Tổng quan nghiên cứu

Trong bối cảnh toàn cầu hóa và yêu cầu phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao, công tác quản lý dạy học tại các cơ sở giáo dục phổ thông đóng vai trò then chốt quyết định chất lượng giáo dục toàn diện. Tại các trường đô thị lớn như thành phố Hà Nội, áp lực gia tăng dân số cơ học và yêu cầu đổi mới căn bản, toàn diện theo Nghị quyết số 29-NQ/TW của Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XI đòi hỏi công tác quản lý nhà trường phải chuyển dịch mạnh mẽ từ phương thức hành chính mệnh lệnh sang quản lý chất lượng theo định hướng phát triển năng lực học sinh.

Nghiên cứu tập trung giải quyết vấn đề nâng cao chất lượng quản lý dạy học tại Trường Tiểu học Đền Lừ, quận Hoàng Mai, thành phố Hà Nội. Đây là một cơ sở giáo dục có quy mô lớn với 34 lớp học và 1.612 học sinh trong năm học 2016-2017. Mục tiêu cụ thể của luận văn bao gồm: hệ thống hóa cơ sở lý luận về quản lý dạy học tiểu học, khảo sát và đánh giá toàn diện thực trạng công tác quản lý chuyên môn của Ban giám hiệu giai đoạn 2014-2017, từ đó đề xuất hệ thống 6 nhóm biện pháp quản lý đồng bộ, khả thi nhằm đáp ứng các chuẩn mực đổi mới giáo dục tiểu học.

Phạm vi nghiên cứu được xác định trọng tâm vào hoạt động quản lý công tác giảng dạy của đội ngũ giáo viên tại Trường Tiểu học Đền Lừ trên diện tích khuôn viên 6.054 m2 và phòng học thể chất 260 m2. Ý nghĩa thực tiễn của công trình thể hiện qua việc cung cấp luận cứ khoa học giúp nhà trường nâng cao tỷ lệ giáo viên dạy giỏi, duy trì tỷ lệ 100% học sinh hoàn thành chương trình tiểu học, giảm thiểu tỷ lệ học sinh chưa hoàn thành dưới mức 0,19% và chuẩn bị vững chắc lộ trình xây dựng trường đạt chuẩn Quốc gia mức độ 2.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng trên nền tảng lý thuyết tiếp cận hệ thống và lý thuyết tiếp cận quá trình quản lý giáo dục. Theo tiếp cận này, quản lý dạy học là chuỗi tác động có mục đích, có kế hoạch của chủ thể quản lý đến đối tượng quản lý nhằm thực hiện tối ưu 4 chức năng cơ bản: lập kế hoạch, tổ chức thực hiện, chỉ đạo điều hành và kiểm tra đánh giá. Mô hình nghiên cứu xem xét cấu trúc hoạt động dạy học bao gồm các thành tố tương tác đa chiều: mục tiêu đào tạo, nội dung chương trình, phương pháp giảng dạy, phương tiện kỹ thuật, hoạt động dạy của giáo viên và hoạt động học của học sinh.

Khung lý thuyết của đề tài làm rõ 4 khái niệm cốt lõi:

  • Quản lý: Sự tác động có tổ chức của chủ thể quản lý nhằm huy động, điều phối tối ưu các nguồn lực nhân lực và vật lực để đạt mục tiêu định trước.
  • Dạy học tiểu học: Quá trình sư phạm tổ chức cho trẻ từ 6 đến 11 tuổi lĩnh hội hệ thống tri thức, kỹ năng nền tảng và phát triển nhân cách ban đầu.
  • Quản lý dạy học tiểu học: Hệ thống các biện pháp sư phạm của Hiệu trưởng và Ban giám hiệu tác động lên toàn bộ quy trình dạy và học nhằm nâng cao chất lượng giáo dục.
  • Đổi mới giáo dục tiểu học: Sự chuyển đổi từ truyền thụ kiến thức một chiều sang hình thành và phát triển toàn diện phẩm chất, năng lực người học theo các văn bản pháp quy như Luật Giáo dục và Điều lệ trường Tiểu học.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu kết hợp đa dạng các nguồn dữ liệu sơ cấp và thứ cấp để đảm bảo tính khách quan khoa học. Dữ liệu sơ cấp được thu thập thông qua điều tra bảng hỏi, phỏng vấn sâu cán bộ quản lý, giáo viên, phụ huynh và dự giờ quan sát hoạt động sư phạm. Dữ liệu thứ cấp được khai thác từ báo cáo tổng kết 3 năm học liên tiếp (từ 2014 đến 2017) của trường và Phòng Giáo dục và Đào tạo quận Hoàng Mai.

