CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN QUẢN LÝ HOẠT ĐỘNG DẠY HỌC MÔN TOÁN THEO ĐỊNH HƯỚNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC TẠI CÁC TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG 1. Tổng quan về vấn đề nghiên cứu 1. Các nghiên cứu về dạy học môn toán theo định hướng phát triển năng lực tại các trường Trung học phổ thông Như chúng ta đã biết, dạy học theo phát triển năng lực, phẩm chất người học là một xu hướng tất yếu của các nước trên thế giới hiện nay và Việt Nam cũng đang đi theo con đường tất yếu đó. Trước sự phát triển hết sức nhanh chóng của khoa học, công nghệ thì dạy học định hướng tập trung vào nội dung, theo hình thức kinh viện, nặng về truyền thụ kiến thức đã và đang bộc lộ nhiều điểm hạn chế và những bất cập.
Nhìn vào quá trình hình thành và phát triển của dạy học theo tiếp cận năng lực chúng ta thấy: Tiếp cận NL trong giáo dục nói chung, trong dạy học nói riêng được hình thành, phát triển rộng khắp trên thế giới, đặc biệt là tại Mỹ vào những năm 70 của thế kỷ 20. Nó trở thành một phong trào với những nấc thang mới trong những năm 1990 ở Anh, Úc, New Zealand, xứ Wales. Sở dĩ có sự phát triển mạnh mẽ này là do rất nhiều học giả và các nhà thực hành phát triển nguồn nhân lực xem tiếp cận NL là cách thức có ảnh hưởng nhiều nhất, được ủng hộ mạnh mẽ nhất để cân bằng giáo dục và quá trình dạy học, là “cách thức để chuẩn bị lực lượng lao động cho một nền kinh tế cạnh tranh toàn cầu” và là “một câu trả lời mạnh mẽ đối với những vấn đề mà các nhà trường, cá nhân, tổ chức đang phải đối mặt trong thế kỷ XXI” [37, tr.Rodger, đặc trưng và ưu thế của dạy học tiếp cận năng lực được hiểu là: “Tiếp cận năng lực trong dạy học tập trung vào kết quả học tập, nhắm tới những gì học sinh dự kiến phải làm được hơn là nhắm tới những gì họ cần phải học được” [36]. 8 Ở nước ta, các nghiên cứu trong lĩnh vực dạy học và dạy học theo tiếp cận năng lực người học cũng rất đa dạng và có nhiều kết quả đáng ghi nhận, trong đó phải kể đến những nghiên cứu của tác giả Trịnh Văn Biều và Trần Thị Ngọc Hà, tiêu biểu là tác phẩm: “Đổi mới giáo dục và tổ chức các hoạt động dạy học để phát triển năng lực, phẩm chất người học” được đăng trên Tạp chí Khoa học Đại học Sư phạm Thành phố Hồ Chí Minh số 10 (88) năm 2016.
Trong tác phẩm nói trên, Trịnh Văn Biều đã chỉ rõ sự khác biệt giữa dạy học định hướng nội dung và dạy học phát triển năng lực phẩm chất người học ở 6 phương diện: mục đích, nội dung, phương pháp, tổ chức, kiểm tra đánh giá và sản phẩm. Tác giả Bernd Meier - Nguyễn Văn Cường, (2011) với “Lý luận dạy học hiện đại, Cơ sở đổi mới mục tiêu, nội dung và phương pháp dạy học”, NXB Đại học Sư phạm. Trong cuốn này hai tác giả đã nêu rõ: “Giáo dục định hướng năng lực nhằm mục tiêu phát triển năng lực người học. Giáo dục định hướng năng lực nhằm đảm bảo chất lượng đầu ra của việc dạy học, thực hiện mục tiêu phát triển toàn diện các phẩm chất nhân cách, chú trọng năng lực vận dụng tri thức trong những tình huống thực tiễn nhằm chuẩn bị cho con người năng lực giải quyết các tình huống của cuộc sống và nghề nghiệp” [7].
