Chương 1 CƠ SỞ KHOA HỌC CỦA QUẢN LÝ CÔNG CHỨC LÀM CÔNG TÁC ĐỐI NGOẠI TRÊN ĐỊA BÀN CẤP TỈNH 1. Công chức làm công tác đối ngoại 1. Khái niệm Cán bộ, công chức, viên chức là những thuật ngữ cơ bản của chế độ công vụ, công chức, thường xuyên xuất hiện trong mọi lĩnh vực của đời sống xã hội. Trong khoa học hành chính, theo các cách tiếp cận khác nhau, người ta đã đưa ra các cách giải thích khác nhau về các thuật ngữ "cán bộ", "công chức" và "viên chức".
Thuật ngữ “công chức”, “viên chức” thường được hiểu một cách khái quát là những người được Nhà nước tuyển dụng, nhận một công vụ hoặc một nhiệm vụ nhất định, do Nhà nước trả lương và có nghĩa vụ, bổn phận phục vụ nhân dân, phục vụ Nhà nước theo các quy định của pháp luật. Tuy nhiên, phạm vi rộng hẹp khi xác định đối tượng là công chức hoặc là viên chức nhà nước lại là khác nhau tuỳ từng quốc gia. Sự khác nhau này phụ thuộc vào thể chế chính trị, cách thức tổ chức bộ máy nhà nước, và chịu ảnh hưởng của lịch sử, văn hóa dân tộc mỗi quốc gia. Khoản 2 Điều 4 Luật Cán bộ, công chức quy định “Công chức là công dân Việt Nam, được tuyển dụng, bổ nhiệm vào ngạch, chức vụ, chức danh trong cơ quan của Đảng Cộng sản Việt Nam, Nhà nước, tổ chức chính trị - xã hội ở Trung ương, cấp tỉnh, cấp huyện; trong cơ quan, đơn vị thuộc Quân đội nhân dân mà không phải là sĩ quan quân nhân chuyên nghiệp, công nhân quốc phòng; trong cơ quan, đơn vị thuộc Công an nhân dân mà không phải là sĩ quan, hạ sĩ quan chuyên nghiệp và trong bộ máy lãnh đạo, quản lý của đơn vị sự nghiệp công lập, trong biên chế, hưởng lương từ ngân sách nhà nước; đối với công chức trong bộ máy lãnh đạo, quản lý của đơn vị sự nghiệp công lập thì lương được bảo đảm từ quỹ lương của đơn vị sự nghiệp công lập theo quy định của pháp luật”[14].
Công chức được phân thành nhiều loại khác nhau, tùy theo tiêu chí phân loại. Thứ nhất: Phân loại theo cấp hành chính. Nếu phân loại theo cấp hành chính thì công chức được phân thành 4 loại. Bao gồm công chức trung ương, công chức cấp tỉnh, công chức cấp huyện và công chức cấp xã.
Thứ hai: Phân loại theo ngạch được bổ nhiệm, công chức được phân loại như sau[14]: - Loại A gồm những người được bổ nhiệm vào ngạch chuyên viên cao cấp hoặc tương đương; - Loại B gồm những người được bổ nhiệm vào ngạch chuyên viên chính hoặc tương đương; - Loại C gồm những người được bổ nhiệm vào ngạch chuyên viên hoặc tương đương; - Loại D gồm những người được bổ nhiệm vào ngạch cán sự hoặc tương đương và ngạch nhân viên. Thứ ba: Phân loại theo vị trí công tác, công chức được phân loại như sau: - Công chức giữ chức vụ lãnh đạo, quản lý; - Công chức không giữ chức vụ lãnh đạo, quản lý. Một cách phân loại phổ biến hiện nay là phân loại theo lĩnh vực công tác của công chức thì công chức được phân thành nhiều loại như: công chức ngành y tế, công chức ngành nội vụ, công chức ngành giáo dục, công chức ngành ngoại vụ,…. Công chức ngành ngoại vụ hay còn gọi là công chức làm công tác đối ngoại là một bộ phận cấu thành của hệ thống công chức ở Việt Nam.
