Chương 1. Tổng quan tình hình nghiên cứu, cơ sở lý luận và thực tiễn về quản lý chi thường xuyên ngân sách nhà nước tại Kho bạc nhà nước cấp tỉnh. Phương pháp nghiên cứu. Thực trạng quản lý chi thường xuyên ngân sách nhà nước tại Kho bạc nhà nước Hải Phòng.
Định hướng và giải pháp hoàn thiện quản lý chi thường xuyên ngân sách nhà nước tại Kho bạc nhà nước Hải Phòng. 4 z CHƢƠNG 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU, CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ QUẢN LÝ CHI THƢỜNG XUYÊN NGÂN SÁCH NHÀ NƢỚC TẠI KHO BẠC NHÀ NƢỚC CẤP TỈNH 1. Tổng quan tình hình nghiên cứu Hệ thống Kho bạc Nhà nước Việt Nam chính thức đi vào hoạt động từ ngày 01/04/1990, trong quá trình hoạt động của Hệ thống Kho bạc Nhà nước Việt Nam, luôn có những chính sách đổi mới và hoàn thiện về cơ cấu tổ chức, bộ máy quản lý, chức năng, nhiệm vụ và các chính sách chế độ của Nhà nước, để đáp ứng với sự phát triển toàn diện của đất nước. Luật NSNN; Chiến lược phát triển hệ thống KBNN; các hội thảo, đề tài khoa học; những nghiên cứu của các nhà khoa học trong và ngoài ngành; các luận văn, bài báo viết về KBNN với nhiều góc độ khác nhau, có thể nêu một số nghiên cứu với các nội dung cơ bản sau: Đề tài “Hoàn thiện kiểm soát chi NSNN tại KBNN huyện Vũng Liêm, Tỉnh Vĩnh Long” của tác giả Nguyễn Phương Anh, Luận văn thạc sĩ bảo vệ năm 2015 tại Đại học kinh tế - Đại học Quốc Gia Hà nội; Đề tài “Hoàn thiện kiểm soát chi NSNN qua KBNN Thanh Hóa” của tác giả Nguyễn Thị Thanh Hà, Luận văn thạc sỹ bảo vệ tại Học viện Chính trị- Hành chính quốc gia Hồ Chí Minh năm 2008.
Trên cơ sở khái quát lý thuyết và đánh giá thực trạng quản lý chi NSNN qua Kho bạc trên địa bàn trước khi có Luật NSNN và sau khi thực hiện Luật NSNN, luận văn đề xuất các giải pháp nhằm hoàn thiện và nâng cao hiệu quả trong quản lý chi NSNN qua Kho bạc trên địa bàn. Bài phát biểu của bà Nguyễn Thị Nhơn, Tổng Giám đốc Kho bạc Nhà nước về “Triển khai chiến lược phát triển Kho bạc Nhà nước đến năm 2020” tại hội nghị tổng kết ngành năm 2014, theo đó cần phải tăng cường công tác 5 z quản lý quỹ ngân sách nhà nước và các quỹ tài chính với mục tiêu đổi mới toàn diện cơ chế chính sách, quy trình nghiệp vụ theo hướng đơn giản, hiện đại, công khai, minh bạch và phù hợp với thông lệ quốc tế. Bài báo “Đẩy mạnh cải cách hành chính trong lĩnh vực hoạt động Kho bạc Nhà nước” của Ths. Lưu Hoàng (2017), Tạp chí quản lý Ngân quỹ Quốc gia, số 175, trang 26-28.
Trong khuôn khổ bài viết, tác giả đã tập trung đề cập đến cải cách hành chính trong hoạt động KBNN như cải cách quy trình nghiệp vụ, ứng dụng công nghệ thông tin đặc biệt với quy trình chi ngân sách tác giả đã đề xuất thực hiện cải cách cơ chế kiểm soát chi theo hướng chuyển từ “tiền kiểm” sang “hậu kiểm”. Bài báo “Triển khai hiệu quả các giải pháp kiểm soát chi Ngân sách Nhà nước” của Vũ Đức Hiệp và Nguyễn Thị Cẩm Bình (2017), Tạp chí quản lý Ngân quỹ Quốc gia, số 175, trang 29-31. Trong khuôn khổ bài viết, các tác giả đã đề xuất rà soát hoàn thiện khuôn khổ pháp lý, bảo đảm tính thống nhất đồng bộ; loại bỏ, tháo gỡ các rào cản khó khăn vướng mắc, tạo điều kiện thuận lợi đẩy nhanh tiến độ thực hiện giải ngân, nâng cao hiệu quả dự án đầu tư công; tăng cường công tác phối hợp theo dõi, kiểm tra, thanh tra. ; các giải pháp của KBNN để thực hiện kiểm soát chi các nguồn vốn từ Ngân sách Nhà nước.
