CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ PHÁT TRIỂN KINH TẾ TƯ NHÂN TRONG LĨNH VỰC THƯƠNG MẠI 1. Khái quát về kinh tế tư nhân trong lĩnh vực thương mại 1. Khái niệm kinh tế tư nhân Sở hữu tư nhân đóng vai trò quan trọng trong việc hình thành và phát triển KTTN, còn phân công lao động là một trong những yếu tố quan trọng tạo nên sự phát triển của hàng hóa và kinh tế thị trường. Thuật ngữ “KTTN” thường liên quan đến vấn đề sở hữu, là mối quan hệ giữa con người với con người trong việc sở hữu tài sản vật chất.
Trong quá trình phát triển lịch sử, đặc biệt là khi có sự tồn tại song song của hai hệ thống kinh tế XHCN và tư bản chủ nghĩa, các quan hệ sở hữu trở nên đa dạng và phức tạp hơn. Trong Nghị quyết Hội nghị lần thứ năm của Ban Chấp hành TW Đảng khóa IX, đã được chỉ rõ: “KTTN gồm kinh tế cá nhân, tiểu chủ và kinh tế tư bản tư nhân hoạt động dưới hình thức hộ kinh doanh cá thể và các loại hình DNTN”. Hộ kinh doanh cá thể là hình thức tồn tại của thành phần kinh tế cá nhân và tiểu chủ, dựa trên sở hữu tư nhân nhỏ về tư liệu sản xuất. Hình thức này chủ yếu sử dụng lao động trong gia đình và thường không sử dụng lao động từ bên ngoài.
Hộ kinh doanh cá nhân là đơn vị kinh tế độc lập tự chủ trong sản xuất kinh doanh, là chủ thể trong mọi quan hệ sản xuất và tự chịu trách nhiệm về kết quả tài chính của mình. Các loại hình DN thuộc khu vực KTTN bao gồm DNTN, công ty TNHH, công ty cổ phần và công ty hợp danh. Các loại DN này là hình thức tồn tại của thành phần kinh tế tư bản tư nhân, dựa trên sở hữu tư nhân lớn về tư liệu sản xuất [6, tr. Tại Đại hội XII năm 2016, xác định có 4 thành phần kinh tế: Nhà nước, Tập thể, Tư nhân và Vốn đầu tư nước ngoài.
Đảng nhấn mạnh vai trò quan trọng của KTTN trong phát triển kinh tế, khuyến khích sự hình thành và phát triển mạnh mẽ của các DNTN và coi đó là bước tiến trong nhận thức lý luận sau 30 năm đổi mới [7, tr 107-108]. 8 Tại Đại hội XIII năm 2021, xác định cơ cấu kinh tế gồm Kinh tế Nhà nước, Kinh tế tập thể, KTTN và Kinh tế có vốn đầu tư nước ngoài. Kinh tế Nhà nước giữ vai trò chủ đạo, trong khi KTTN được khuyến khích phát triển mạnh mẽ ở mọi ngành và lĩnh vực không bị cấm bởi pháp luật, đồng thời hỗ trợ thành lập các DNTN lớn và cạnh tranh, cũng như khuyến khích hợp tác với các loại hình kinh tế khác [8, tr.112- 113;129-130] Tóm lại, quan điểm của Đảng về vai trò các thành phần kinh tế đã điều chỉnh phù hợp với từng giai đoạn phát triển cụ thể. Mặc dù có sự biến đổi, nhưng chính sách nhiều thành phần kinh tế luôn tuân thủ và được thực hiện nhất quán, với sự điều tiết của Nhà nước theo định hướng XHCN.