Chương trình này nhấn mạnh vai trò của người học với tư cách chủ thể của quá trình nhận thức. Khác với chương trình định hướng nội dung, chương trình dạy học định hướng phát triển năng lực tập trung vào việc mô tả chất lượng đầu ra, có thể coi là “sản phẩm cuối cùng” của quá trình dạy học. Việc quản lí chất lượng dạy học chuyển từ việc điều khiển “đầu vào” sang điều khiển “đầu ra”, tức là tập trung quan tâm đến kết quả học tập của học sinh. Đánh giá theo NL không chỉ là đánh giá việc thực hiện nhiệm vụ học tập của HS mà phải hướng tới việc đánh giá khả năng vận dụng kiến thức, kỹ năng và thái độ của HS để thực hiện nhiệm vụ học tập theo một chuẩn nhất định.
Do vậy, đánh giá theo NLHS chủ yếu là đánh giá dựa trên hoạt động thực hiện và 9 áp dụng kiến thức vào thực tế của HS. Từ đó, theo tác giả Phạm Đỗ Nhật Tiến, “bài toán đổi mới đánh giá học sinh trong giáo dục theo tiếp cận NL là một bài toán phức tạp và đa tầng” [33, tr. Để nâng cao hiệu quả đánh giá theo định hướng phát triển NLHS, cần thực hiện đồng bộ các biện pháp: Giúp CBQL, GV nhận thức sâu sắc về triết lý đánh giá (đánh giá vì sự tiến bộ của HS; đánh giá diễn ra trong suốt quá trình học tập; đánh giá được khả năng vận dụng, thực hiện năng lực tư duy bậc cao…); Làm rõ khái niệm NL và NLHS phổ thông là gì? Sử dụng đa dạng các phương pháp, hình thức đánh giá hiện đại và truyền thống [17]. Tác giả Nguyễn Thu Hà cho rằng, hiệu quả đánh giá theo định hướng phát triển NLHS phụ thuộc chủ yếu vào các phương pháp đánh giá.
Tuy nhiên, theo tác giả, “Để các phương pháp đánh giá theo năng lực đạt chất lượng theo yêu cầu, giáo viên phải đánh giá bằng nhiều hình thức và thông qua nhiều công cụ. Nếu năng lực được coi như là khả năng sử dụng kiến thức, kỹ năng, kỹ xảo và thái độ để giải quyết vấn đề trong những bối cảnh cụ thể thì các chương trình giảng dạy và các phương pháp đánh giá cũng phải kết hợp cả ba yếu tố này” [18, tr. Đứng trước nhiệm vụ đổi mới giáo dục đào tạo nói chung và thực hiện dạy học theo định hướng PTNL nói riêng, nhiều nhà nghiên cứu trong đó có những nhà giáo dục học, tâm lý học đã đi sâu nghiên cứu một cách toàn diện các vấn đề về vị trí, vai trò của việc tổ chức quá trình dạy học, ý nghĩa của việc nâng cao chất lượng dạy học, những ưu và nhược điểm của các hình thức tổ chức dạy học hiện nay, bản chất của mối quan hệ giữa hoạt động dạy và hoạt động học, vai trò của người dạy và người học, việc đổi mới nội dung và phương pháp dạy học. Đứng trước nhiệm vụ đổi mới giáo dục đào tạo nói chung và thực hiện dạy học theo định hướng PTNL nói riêng, nhiều nhà nghiên cứu trong đó có những nhà giáo dục học, tâm lý học đã đi sâu nghiên cứu một cách toàn diện 10 các vấn đề về vị trí, vai trò của việc tổ chức quá trình dạy học, ý nghĩa của việc nâng cao chất lượng dạy học, những ưu và nhược điểm của các hình thức tổ chức dạy học hiện nay, bản chất của mối quan hệ giữa hoạt động dạy và hoạt động học, vai trò của người dạy và người học, việc đổi mới nội dung và phương pháp dạy học.