Công chức làm công tác đối ngoại sẽ thực hiện các chủ trương, chính sách của Đảng và pháp luật của Nhà nước về hoạt đông đối ngoại. Đối ngoại, theo Từ điển Tiếng Việt có thể hiểu theo 2 nghĩa: (1) Chủ trương, chính sách về quan hệ mang tính quốc gia đối với nước khác; (2) Đối xử, quan hệ với bên ngoài[29, tr. Hoạt động đối ngoại, trong tiếng Anh có thuật ngữ Foreign Affairs: activities of a nation in its relationships with other nations; international relation (hoạt động đối ngoại: những hoạt động của một quốc gia trong mối quan hệ của nó với các quốc gia khác; quan hệ quốc tế)[6]. Theo từ điển tiếng Anh, foreign affairs: matters abroad that involve the homeland, such as relations with another country (hoạt động đối ngoại: những vấn đề mà một quốc gia tham gia vào, ví dụ quan hệ với một quốc gia khác) [4].
Công chức làm công tác đối ngoại có thể được hiểu là những công chức hoạt động trong lĩnh vực đối ngoại, nhằm thương lượng, đàm phán với các nhân, tổ chức của quốc gia khác và các hoạt động khác để thực hiện các chủ trương, chính sách của Đảng và pháp luật của Nhà nước trong lĩnh vực đối ngoại. Công chức làm công tác đối ngoại trên địa bàn cấp tỉnh hiện nay bao gồm công chức phụ trách công tác đối ngoại của Sở Ngoại vụ, sở Công thương, Sở Kế hoạch – Đầu tư và công chức làm công tác đối ngoại của UBND cấp huyện. Hoạt động của đội ngũ công chức làm công tác đối ngoại này là triển khai thực hiện chính sách đối ngoại của Đảng và Nhà nước cũng như địa phương, trực tiếp làm việc với các đoàn quốc tế thăm và làm việc tại địa phương,… 1. Đặc điểm Công chức đối ngoại là một bộ phận cấu thành của công chức Việt Nam nên mang đầy đủ những đặc điểm của công chức Việt Nam như được tuyển dụng, bổ nhiệm, nằm trong biên chế và hưởng lương từ Ngân sách nhà nước,… Ngoài ra đội ngũ công chức làm công tác đối ngoại cũng có những đặc điểm riêng.
Công chức làm công tác đối ngoại có những đặc điểm cơ bản sau đây: Thứ nhất: Công chức làm công tác đối ngoại làm việc chủ yếu với các cá nhân, tổ chức nước ngoài Nếu như các công chức bình thường chủ yếu làm việc với các cá nhân, tổ chức trong nước thì công chức làm công tác đối ngoại lại làm việc với các nhân, tổ chức nước ngoại. Họ thường làm việc với các đoàn quốc tế đến thăm và làm việc với Việt Nam để bàn về các vấn đề đối ngoại, ngoại giao. Các cá nhân, tổ chức này đến từ nhiều quốc gia khác nhau, với những đặc điểm văn hóa truyền thống khác nhau. Công chức làm công tác đối ngoại sẽ phụ trách công tác đón tiếp làm việc với các đoàn của các quốc gia khác đến thăm và làm việc với Việt Nam.
Công chức làm công tác đối ngoại cũng trực tiếp quản lý các tổ chức phi chính phủ đóng trên địa bàn địa phương của mình. Công chức đối ngoại cũng còn trực tiếp tham mưu, quản lý các hội thảo, hội nghị quốc tế được thực hiện ở Việt Nam theo các quy định của pháp luật Việt Nam. Thứ hai: Hoạt động thực thi công vụ của công chức mang tính chất đa dạng và phức tạp Hoạt động thực thi công vụ của công chức làm công tác đối ngoại mang tính đa dạng, phức tạp. Họ phải giải quyết tất cả các vấn đề liên quan đến ngoại giao với các cá nhân, tổ chức khác trên thế giới.