Về cỡ mẫu và phương pháp chọn mẫu, đề tài thực hiện phát phiếu khảo sát toàn diện tới 52 cán bộ quản lý và giáo viên trong trường. Sau quá trình làm sạch dữ liệu, 3 phiếu không đạt yêu cầu bị loại bỏ, còn lại 49 phiếu hợp lệ được đưa vào xử lý (gồm 3 cán bộ quản lý chiếm 6,1% và 46 giáo viên trực tiếp đứng lớp chiếm 93,9%). Phương pháp chọn mẫu toàn bộ được áp dụng nhằm thu thập đầy đủ ý kiến của toàn bộ đội ngũ trực tiếp thực hiện nhiệm vụ năm học.

Phương pháp phân tích dữ liệu sử dụng toán thống kê mô tả bao gồm tính điểm trung bình (x), độ lệch chuẩn, phân bố tần số, tỷ lệ phần trăm và hệ số tương quan để lượng hóa mức độ nhận thức, tính cấp thiết và tính khả thi của các biện pháp. Tiêu chí đánh giá được chia theo 3 mức thang điểm rõ ràng: Mức 1 (tốt, ảnh hưởng nhiều) từ 2,5 đến 3,0 điểm; Mức 2 (bình thường, ít ảnh hưởng) từ 1,5 đến 2,49 điểm; Mức 3 (chưa tốt, không ảnh hưởng) dưới 1,5 điểm. Timeline nghiên cứu được triển khai thực hiện và hoàn tất thu thập số liệu vào tháng 11 năm 2016.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Khảo sát thực tiễn tại Trường Tiểu học Đền Lừ đã ghi nhận nhiều chuyển biến tích cực trong quy mô và chất lượng đào tạo giai đoạn 2014-2017:

Thứ nhất, quy mô trường lớp duy trì ổn định ở mức cao. Năm học 2014-2015 trường có 1.636 học sinh với 33 lớp; năm học 2015-2016 có 1.644 học sinh với 33 lớp; và năm học 2016-2017 trường có 1.612 học sinh biên chế thành 34 lớp. Tỷ lệ học sinh học 2 buổi/ngày đạt 100% với định mức 1 học sinh/1 chỗ ngồi đầy đủ.

Thứ hai, chất lượng giáo dục toàn diện và giáo dục mũi nhọn có bước phát triển vượt bậc. Tỷ lệ học sinh hoàn thành chương trình lớp học đạt từ 99,81% (năm học 2014-2015) lên 100% (năm học 2015-2016), tỷ lệ khen thưởng học sinh xuất sắc đạt từ 94,0% đến 99,3%. Kết quả thi học sinh giỏi các cấp tăng nhanh: số giải cấp Quận tăng từ 67 giải (năm 2014-2015) lên 111 giải (năm 2015-2016), giải cấp Thành phố tăng từ 15 lên 23 giải, cùng với 6 giải cấp Quốc gia và 3 giải Quốc tế.

Thứ ba, trình độ đội ngũ cán bộ quản lý và giáo viên được chuẩn hóa ở mức cao. Trong tổng số 52 cán bộ giáo viên, có 100% đạt chuẩn và 94,3% đạt trình độ trên chuẩn (41 cán bộ giáo viên có trình độ Đại học, 12 Cao đẳng và 4 Trung cấp). Kết quả xếp loại chuẩn nghề nghiệp giáo viên năm học 2015-2016 ghi nhận 100% cán bộ quản lý đạt loại xuất sắc; 75,5% giáo viên xếp loại xuất sắc (37 người) và 24,5% giáo viên xếp loại khá (12 người), không có giáo viên xếp loại trung bình hay yếu.

