Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUẢN LÝ DẠY HỌC MÔN NGỮ VĂN CHO HỌC SINH LỚP 6 TẠI CÁC TRƯỜNG TRUNG HỌC CƠ SỞ, THEO HƯỚNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC NGÔN NGỮ 1. Tổng quan nghiên cứu vấn đề Trong xã hội hiện nay quản lý HĐDH nói chung, nâng cao chất lượng quản lý HĐDH theo định hướng phát triển năng lực nói riêng là một vấn đề được giới nghiên cứu khoa học Giáo dục quan tâm và tiếp cận dưới nhiều góc độ. Trong hệ thống giáo dục, quản lý giáo dục, quản lý hoạt động dạy học luôn đóng một vai trò hết sức quan trọng, góp phần nâng cao chất lượng giáo dục của nhà trường, xây dựng một môi trường giáo dục lành mạnh, hình thành và phát triển cho học sinh phẩm chất và năng lực cần thiết đáp ứng yêu cầu đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục, nhất là trong thực hiện chương trình GDPT 2018, đặt biệt chú trọng đến phát triển năng lực của người học. Đã có nhiều các công trình nghiên cứu về vấn đề này.
Có thể khái quát như sau: 1. Những nghiên cứu về quản lý dạy học theo hướng phát triển năng lực cho học sinh Một số vấn đề lí luận chung về quản lý, quản lý Giáo dục và quản lý nhà trường đã được xem xét bởi nhiều nhà nghiên cứu. Những vấn đề cốt yếu của quản lý dựa trên nguyên tắc quản lý của Lênin về sự lãnh đạo nền giáo dục nhân dân để xây dựng cơ sở lý luận khoa học quản lý giáo dục. Năm 1990, tổ chức UNESCO đã xuất bản tập tài liệu “Sổ tay kế hoạch và quản lý giáo dục cấp vĩ mô".
Trong tài liệu này, các tác giả đã thông qua việc hướng dẫn xác lập kế hoạch quản lý giáo dục cấp vi mô để nêu lên quan điểm và phương thức đánh giá hiệu quả quản lý trường học thông qua hiệu quả đào tạo. Đây cũng là cơ sở khoa học có giá trị cho các nhà trường trong quản lý dạy học nói chung. 8 Các nghiên cứu về quản lý Giáo dục, quản lý dạy học đã được nhiều tác giả trong nước đề cập đến: Nguyễn Thị Doan, Đỗ Minh Cương, Phương Kì Sơn viết chung công trình Các học thuyết về quản lý; Bùi Minh Hiền, Nguyễn Vũ Bích Hiền đồng chủ biên cuốn Quản lý và lãnh đạo nhà trường; Đặng Thành Hưng với các công trình Đặc điểm quản lý Giáo dục và quản lý trường học trong bối cảnh hiện đại hóa và hội nhập quốc tế; Tiếp cận quản lý Giáo dục hiện đại;. Trần Kiểm là tác giả của công trình Tiếp cận hiện đại trong quản lý Giáo dục; Nguyễn Quốc Chí, Nguyễn Thị Mỹ Lộc với Những cơ sở khoa học về quản lý Giáo dục; Đặng Quốc Bảo, Nguyễn Thành Vinh viết chung quản lý nhà trường;.
Những công trình, tác phẩm của các học giả đã mô tả các lí thuyết quản lý, các cách tiếp cận cơ bản, lí luận quản lý Giáo dục và quản lý nhà trường, phương pháp và các chức năng quản lý, bản chất của quản lý Giáo dục và quản lý nhà trường v., trong đó đã bàn đến quản lý dạy học. Có thể nói, các tác giả đều có cùng quan điểm coi quản lý dạy học là một nội dung cơ bản, cốt lõi của quá trình lãnh đạo và quản lý phát triển giáo dục. Nói cách khác, quản lý dạy học thường được nhất trí xem như khâu trung tâm của quản lý nhà trường và là quản lý chuyên môn. Trong cuốn Tạp chí Quản lý Giáo dục, số đặc biệt tháng 4/2015, Hội thảo quốc tế phát triển năng lực người học trong bối cảnh hiện nay có nhiều bài viết liên quan đến dạy học phát triển năng lực như: Tác giả Nguyễn Thị Mỹ Lộc với bài viết “Dạy học phát triển năng lực”: tác giả đã chỉ ra Giáo dục theo định hướng năng lực không chỉ nhằm mục tiêu phát triển năng lực chuyên môn (tri thức, kĩ năng chuyên môn) mà còn phát triển năng lực phương pháp, năng lực xã hội và năng lực cá thể; tác giả Đặng Tự Ân với bài viết “Giáo dục định hướng phát triển năng lực” đã chỉ rõ Giáo dục theo định hướng phát triển năng lực là đồng thời gắn hoạt động trí tuệ với hoạt động thực hành, thực tiễn.