Các nghiên cứu về quản lý hoạt động dạy học môn toán theo định hướng phát triển năng lực tại các trường Trung học phổ thông Trên thế giới, việc dạy học và quản lý dạy học theo tiếp cận năng lực đã được hình thành và phát triển rất sớm, nó được phát triển nhằm khắc phục những mặt hạn chế của định hướng giáo dục theo tiếp cận nội dung, tiếp cận kiến thức. Nhà giáo dục vĩ đại nhất thế giới - J.Komensky cho rằng một nền giáo dục đúng đắn phải được tổ chức và hoạt động sao cho thích ứng với thiên nhiên, ông cũng đã chỉ ra những yêu cầu cơ bản để đảm bảo hoạt động giảng dạy trong nhà trường như giảng dạy trực quan, giảng dạy tích cực, bám sát đối tượng HS, sử dụng đồ dùng giảng dạy phù hợp và hiệu quả. Trong tác phẩm “Lý luận dạy học vĩ đại”, Ông nói: “Tôi thường bồi dưỡng cho học sinh của tôi tinh thần độc lập trong quan sát, trong đàm thoại và trong việc ứng dụng tri thức vào thực tiễn”. Ông còn viết: “Giáo dục có mục đích đánh thức năng lực nhạy cảm, phán đoán đúng đắn, phát triển nhân cách … Hãy tìm ra phương pháp cho giáo viên dạy ít hơn và học sinh được học nhiều hơn” (J.
Tại Việt Nam, quản lý dạy học được coi là nhiệm vụ trọng tâm của người quản lý trong các cơ sở giáo dục, đồng thời cũng là nội dung quan trọng nhất trong công tác quản lý nhà trường. Chính vì vậy vấn đề quản lý hoạt động dạy học đã được đề cập đến trong nhiều công trình nghiên cứu khoa học của nhiều nhà nghiên cứu khoa học cũng như nhiều nhà quản lý giáo dục và những người làm công tác giáo dục. Tác giả Đặng Quốc Bảo, cẩm nang nâng cao năng lực quản lí nhà trường 11 (Đặng Quốc Bảo, 2007) [5, tr. Tác giả Trần Kiểm với những tài liệu, giáo trình chuyên khảo về khoa học quản lí giáo dục như tác phẩm: Khoa học quản lí nhà trường phổ thông, Khoa học quản lí giáo dục - Một số vấn đề lí luận và thực tiễn, Những vấn đề cơ bản của Khoa học quản lí giáo dục (Trần Kiểm, 2002, 2008a, 2008b).
Chúng ta có thể kể đến các nhà nghiên cứu, các nhà QLGD tiêu biểu như: PGS.TS Đặng Quốc Bảo, GS. Phạm Minh Hạc, GS. Nguyễn Đức Chính, PGS.TS Đặng Bá Lãm, GS.TS Nguyễn Thị Mỹ Lộc… với rất nhiều công trình nghiên cứu về đổi mới và phát triển nền Giáo dục Việt Nam, đổi mới các hoạt động quản lý giáo dục. Kế thừa những công trình đó, trong những năm gần đây, rất nhiều giáo viên khi chọn đề tài luận văn thạc sĩ quản lý giáo dục đã chọn vấn đề quản lý hoạt động dạy học trong các đơn vị giáo dục làm vấn đề nghiên cứu, có thể kể đến: Tác giả Võ Hoàng Vân với luận văn thạc sĩ khoa học giáo dục “Quản lí hoạt động dạy học môn Toán theo định hướng phát triển năng lực người học ở các trung tâm GDNN-GDTX tỉnh Vĩnh Long”, nghiên cứu lý luận và khảo sát thực trạng quản lí hoạt động dạy học môn Toán ở trung tâm Giáo dục nghề nghiệp - Giáo dục thường xuyên tỉnh Vĩnh Long từ đó, luận văn đề xuất các biện pháp quản lí hoạt động dạy học môn Toán theo định hướng phát triển năng lực người học ở các trung tâm Giáo dục nghề nghiệp - Giáo dục thường xuyên tỉnh Vĩnh Long (Võ Hoàng Vân, 2018).
Luận văn thạc sĩ quản lý giáo dục “Quản lí hoạt động dạy học môn toán tại trường THPT Tống Văn Trân, huyện Ý Yên, tỉnh Nam Định theo tiếp cận phát triển năng lực” của Tác giả Phạm Thuý Hằng.