Các thành phần kinh tế đóng vai trò quan trọng trong việc đóng góp vào sự phát triển của đất nước [9]. Như vậy, cả về mặt lý luận và chủ trương đường lối của Đảng đều thống nhất về việc phát triển kinh tế với nhiều thành phần, trong đó KTTN, bao gồm kinh tế cá thể và tiểu chủ, đóng vai trò quan trọng và sẽ tiếp tục phát triển lâu dài trong quá trình xây dựng chủ nghĩa xã hội [10]. Khái niệm kinh tế tư nhân trong lĩnh vực thương mại Với cách tiếp cận theo bản chất sở hữu của KTTN và hình thức tổ chức trong lĩnh vực hoạt động, tác giả Chu Thanh Hải cho rằng: “KTTN trong lĩnh vực thương mại là hoạt động sản xuất và kinh doanh của tư nhân trong lĩnh vực thương mại- được định danh là thương nhân – tổ chức kinh doanh theo mô hình hộ kinh doanh cá thể, DN thương mại (DNTN, công ty cổ phần, công ty TNHH và công ty hợp danh) dựa trên sở hữu tư nhân toàn bộ hoặc phần lớn các yếu tố sản xuất (hữu hình và vô hình)”. Nội hàm của khái niệm này vừa thể hiện được bản chất sở hữu của KTTN trong lĩnh vực thương mại, vừa thể hiện được hình thức tổ chức và lĩnh vực hoạt động của nó, cụ thể: KTTN trong lĩnh vực thương mại là khu vực kinh tế dựa trên sở hữu tư nhân về tư liệu sản xuất.
KTTN trong lĩnh vực thương mại có thể được nghiên cứu và đánh giá dựa trên ngành nghề, địa bàn hoặc các hình thức và phương thức khác nhau. Tuy nhiên, trong 9 phạm vi của đề tài này, chỉ tập trung vào hoạt động kinh doanh hàng hóa của thương nhân trên thị trường nội địa và xuất nhập khẩu hàng hóa. Đặc điểm của kinh tế tư nhân trong lĩnh vực thương mại Thứ nhất, loại hình thương mại dựa trên sở hữu tư nhân nhỏ, bao gồm các hộ cá thể và tiểu chủ kinh doanh thương mại, thường được tổ chức theo mô hình gia đình. Các thành viên tham gia có mối quan hệ chặt chẽ như hôn nhân, huyết thống.
Với cơ sở vật chất thường dựa vào vốn tự có và sử dụng lao động của bản thân và gia đình, thường thuê mướn thêm lao động ở các thời điểm cần thiết. Thứ hai, loại hình thương mại dựa trên sở hữu tư bản tư nhân. Thương mại tư bản tư nhân, trong một nền kinh tế thị trường định hướng XHCN, có các đặc điểm tích cực như: Sức sống tự nhiên và khả năng thích ứng cao, linh hoạt, giúp các DNTN dễ dàng hình thành và phát triển trong mọi điều kiện; Tiềm năng trí tuệ và kinh nghiệm quản lý tích lũy qua nhiều thế hệ, có thể là nguồn lực quan trọng cho sự tăng trưởng kinh tế. Tuy nhiên, thương mại tư bản tư nhân thường tập trung ở các trung tâm kinh tế lớn, cần có chính sách khuyến khích để phát triển ở các vùng xa trung tâm [2, tr.
Bên cạnh nguồn lực đã được đề cập, các loại hình DN này cũng có nhiều lợi thế, đồng thời trở thành động lực cho sự phát triển. Các lợi thế này bao gồm: Khả năng thích ứng với mọi ngành nghề và trình độ công nghệ; Đa dạng hình thức sản xuất và phương pháp huy động vốn, cho phép huy động nguồn lực nội sinh; Tổ chức linh hoạt, gọn nhẹ, với tính động và nhạy bén; Hiệu quả sản xuất và kinh doanh cao, thu hồi vốn nhanh, có khả năng đổi mới công nghệ cao,… [2, tr. Vai trò của kinh tế tư nhân trong lĩnh vực thương mại Kể từ khi bắt đầu đổi mới, Việt Nam đã đạt được nhiều thành tựu to lớn trong phát triển kinh tế-xã hội, với sự đóng góp quan trọng của KTTN. Điều này được thể hiện qua tỷ lệ phần trăm trong cơ cấu GDP, việc giải quyết một lượng lớn việc làm và đóng góp vào việc giảm bớt sự không đồng đều trong phát triển giữa đô thị và nông thôn.