Tăng cường việc học tập trong nhóm, đổi mới quan hệ giáo viên - học sinh theo hướng cộng tác có ý nghĩa quan trọng nhằm phát 9 triển năng lực xã hội (kỹ năng sống). Tức trong quá trình dạy - học, bằng những phương pháp nào cũng phải đảm bảo: Học sinh tự mình hoàn thành nhiệm vụ nhận thức với sự tổ chức, hướng dẫn của giáo viên. Tác giả Nguyễn Văn Cường và Bernd Meier trong cuốn “Lý luận dạy học hiện đại, cơ sở đổi mới mục tiêu, nội dung và phương pháp dạy học” (2016) đã cho rằng phát triển năng lực như là mục tiêu dạy học, giáo dục định hướng năng lực nhằm đảm bảo chất lượng đầu ra của việc dạy học, thực hiện mục tiêu phát triển toàn diện các phẩm chất nhân cách, chú trọng năng lực vận dụng tri thức trong những tình huống thực tiễn nhằm chuẩn bị cho con người năng lực giải quyết các tình huống của cuộc sống và nghề nghiệp. Giáo dục định hướng năng lực nhấn mạnh vai trò của người học với tư cách chủ thể của quá trình nhận thức.
Tác giả Lê Đình Trung, Phạm Thị Thanh Hội trong cuốn “Dạy học định hướng hình thành và phát triển năng lực người học ở trường phổ thông” (2016) đã khái quát được một số vấn đề chung về hình thành và phát triển năng lực người học ở trường phổ thông, định hướng việc tổ chức dạy học theo định hướng phát triển năng lực ở trường THCS và kiểm tra định hướng hình thành và phát triển năng lực người học. Đảng ta cũng luôn coi trọng việc phát triển năng lực, phẩm chất người học, coi đó là mục tiêu quan trọng của GD&ĐT. Điều này được thể hiện rõ qua các Nghị quyết của Đảng về Giáo dục, Đào tạo. Đặc biệt, tại Hội nghị lần thứ 8, Ban Chấp hành Trung ương khóa XI (Nghị quyết số 29-NQ/TW, ngày 4/11/2013) đưa ra quan điểm chỉ đạo: "Phát triển GD&ĐT là nâng cao dân trí, đào tạo nhân lực, bồi dưỡng nhân tài.
Chuyển mạnh quá trình giáo dục từ chủ yếu trang bị kiến thức sang phát triển toàn diện năng lực và phẩm chất người học", đồng thời Nghị quyết cũng khẳng định nêu rõ mục tiêu tổng quát của Giáo dục Đào tạo: "Tạo chuyển biến căn bản, mạnh mẽ về chất lượng, hiệu quả giáo dục, đào tạo; đáp ứng ngày càng tốt hơn công cuộc xây dựng, 10 bảo vệ Tổ quốc và nhu cầu học tập của nhân dân. Giáo dục con người Việt Nam phát triển toàn diện và phát huy tốt nhất tiềm năng, khả năng sáng tạo của mỗi cá nhân; yêu gia đình, yêu Tổ quốc, yêu đồng bào; sống tốt và làm việc hiệu quả". Tổng quan các công trình nghiên cứu và các văn bản chỉ đạo của Đảng có thể thấy quản lý dạy học thường được xem xét theo 3 góc độ: Thứ nhất, nhấn mạnh dạy học như một hoạt động, từ đó phân tích nội dung quản lý dạy học gồm quản lý giảng dạy, quản lý học tập, quản lý cơ sở vật chất dạy học, quản lý kiểm tra, đánh giá, quản lý thực hiện kế hoạch dạy học. Thứ hai, nhấn mạnh dạy học như một quá trình, từ đó phân tích nội dung quản lý dạy học gồm quản lý mục tiêu, quản lý nội dung, quản lý phương pháp, quản lý phương tiện dạy học, quản lý đánh giá kết quả học tập.