Mỗi quốc gia có đặc điểm văn hóa, phong tục tập quán khác nhau nên công việc của công chức làm công tác đối ngoại là hết sức phức tạp. Không chỉ đòi hỏi về tiếng Anh và công chức làm công tác đối ngoại còn phải am hiểu về văn hóa, truyền thống lịch sử của các quốc gia để ứng xử cho phù hợp. Chỉ cần một sai sót nhỏ trong qua trình giao tiếp, ứng xử với các cá nhân, tổ chức nước ngoài sẽ ảnh hưởng đến hình ảnh của Việt Nam cũng như chính sách hội nhập của Đảng và Nhà nước. Làm việc với người nước ngoài không phải việc đơn giản nên công việc công chức làm công tác đối ngoại không phải là đơn giản.
Việc quản lý của công chức làm công tác đối ngoại ngoài việc đảm bảo thực hiện các quy định pháp luật mà còn phải đảm bảo phù hợp với văn hóa, truyền thống của các quốc gia khác. Công chức làm công tác đối ngoại còn tham mưu cho các CQNN cử CBCC tham gia các đoàn đi thăm các quốc gia để thực hiện các biện pháp hợp tác, ngoại giao với các quốc gia khác. Vai trò Công chức đóng vai trò quan trọng đối với hoạt động của các CQNN cũng như đối với việc đảm bảo ổn định trật tự, an toàn xã hội. Công chức làm công tác đối ngoại cũng đóng vai trò quan trọng đối với hoạt động của các CQNN cũng như đối với hoạt động đối ngoại của Đảng và Nhà nước ta.
Vai trò của công chức làm công tác đối ngoại được thể hiện ở các khía cạnh sau đây: Thứ nhất: Công chức làm công tác đối ngoại sẽ trực tiếp thực hiện chủ trương, chính sách của Đảng và Nhà nước về đối ngoại Đối với công tác đối ngoại thì yếu tố con người lại càng quan trọng và có ý nghĩa hơn vì công chức đối ngoại là người trực tiếp triển khai các chủ trương, đường lối đối ngoại của Đảng và Nhà nước, những công việc liên quan đến lợi ích quốc gia, dân tộc. Hoạt động của công chức làm công tác đối ngoại sẽ làm sâu sắc hơn nữa quan hệ giữa ta và các nước, nhất là các đối tác ưu tiên, quan trọng; đồng thời góp phần triển khai thực hiện tốt chủ trương “chủ động, tích cực hội nhập quốc tế”. Hoạt động của công chức làm công tác đối ngoại sẽ góp phần giữ vững môi trường hòa bình, tranh thủ các điều kiện quốc tế thuận lợi để phát triển kinh tế - xã hội, giữ vững an ninh quốc gia, bảo vệ vững chắc độc lập, chủ quyền và toàn vẹn lãnh thổ, nâng cao vị thế của Việt Nam ở khu vực và trên thế giới. Thứ hai: Công chức làm công tác đối ngoại sẽ ảnh hưởng đến quá trình toàn cầu hóa và hội nhập kinh tế của Việt Nam Việt Nam đang trong quá trình toàn cầu hóa và hội nhập kinh tế quốc tế.
Để có thể tham gia tốt và hiệu quả các quá trình này thì vai trò của đội ngũ công chức làm công tác đối ngoại càng trở nên quan trọng. Hoạt động của công chức làm công tác đối ngoại giúp cho quá trình hội nhập và toàn cầu hóa của Việt Nam diễn ra nhanh và thuận lợi hơn. Hoạt động của công chức làm công tác đối ngoại sẽ góp phần xứng đáng vào nhiệm vụ giữ vững chủ quyền, thống nhất và toàn vẹn lãnh thổ của đất nước. Hoạt động của công chức làm công tác đối ngoại sẽ có nhiều đóng góp thiết thực vào việc tranh thủ tối đa các nguồn lực bên ngoài phục vụ phát triển kinh tế - xã hội.