Tổng quan nghiên cứu

Nâng cao chất lượng dạy học ngoại ngữ là một trong những mục tiêu trọng tâm trong chiến lược đổi mới căn bản và toàn diện nền giáo dục Việt Nam. Tại huyện Hải Hậu, tỉnh Nam Định, mặc dù địa phương sở hữu truyền thống hơn 36 năm liên tục giữ vững danh hiệu điển hình văn hóa cấp huyện của cả nước và được công nhận đạt chuẩn nông thôn mới năm 2015 với mức thu nhập bình quân 27,59 triệu đồng mỗi người một năm, chất lượng bộ môn tiếng Anh cấp trung học cơ sở vẫn còn nhiều hạn chế đáng lo ngại.

Thực tế khảo sát giai đoạn 2013-2016 trên địa bàn huyện với quy mô 39 trường trung học cơ sở công lập, 409 lớp học và 14.437 học sinh cho thấy kết quả thi môn tiếng Anh vào lớp 10 trung học phổ thông có sự sụt giảm nghiêm trọng. Điểm trung bình môn tiếng Anh của huyện trong kỳ thi năm học 2014-2015 chỉ đạt 4,63 điểm so với mức bình quân toàn tỉnh là 4,96 điểm, xếp thứ 10 trên tổng số 10 huyện, thành phố. Sang năm học 2015-2016, điểm trung bình đạt 5,66 điểm, vẫn thấp hơn 0,31 điểm so với trung bình toàn tỉnh là 5,97 điểm và tiếp tục đứng ở vị trí cuối bảng.

Đề tài tập trung phân tích thực trạng công tác quản lý của Phòng Giáo dục và Đào tạo huyện Hải Hậu đối với hoạt động dạy học tiếng Anh tại 39 trường trung học cơ sở công lập. Nghiên cứu xác lập hệ thống giải pháp quản lý đồng bộ từ năm 2016 đến năm 2020 nhằm đáp ứng các tiêu chuẩn của Đề án Dạy và học ngoại ngữ trong hệ thống giáo dục quốc dân giai đoạn 2008-2020 theo Quyết định số 1400 của Thủ tướng Chính phủ, hướng tới chuẩn hóa năng lực đầu ra bậc 2 cho 100% học sinh tốt nghiệp trung học cơ sở.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng dựa trên sự tích hợp của các lý thuyết quản lý giáo dục hiện đại và lý luận dạy học ngoại ngữ chuyên sâu. Về khoa học quản lý, đề tài vận dụng lý thuyết chức năng quản lý bao gồm lập kế hoạch, tổ chức, chỉ đạo và kiểm tra đánh giá theo quan điểm của các chuyên gia đầu ngành tại Việt Nam. Đồng thời, nghiên cứu ứng dụng tháp nhu cầu tâm lý Maslow để phân tích động lực nghề nghiệp của đội ngũ nhà giáo và tâm lý hứng thú học tập của học sinh.

Về phương pháp dạy học bộ môn, luận văn lấy đường hướng tiếp cận giao tiếp làm nền tảng cốt lõi. Đường hướng này xác định việc dạy học ngoại ngữ phải đảm bảo cấu trúc tích hợp giữa 3 thành tố ngôn ngữ mang tính điều kiện gồm ngữ âm, từ vựng, ngữ pháp và 5 kỹ năng thực hành gồm nghe, nói, nghe nói tương tác, đọc, viết. Mọi hoạt động dạy học được quy chiếu theo Khung năng lực ngoại ngữ 6 bậc dùng cho Việt Nam, trong đó giáo viên trung học cơ sở phải đạt trình độ năng lực bậc 4 tương đương chuẩn B2 châu Âu và học sinh tốt nghiệp đạt bậc 2 tương đương chuẩn A2 châu Âu với thời lượng phân bổ chuẩn 420 tiết học cho 4 năm học cấp hai.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng phương pháp hỗn hợp kết hợp giữa nghiên cứu định tính và định lượng nhằm đảm bảo độ tin cậy và tính giá trị của dữ liệu. Khách thể khảo sát bao gồm 30 cán bộ quản lý cùng chuyên viên giáo dục và toàn bộ 88 giáo viên trực tiếp giảng dạy tiếng Anh tại 39 trường trung học cơ sở trên địa bàn huyện.