Thứ ba, nhấn mạnh dạy học như một hệ thống, từ đó xác định nội dung quản lý dạy học gồm quản lý hành chính, quản lý nhân sự, quản lý nguồn lực vật chất của dạy học, quản lý hồ sơ, quản lý thông tin, quản lý chuyên môn và quản lý môi trường. Đa số nghiên cứu cụ thể về quản lý dạy học trong các luận án, luận văn đi theo hai hướng đầu. Hướng thứ ba tương đối mới, được đề xuất từ 2013- 2014 trong nghiên cứu của Đặng Thành Hưng [29, tr. 350], xuất phát từ cấu trúc và nội dung của khoa học quản lý và bản chất của dạy học.
Những nghiên cứu về quản lý dạy học môn Ngữ văn cho học sinh lớp 6 tại các trường THCS, theo hướng phát triển năng lực ngôn ngữ Quản lý dạy học môn Ngữ văn nói chung đã được nhiều tác giả tìm hiểu và nghiên cứu. Mỗi một đề tài, một công trình nghiên cứu được tiếp cận ở các góc độ khác nhau trên cơ sở từ thực tiễn của từng cơ sở giáo dục. Tuy nhiên, các đề tài thường tập trung nghiên cứu việc đổi mới quản lý hoạt động dạy học Ngữ văn trên một phương diện cụ thể như quản lý đổi mới phương pháp dạy học, quản lý phương pháp kiểm tra, đánh giá. 11 Ở cấp THCS, công trình Biện pháp quản lý đổi mới PPDH môn Ngữ văn của Hiệu trưởng trường THCS huyện Phúc Thọ - Hà Nội của tác giả Hoàng Mạnh Cường (2009) đã nghiên cứu một số vấn đề lý luận về quản lý, quản lý giáo dục, quản lý nhà trường, quản lý đổi mới PPDH môn Ngữ văn; khảo sát thực trạng và đề xuất các biện pháp quản lý việc đổi mới PPDH môn Ngữ văn của Hiệu trưởng trường THCS huyện Phúc Thọ - Hà Nội; tác giả Bùi Thị Kim Anh với công trình luận văn biện pháp quản lý hoạt động dạy học môn Ngữ văn trong các trường trung học cơ sở huyện Thanh Oai - thành phố Hà Nội (2009) tập trung nghiên cứu cơ sở lý luận về quản lý HĐDH môn Ngữ văn trong trường trung học cơ sở; khảo sát đánh giá thực trạng và đề xuất biện pháp quản lý HĐDH môn Ngữ văn trong các trường THCS huyện Thanh Oai - thành phố Hà Nội;… Nhìn chung, những công trình trên chỉ đi sâu vào nghiên cứu quản lý dạy học môn Văn nói chung.
Vấn đề quản lý dạy học môn Ngữ văn theo hướng phát triển năng lực ngôn ngữ cho học sinh THCS nói chung vẫn còn nhiều nội dung cần phải quan tâm, đặc biệt là đặt trong bối cảnh đổi mới Giáo dục hiện nay. Nói cách khác, làm rõ cơ sở lý luận và thực tiễn của vấn đề quản lý dạy học môn Ngữ văn theo định hướng phát triển năng lực ngôn ngữ nhằm tìm ra các biện pháp quản lý chất lượng dạy học bộ môn là vấn đề cấp thiết. Tóm lại, đã có khá nhiều tác giả nghiên cứu về HĐDH, quản lý HĐDH theo định hướng phát triển năng lực.