Thứ tư, nhận thức về vai trò quản lý dạy học của tập thể sư phạm rất đồng đều. Có 85,7% cán bộ quản lý và giáo viên khẳng định công tác quản lý dạy học giữ vị trí then chốt (trong đó 34,7% đánh giá rất quan trọng và 51,0% đánh giá quan trọng), chỉ có 10,2% đánh giá mức bình thường và 4,1% đánh giá chưa quan trọng.

Thảo luận kết quả

Phân tích nguyên nhân cho thấy kết quả đạt được nhờ sự chỉ đạo quyết liệt của Chi bộ Đảng với 23 Đảng viên nòng cốt, sự năng động của Ban giám hiệu và cơ sở vật chất khang trang đạt chuẩn Quốc gia với tổng diện tích sân chơi 3.110 m2. Sự phối hợp chặt chẽ giữa nhà trường với Hội cha mẹ học sinh và Ủy ban nhân dân quận Hoàng Mai đã tạo nền tảng vật chất và tinh thần vững chắc cho phong tràu thi đua dạy tốt - học tốt.

Tuy nhiên, nghiên cứu cũng chỉ ra những rào cản nội tại cần sớm khắc phục. Một bộ phận giáo viên (ước tính khoảng 10% đến 15%) vẫn còn tư tưởng trung bình chủ nghĩa, ngại đổi mới phương pháp giảng dạy và có xu hướng lạm dụng lối dạy truyền thống thuyết trình kết hợp hỏi đáp đơn giản. Tình trạng dạy chay, chỉ sử dụng đồ dùng dạy học khi có thanh tra dự giờ hoặc tham gia hội thi giáo viên giỏi vẫn còn diễn ra cục bộ.

Khi so sánh với các nghiên cứu quản lý giáo dục tiểu học tại các quận lân cận thuộc Hà Nội, kết quả nghiên cứu cho thấy sự tương đồng về thách thức trong việc triển khai Thông tư số 30/2014/TT-BGDĐT và Thông tư số 22/2016/TT-BGDĐT về đánh giá học sinh tiểu học bằng nhận xét. Để trực quan hóa, toàn bộ dữ liệu thực trạng có thể được biểu diễn qua biểu đồ cột thể hiện sự tăng trưởng số giải học sinh giỏi qua các năm học và bảng ma trận tương quan thể hiện tính cấp thiết và tính khả thi của các giải pháp quản lý, từ đó giúp các nhà quản lý nhận diện chính xác các điểm nghẽn để can thiệp kịp thời.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên kết quả khảo sát thực tiễn và nguyên tắc đảm bảo tính kế thừa, tính đồng bộ, tính thực tiễn và tính khả thi, luận văn đề xuất hệ thống 6 nhóm biện pháp quản lý trọng tâm:

Thứ nhất, đổi mới quy trình lập kế hoạch dạy học theo định hướng phát triển năng lực. Hiệu trưởng chỉ đạo các tổ chuyên môn rà soát, tinh giản nội dung sách giáo khoa và xây dựng kế hoạch dạy học linh hoạt, tích hợp liên môn từ đầu năm học. Mục tiêu đặt ra là 100% tổ chuyên môn hoàn thành phân phối chương trình chi tiết trước ngày 30 tháng 8 hàng năm.

Thứ hai, chỉ đạo đổi mới phương pháp dạy học và đẩy mạnh ứng dụng công nghệ thông tin. Ban giám hiệu phân công Phó Hiệu trưởng phụ trách chuyên môn tổ chức ít nhất 1 buổi sinh hoạt chuyên đề mỗi tháng về phương pháp Bàn tay nặn bột và phương pháp dạy học Mỹ thuật mới. Chỉ tiêu phấn đấu đạt 100% giáo viên ứng dụng bài giảng điện tử và sử dụng thiết bị dạy học trong tối thiểu 80% tổng số tiết dạy trên lớp.