Quy trình chọn mẫu được thực hiện theo phương pháp chọn mẫu có chủ đích kết hợp phân tầng địa bàn theo 4 cụm trường nhằm phản ánh khách quan sự khác biệt giữa các khu vực ven biển, nông thôn thuần túy và thị trấn. Nguồn dữ liệu thứ cấp được tổng hợp từ báo cáo thống kê kết quả học tập của 14.437 học sinh qua các năm học từ 2013 đến 2016 và số liệu hồ sơ nhân sự của Phòng Giáo dục và Đào tạo.

Phương pháp xử lý số liệu sử dụng công cụ toán thống kê mô tả, kiểm định tần số, tính điểm trung bình trọng số và hệ số tương quan giữa tính cần thiết và tính khả thi của các giải pháp. Lý do lựa chọn phương pháp này nhằm lượng hóa chính xác mối tương quan giữa năng lực quản lý của cơ quan quản lý cấp huyện với chất lượng đầu ra thực tế của học sinh.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, kết quả khảo sát phản ánh sự mâu thuẫn lớn giữa kết quả xếp loại học lực chung với chất lượng thực tế môn tiếng Anh. Trong năm học 2015-2016, tỷ lệ học sinh đạt học lực khá và giỏi toàn diện của huyện chiếm tới 65,8% với 23,1% giỏi và 42,7% khá, nhưng kết quả thi tuyển sinh lớp 10 môn tiếng Anh lại xếp thứ 10 trên 10 đơn vị hành chính của tỉnh với mức chênh lệch âm 0,31 điểm so với trung bình tỉnh.

Thứ hai, cơ cấu đào tạo của đội ngũ nhà giáo bộc lộ nhiều bất cập về chiều sâu. Toàn huyện có 88 giáo viên dạy tiếng Anh cấp trung học cơ sở, trong đó có 71 người đạt trình độ đại học chiếm 80,7% và 17 người trình độ cao đẳng chiếm 19,3%. Tuy nhiên, có tới 79 trên 88 giáo viên, tương đương 89,8%, là được đào tạo qua hệ đại học liên thông hoặc tại chức. Đánh giá theo chuẩn năng lực ngoại ngữ quốc tế, huyện vẫn còn 11 giáo viên, tương đương 12,5%, chưa đạt chuẩn B2 châu Âu theo quy định của Đề án 2020.

Thứ ba, năng lực chuyên môn của đội ngũ cán bộ quản lý còn mỏng. Trong toàn bộ hệ thống lãnh đạo Phòng Giáo dục và Đào tạo và Ban giám hiệu 39 trường trung học cơ sở với 80 cán bộ quản lý, chỉ có duy nhất 1 chuyên viên phụ trách bộ môn tại Phòng và 2 phó hiệu trưởng tại trường Trung học cơ sở Hải Châu và Hải Xuân có chuyên ngành đào tạo tiếng Anh.

Thứ tư, nhận thức về đổi mới quản lý rất cao nhưng việc vận dụng còn lúng túng. Trong khảo sát 30 cán bộ quản lý, 100% ý kiến xếp năng lực chuyên môn nghiệp vụ của giáo viên ở vị trí quan trọng số 1 và 96,7% ý kiến xếp công tác quản lý ở vị trí quan trọng số 2 đối với chất lượng dạy học.

Thảo luận kết quả

Thực trạng chất lượng tiếng Anh huyện Hải Hậu thấp nhất tỉnh xuất phát từ nhiều nguyên nhân mang tính hệ thống. Việc học sinh thiếu môi trường giao tiếp thực tế và phương pháp giảng dạy nặng về ngữ pháp truyền thống đã triệt tiêu động lực sử dụng ngoại ngữ chủ động. Khi quan sát thực tế giờ dạy, thời lượng giáo viên nói vẫn chiếm ưu thế áp đảo so với thời lượng học sinh tương tác giao tiếp.

Dữ liệu nghiên cứu khi được tổng hợp trên biểu đồ cột đối sánh thể hiện rõ khoảng cách tụt hậu của điểm trung bình tuyển sinh vào lớp 10 môn tiếng Anh của huyện so với mức chuẩn chung của tỉnh Nam Định liên tục trong các năm 2014, 2015 và 2016. Khi xây dựng bảng ma trận phân tích tương quan giữa mức độ chuẩn hóa năng lực giáo viên và chất lượng học sinh theo từng cụm trường, những trường có giáo viên chưa đạt chuẩn B2 hoặc thiếu thiết bị nghe nhìn chuyên dụng đều có tỷ lệ học sinh đạt điểm dưới trung bình trên 45%.