Đối với thương mại, vai trò của KTTN tại Việt Nam được thể hiện qua các khía cạnh sau: 10 Thứ nhất, KTTN trong lĩnh vực thương mại đóng vai trò quan trọng trong nhiều khía cạnh của hoạt động kinh tế. Đầu tiên, KTTN cung cấp các nguồn tài nguyên sản xuất cần thiết cho các thành phần trong khối kinh tế tư nhân, từ đó giúp gia tăng hiệu quả sản xuất và tối ưu hóa quy trình lưu thông và phân phối hàng hóa. Nhờ vào hoạt động này, thời gian tái sản xuất được rút ngắn và sản phẩm dễ dàng tiếp cận thị trường tiêu thụ, mở ra nhiều cơ hội tiêu thụ sản phẩm hơn. Thứ hai, phát triển KTTN trong lĩnh vực thương mại đóng góp đáng kể vào tổng sản phẩm quốc nội (GDP) và góp phần thúc đẩy sự phát triển kinh tế.
Ở Việt Nam, KTTN đã phát triển mạnh mẽ về quy mô và trở thành một trong những động lực quan trọng cho sự phát triển quốc gia. Việc thúc đẩy chuyển dịch cơ cấu kinh tế và gia tăng kim ngạch xuất khẩu là những thành tựu đáng chú ý. Đặc biệt, về mặt xuất khẩu, KTTN không chỉ tham gia vào quá trình sản xuất hàng hóa xuất khẩu mà còn đóng góp quan trọng vào các giai đoạn khác của chuỗi sản xuất, góp phần lớn vào quá trình chuyển dịch cơ cấu kinh tế [11, tr. Thứ ba, phát triển KTTN trong lĩnh vực thương mại đóng vai trò quan trọng trong việc giải quyết vấn đề việc làm và giảm tỷ lệ thất nghiệp, đồng thời hạn chế sự di cư vào thành thị.
Để đáp ứng với sự cạnh tranh này, người lao động cần phải nâng cao trình độ để đáp ứng yêu cầu của thị trường lao động, trong khi nhà tuyển dụng cũng phải đáp ứng với yêu cầu của lao động, đặc biệt là với những người có tay nghề cao [11, tr. Khái quát về quản lý nhà nước đối với phát triển kinh tế tư nhân trong lĩnh vực thương mại 1. Khái niệm quản lý nhà nước đối với phát triển kinh tế tư nhân trong lĩnh vực thương mại Sự phát triển của KTTN trong lĩnh vực thương mại là quá trình tăng cường về số lượng, quy mô và chất lượng của các DN, đồng thời cơ cấu hóa một cách hợp lý để phản ánh yêu cầu và đặc điểm của thị trường hàng hóa và dịch vụ. Mục tiêu của sự phát triển này là để huy động và sử dụng nguồn lực một cách hiệu quả, góp phần vào việc thực hiện các mục tiêu phát triển trong một giai đoạn nhất định.
Như vậy, 11 phát triển của KTTN trong lĩnh vực thương mại bao gồm việc tăng cường số lượng các DN và hộ kinh doanh, mở rộng quy mô từ hộ kinh doanh sang DNTNvà từ các DN nhỏ và siêu nhỏ phát triển thành các DN lớn và vừa. Đồng thời, sự phát triển này cũng bao gồm việc điều chỉnh ngành nghề kinh doanh để phản ánh yêu cầu thị trường và nâng cao chất lượng, hiệu quả và sức cạnh tranh của các DNTN [2, tr. Quản lý Nhà nước đối với phát triển KTTN trong lĩnh vực thương mại là việc đưa ra các chính sách biện pháp nhằm tác động đến việc huy động và sử dụng mọi nguồn lực để phát triển KTTN trong lĩnh vực thương mại. Có thể được thực hiện bằng pháp luật, chính sách, chiến lược và một số công cụ quản lý khác, với mục tiêu đưa KTTN trong lĩnh vực thương mại trở thành một trong những động lực quan trọng của thương mại nói riêng và kinh tế nói chung.
Vai trò và nội dung của quản lý nhà nước đối với phát triển kinh tế tư nhân trong lĩnh vực thương mại 1.