trong quá trình học tập ở nhà trường cũng như khi ra công tác ở đơn vị.
Đối với Trường Trung cấp Cầu đường và Dạy nghề Binh đoàn 12, chủ thể quản lý quá trình GDĐĐ cho học sinh là Ban Giám hiệu, cán bộ các cơ quan liên quan (Phòng Chính trị, Phòng Công tác học sinh sinh viên, các tổ chức đoàn thể.) và giáo viên, trong đó ngoại trừ 13 Ban Giám hiệu, các chủ thể còn lại vừa là chủ thể quản lý, vừa là đối tượng quản lý (chủ thể quản lý đối với đối tượng quản lý là học sinh, đối tượng quản lý đối với chủ thể quản lý là Ban Giám hiệu Nhà trường). Tất cả quá trình này nhằm đảm bảo cho hoạt động giáo dục đạo đức cho học sinh Nhà trường được thực hiện đúng nội dung và những yêu cầu đạt được về đạo đức được xác định theo kế hoạch khóa học. Quản lý quá trình GDĐĐ cho học sinh của Nhà trường là những hoạt động của nhà quản lý đối với đối tượng quản lý theo phân cấp trong tổ chức Nhà trường về quá trình thực hiện kế hoạch, nội dung, phương pháp GDĐĐ, đảm bảo cho các hoạt động GDĐĐ được thực hiện đúng hướng, hiệu quả theo mục tiêu khóa học đề ra. Quản lý quá trình GDĐĐ trong nhà trường TCCN không bó hẹp ở việc quản lý quá trình GDĐĐ theo những chuẩn mực xã hội mà phải coi trọng đến quá trình GDĐĐ nghề nghiệp cho học sinh.
Đây là hoạt động giúp học sinh nhận thức đúng đắn về những giá trị đạo đức trong hoạt động nghề nghiệp sau này, nó không những góp phần làm phát triển đạo đức nghề nghiệp cho cá nhân học sinh mà còn tạo ra uy tín cho các tổ chức chính trị - xã hội, tăng cường hiệu quả hoạt động kinh doanh sản xuất cho các đơn vị sản xuất, các công ty, xí nghiệp sau khi ra trường. Quản lý quá trình GDĐĐ cho học sinh phải kết hợp tốt với việc quản lý việc đẩy mạnh phong trào học tập và làm theo tấm gương đạo đức Hồ Chí Minh, kết hợp nhuần nhuyễn việc quản lý quá trình học tập của học viên và việc làm theo để nâng cao hiệu quả giáo dục.