Điều này khẳng định rằng việc nâng cao chất lượng dạy học không thể chỉ dựa vào nỗ lực tự thân của giáo viên mà đòi hỏi sự can thiệp chỉ đạo mang tính chiến lược từ cơ quan quản lý cấp huyện thông qua cơ chế giám sát và hỗ trợ kỹ thuật đồng bộ.

Đề xuất và khuyến nghị

Thứ nhất, Phòng Giáo dục và Đào tạo chủ trì đẩy mạnh công tác tuyên truyền nâng cao nhận thức về vai trò của tiếng Anh cho 100% cán bộ, giáo viên, phụ huynh và học sinh. Triển khai các chuyên đề truyền thông định kỳ 2 lần mỗi học kỳ nhằm thay đổi tư duy từ học để đối phó thi cử sang học để phát triển năng lực giao tiếp hội nhập.

Thứ hai, chuẩn hóa và nâng cao năng lực chuyên môn cho đội ngũ giáo viên. Đặt mục tiêu đến hết năm 2018, 100% trong tổng số 88 giáo viên tiếng Anh phải đạt chuẩn năng lực ngôn ngữ B2 châu Âu. Tổ chức tối thiểu 4 đợt bồi dưỡng chuyên sâu mỗi năm về kỹ thuật phát âm chuẩn, phương pháp dạy học tương tác và ứng dụng công nghệ thông tin trong thiết kế bài giảng điện tử.

Thứ ba, tăng cường công tác chỉ đạo, kiểm tra và đổi mới hình thức kiểm tra đánh giá theo Công văn 5555 của Bộ Giáo dục và Đào tạo. Thực hiện kiểm tra định kỳ 100% các trường trung học cơ sở trong năm học, đổi mới cấu trúc đề kiểm tra định kỳ đảm bảo đo lường đầy đủ 4 kỹ năng với tỷ lệ kiến thức ngôn ngữ 25%, kỹ năng đọc 25%, kỹ năng nghe 25% và kỹ năng viết 25%.

Thứ tư, đầu tư hiện đại hóa cơ sở vật chất và trang thiết bị kỹ thuật phục vụ dạy học. Ủy ban nhân dân huyện và Phòng Giáo dục và Đào tạo cần phối hợp bố trí nguồn vốn mục tiêu nhằm trang bị 100% các trường trung học cơ sở có phòng học bộ môn tiếng Anh đạt chuẩn đa phương tiện trước năm 2020.

Thứ năm, xây dựng cơ chế thi đua khen thưởng đặc thù và tổ chức các hoạt động ngoại khóa. Định kỳ hàng năm tổ chức ngày hội tiếng Anh cấp huyện, câu lạc bộ ngoại ngữ và hội thi hùng biện tiếng Anh, thu hút trên 80% học sinh tham gia trải nghiệm giao lưu thực tế.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Thứ nhất, lãnh đạo và chuyên viên các Phòng Giáo dục và Đào tạo cấp huyện. Luận văn cung cấp khung tham chiếu thực tiễn giúp xây dựng kế hoạch chỉ đạo chuyên môn, thiết lập mạng lưới sinh hoạt cụm trường và quy trình thanh tra hoạt động sư phạm môn ngoại ngữ đồng bộ trên địa bàn toàn huyện.

Thứ hai, Ban giám hiệu và tổ trưởng chuyên môn tại các trường trung học cơ sở. Tài liệu hỗ trợ công tác quản lý hồ sơ chuyên môn, cách thức đổi mới giờ sinh hoạt tổ theo hướng nghiên cứu bài học và giải pháp xây dựng môi trường học tập tương tác sư phạm hiệu quả cho học sinh.

Thứ three, giáo viên giảng dạy bộ môn tiếng Anh bậc phổ thông. Luận văn mang lại góc nhìn tổng thể về việc chuyển đổi phương pháp dạy học từ truyền thụ kiến thức sang phát triển năng lực, cách thức khai thác thiết bị công nghệ và phương pháp kiểm tra đánh giá định kỳ cân bằng 4 kỹ năng.