Thứ ba, tổ chức bồi dưỡng và chuẩn hóa đội ngũ giáo viên. Triển khai mô hình giáo viên giỏi kèm cặp giáo viên trẻ theo tỷ lệ 1 kèm 1, huy động 37 giáo viên xếp loại xuất sắc làm nòng cốt sư phạm. Nhà trường trích lập kinh phí hỗ trợ 100% học phí cho giáo viên tham gia các khóa đào tạo nâng chuẩn đại học và các lớp bồi dưỡng thường xuyên theo chu kỳ của Sở Giáo dục và Đào tạo.

Thứ tư, đổi mới công tác kiểm tra đánh giá học sinh theo Thông tư số 22/2016/TT-BGDĐT. Ban giám hiệu tổ chức kiểm tra chéo hồ sơ đánh giá học sinh giữa các khối lớp định kỳ 2 lần mỗi học kỳ, chuyển đổi hình thức đánh giá từ một chiều sang đa chiều với sự tham gia của phụ huynh và học sinh tự đánh giá, bảo đảm mức độ hoàn thành nhiệm vụ học tập trên 99,5%.

Thứ năm, tăng cường cơ sở vật chất và hiện đại hóa thiết bị dạy học. Hiệu trưởng chủ động tham mưu với Ủy ban nhân dân quận Hoàng Mai và huy động nguồn lực xã hội hóa để nâng cấp phòng máy tính, phòng ngoại ngữ, bảo đảm 100% học sinh khối 3, 4, 5 được tiếp cận chương trình Tiếng Anh và Tin học tăng cường.

Thứ sáu, hoàn thiện cơ chế kiểm tra nội bộ và thi đua khen thưởng. Xây dựng bộ tiêu chuẩn giờ dạy trên lớp gồm 4 tiêu chí rõ ràng (nội dung, phương pháp, phương tiện và tổ chức lớp học), đưa kết quả dự giờ đột xuất và định kỳ thành tiêu chí bắt buộc trong xếp loại thi đua hàng tháng.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nội dung luận văn mang giá trị ứng dụng cao và là tài liệu tham khảo hữu ích cho 4 nhóm đối tượng chính:

Thứ nhất, Hiệu trưởng và Phó Hiệu trưởng các trường tiểu học công lập. Nhóm cán bộ quản lý này có thể ứng dụng trực tiếp khung 8 nội dung quản lý chuyên môn và quy trình kiểm tra nội bộ để thiết lập kỷ cương dạy học, nâng cao hiệu quả phân công lao động sư phạm và tối ưu hóa hoạt động của các tổ bộ môn.

Thứ hai, Tổ trưởng chuyên môn và giáo viên tiểu học. Nghiên cứu cung cấp hệ thống giải pháp sư phạm chi tiết về cách thức soạn bài phát triển năng lực, phương pháp đổi mới sinh hoạt tổ chuyên môn theo nghiên cứu bài học và kỹ thuật đánh giá học sinh bằng nhận xét định tính theo quy định của Bộ Giáo dục và Đào tạo.

Thứ ba, Lãnh đạo Phòng Giáo dục và Đào tạo và cán bộ quản lý cấp Quận. Tài liệu này cung cấp bức tranh thực tế về các yếu tố tác động đến chất lượng giáo dục tiểu học tại địa bàn đô thị hóa nhanh, phục vụ công tác xây dựng quy hoạch trường chuẩn quốc gia và định hướng bồi dưỡng đội ngũ quản lý cơ sở.

Thứ tư, Học viên cao học và nhà nghiên cứu chuyên ngành Quản lý giáo dục. Luận văn là một case study điển hình về phương pháp luận nghiên cứu quá trình quản lý, cung cấp bộ công cụ khảo sát chuẩn mực với thang đo định lượng 3 mức độ và cách xử lý dữ liệu thống kê ứng dụng trong quản lý giáo dục.

Câu hỏi thường gặp

Đâu là điểm cốt lõi trong đổi mới quản lý dạy học tiểu học theo định hướng phát triển năng lực? Điểm cốt lõi là chuyển dịch từ việc kiểm tra giáo viên dạy đúng phân phối chương trình sang quản lý việc tổ chức hoạt động tự học, trải nghiệm và hợp tác của học sinh. Người quản lý tập trung hỗ trợ giáo viên thiết kế các tình huống có vấn đề, giúp học sinh chủ động chiếm lĩnh tri thức thay vì truyền thụ thụ động.