Thứ tư, học viên cao học, nghiên cứu sinh chuyên ngành Quản lý giáo dục. Đề tài là nguồn tư liệu phong phú về phương pháp tiếp cận điều tra thực trạng, quy trình thiết kế công cụ khảo nghiệm và kỹ thuật phân tích tương quan giữa tính cần thiết và khả thi của các biện pháp quản lý giáo dục cấp cơ sở.

Câu hỏi thường gặp

Tại sao chất lượng môn tiếng Anh của huyện Hải Hậu lại xếp thứ 10 toàn tỉnh dù phong trào giáo dục chung rất phát triển?

Nguyên nhân chủ yếu do xuất phát điểm của đội ngũ giáo viên có tới 89,8% đào tạo qua hệ liên thông tại chức, 12,5% giáo viên chưa đạt chuẩn B2 và phương pháp dạy học còn nặng về ngữ pháp truyền thống, khiến điểm thi tuyển sinh lớp 10 năm học 2015-2016 chỉ đạt 5,66 điểm.

Mục tiêu chuẩn hóa trình độ của giáo viên tiếng Anh trung học cơ sở theo Đề án 2020 là gì?

Theo Đề án 2020, giáo viên tiếng Anh cấp trung học cơ sở bắt buộc phải đạt trình độ B2 theo Khung tham chiếu châu Âu, tương đương bậc 4 trong Khung năng lực ngoại ngữ 6 bậc của Việt Nam, với các chứng chỉ tương đương như TOEFL 525 điểm giấy hoặc IELTS 5.5 điểm.

Việc thiếu cán bộ quản lý có chuyên môn tiếng Anh ảnh hưởng thế nào đến công tác chỉ đạo?

Khi toàn huyện chỉ có 3 cán bộ quản lý có chuyên môn ngoại ngữ trên tổng số 80 cán bộ quản lý, việc tư vấn sư phạm, dự giờ, đánh giá chuyên sâu và định hướng đổi mới phương pháp giảng dạy tại 39 trường học gặp nhiều hạn chế do thiếu năng lực giám sát chuyên môn trực tiếp.

Đề án 2020 quy định thời lượng và chuẩn đầu ra môn tiếng Anh cấp trung học cơ sở ra sao?

Chương trình 10 năm quy định thời lượng học tiếng Anh cấp trung học cơ sở từ lớp 6 đến lớp 9 là 420 tiết học với 3 tiết mỗi tuần, đảm bảo học sinh sau khi tốt nghiệp lớp 9 phải đạt trình độ bậc 2 tương đương chuẩn A2 châu Âu.

Biện pháp nào mang tính đột phá nhất để nâng cao chất lượng dạy học tiếng Anh tại địa phương?

Giải pháp đột phá là kết hợp chuẩn hóa năng lực phát âm và phương pháp của 100% giáo viên trước năm 2018 với việc trang bị phòng học đa phương tiện và đổi mới hình thức kiểm tra đánh giá định kỳ theo cấu trúc 4 kỹ năng chuẩn hóa.

Kết luận

  • Luận văn hệ thống hóa cơ sở lý luận về quản lý dạy học tiếng Anh cấp trung học cơ sở theo tiếp cận giao tiếp và định hướng Đề án quốc gia 2020.
  • Khảo sát toàn diện thực trạng tại 39 trường trung học cơ sở huyện Hải Hậu, chỉ rõ bất cập khi 89,8% giáo viên học liên thông tại chức và kết quả thi vào lớp 10 xếp thứ 10 toàn tỉnh.
  • Đề xuất hệ thống 5 nhóm giải pháp quản lý đồng bộ từ nâng cao nhận thức, chuẩn hóa năng lực giáo viên đến hiện đại hóa cơ sở vật chất và đổi mới đánh giá.
  • Khảo nghiệm thực tiễn khẳng định tính cần thiết và tính khả thi cao của các biện pháp đề xuất với sự đồng thuận lớn từ đội ngũ cán bộ quản lý và giáo viên.
  • Lộ trình thực hiện từ năm 2016 đến 2020 mở ra hướng đi vững chắc nhằm nâng cao chất lượng nguồn nhân lực trẻ cho địa phương trong kỷ nguyên hội nhập quốc tế.