Làm thế nào để khắc phục tâm lý ngại đổi mới phương pháp của một bộ phận giáo viên? Nhà trường cần kết hợp đồng bộ giữa bồi dưỡng chuyên môn và cơ chế khuyến khích thi đua. Bằng cách phân công 37 giáo viên xuất sắc kèm cặp các giáo viên lớn tuổi hoặc giáo viên mới, đồng thời tổ chức sinh hoạt chuyên đề thực hành và hỗ trợ kinh phí bồi dưỡng, giáo viên sẽ tự tin hơn trong việc ứng dụng công nghệ thông tin và phương pháp dạy học tích cực.

Quy định đánh giá học sinh theo Thông tư số 22/2016/TT-BGDĐT có điểm gì khác biệt cần lưu ý trong quản lý? Thông tư 22 bổ sung việc đánh giá định lượng thông qua các bài kiểm tra định kỳ giữa kỳ cho khối 4 và 5, kết hợp song song với nhận xét thường xuyên về sự hình thành năng lực và phẩm chất. Ban giám hiệu cần quản lý chặt chẽ khâu ra đề theo 4 mức độ nhận thức và kiểm soát việc ghi nhận xét đúng thực chất, tránh hình thức.

Làm sao để đảm bảo chất lượng giảng dạy với quy mô trên 1.600 học sinh tại khu vực đô thị? Nhà trường cần thực hiện quản lý phân cấp mạnh mẽ cho tổ trưởng chuyên môn, duy trì 100% học sinh học 2 buổi/ngày và khai thác tối đa diện tích 6.054 m2 cùng phòng giáo dục thể chất 260 m2. Việc bố trí thời khóa biểu khoa học và phân bổ đều các tiết hướng dẫn tự học vào buổi chiều giúp giảm áp lực và nâng cao chất lượng toàn diện.

Bộ công cụ khảo sát 49 mẫu của luận văn có đảm bảo tính đại diện khoa học không? Bộ công cụ khảo sát đạt độ tin cậy cao vì đã khảo sát toàn diện 100% cán bộ quản lý (3 người) và 93,9% giáo viên trực tiếp đứng lớp (46 người) của nhà trường. Dữ liệu sau khi thu thập được làm sạch và xử lý bằng các công thức toán thống kê chuẩn mực, phản ánh trung thực thực trạng sư phạm tại cơ sở.

Kết luận

  • Luận văn đã hệ thống hóa hoàn chỉnh cơ sở lý luận về quản lý dạy học tiểu học theo tiếp cận quá trình, làm rõ 4 chức năng quản lý gắn liền với 8 nội dung chuyên môn của người Hiệu trưởng.
  • Đánh giá trung thực thực trạng tại Trường Tiểu học Đền Lừ giai đoạn 2014-2017 với quy mô 34 lớp, 1.612 học sinh, 94,3% giáo viên trên chuẩn và 85,7% nhân sự nhận thức rõ tầm quan trọng của quản lý dạy học.
  • Xác định nguyên nhân của các mặt mạnh về chất lượng mũi nhọn cũng như chỉ rõ hạn chế về tính thụ động trong đổi mới phương pháp dạy học của một bộ phận giáo viên.
  • Đề xuất hệ thống 6 biện pháp quản lý đồng bộ, khả thi, tập trung vào đổi mới kế hoạch dạy học, phương pháp giảng dạy, bồi dưỡng đội ngũ và kiểm tra đánh giá theo các quy chuẩn mới.
  • Đóng góp nguồn tư liệu khoa học thực tiễn giá trị cho các trường tiểu học tại địa bàn Hà Nội trong lộ trình xây dựng trường đạt chuẩn Quốc gia mức độ 2 giai đoạn 2017-2020.

Nhà trường và các cấp quản lý giáo dục cần nhanh chóng triển khai áp dụng đồng bộ các giải pháp trên vào thực tiễn năm học mới, tăng cường đầu tư trang thiết bị dạy học hiện đại và thúc đẩy tinh thần tự học, sáng tạo của mỗi nhà giáo vì sự phát triển bền vững của thế hệ tương lai.