Bài báo “Kho bạc Nhà nước phấn đấu đến năm 2020 hình thành quy trình kiểm soát chi điện tử ” của Ths Lương Thị Hồng Thúy – Nguyễn Thị Cẩm Bình (2017), Tạp chí Tài chính, số 657, trang 1-4. Trong khuôn khổ bài viết tác giả đã phân tích về việc hiện đại hóa hệ thống công nghệ thông tin là nền tảng hình thành KBNN điện tử đồng thời phân tích các điều kiện để hình thành KBNN điện tử như cải cách quy trình nghiệp vụ, xây dựng các ứng dụng nhằm hỗ trợ cán bộ kiểm soát chi như hỗ trợ chi lương, chi đầu tư. Tiến sĩ Nguyễn Văn Quang có bài đăng trên tạp chí tài chính ngày 13/03/2017 với nội dung “Triển khai quản lý ngân quỹ theo Luật Ngân sách 6 z Nhà nước năm 2015”. Luật NSNN năm 2015 sẽ có hiệu lực từ năm ngân sách 2017, theo đó Bộ Tài chính nói chung và Kho bạc nhà nước nói riêng cần phải chuẩn bị các điều kiện cần thiết để triển khai Luật NSNN là một trong những nội dung công việc hệ trọng của hệ thống KBNN, trong đó phải giải quyết nhiều vấn đề như cơ chế chính sách, quy trình nghiệp vụ, công nghệ và tổ chức bộ máy, con người.
Về lý luận các tác giả trên đã nêu được khái niệm về ngân sách nhà nước, đặc điểm của ngân sách nhà nước. Vai trò của ngân sách nhà nước trong nền kinh tế xã hội, khái niệm về kiểm soát chi thường xuyên ngân sách nhà nước, nguyên tắc, nội dung kiểm soát chi thường xuyên ngân sách nhà nước. Trên cơ sở đó, khái niệm kiểm soát chi thường xuyên NSNN và đặc điểm kiểm soát chi thường xuyên NSNN qua KBNN; Phân loại kiểm soát chi thường xuyên ngân sách nhà nước qua KBNN, điều kiện cấp phát thanh toán các khoản chi thường xuyên NSNN qua KBNN. Về mặt thực tiễn, các tác giả đã đi sâu phân tích những nhân tố tác động đến kiểm soát chi thường xuyên NSNN qua KBNN giúp Nhà quản lý có được tư duy và cách nhìn nhận khách quan, khoa học trong việc đánh giá thực trạng công tác kiểm soát chi thường xuyên ngân sách nhà nước trong những năm gần đây, từ đó đề ra các giải pháp nhằm hoàn thiện kiểm soát chi thường xuyên NSNN qua hệ thống KBNN trong thời gian tới.
Nhìn chung, các công trình nghiên cứu đã đạt những thành tựu đáng kể trong việc đưa ra những hạn chế và nguyên nhân của trong công tác kiểm soát chi tại Kho bạc nhà nước từ đó đưa ra những giải pháp để khắc phục hạn chế. Tuy nhiên các công trình nghiên cứu trên chủ yếu tập trung vào nội dung kiểm soát chi, chưa đề cập tới nội dung công tác quản lý chi thường xuyên NSNN bao gồm quản lý lập dự toán, quản lý thực hiện dự toán, quản lý quyết toán và công tác kiểm tra, thanh tra việc thực hiện dự toán. Hơn nữa trong bối 7 z cảnh tình hình có nhiều thay đổi liên quan tới cơ chế chính sách trong việc quản lý chi ngân sách nhà nước nói chung và chi thường xuyên NSNN nói riêng. Chính vì vậy, tác giả đã chọn hướng nghiên cứu về quản lý chi thường xuyên NSNN để từ đó có giải pháp để hoàn thiện công tác quản lý chi thường xuyên NSNN tại Kho bạc Nhà nước Hải Phòng.
Cơ sở lý luận về quản lý chi thƣờng xuyên ngân sách nhà nƣớc tại Kho bạc nhà nƣớc cấp tỉnh 1. Một số khái niệm cơ bản 1. Khái niệm Ngân sách nhà nước Ngân sách nhà nước (NSNN) là phạm trù kinh tế và phạm trù lịch sử. Sự hình thành và phát triển của NSNN gắn với sự xuất hiện và phát triển của kinh tế hàng hoá, tiền tệ trong phương thức sản xuất của các cộng đồng và Nhà nước của từng cộng đồng.
Nói cách khác, sự ra đời và phát triển của Nhà nước, sự tồn tại của kinh tế hàng hóa tiền tệ là những tiền đề cho sự tồn tại và phát triển của NSNN. Theo định nghĩa tại Điều 4 Luật NSNN số 83 “Ngân sách nhà nước là toàn bộ các khoản thu, chi của Nhà nước được dự toán và thực hiện trong một khoảng thời gian nhất định do cơ quan nhà nước có thẩm quyền quyết định để bảo đảm thực hiện các chức năng, nhiệm vụ của Nhà nước” (Luật NSNN số 83/2015/QH13, 2015, trang 3). NSNN vừa là nguồn lực để nuôi dưỡng bộ máy Nhà nước, vừa là công cụ hữu hiệu để Nhà nước quản lý, điều tiết nền kinh tế và giải quyết các vấn đề xã hội nên có những đặc điểm như sau: Thứ nhất, các hoạt động tạo lập và sử dụng quỹ NSNN luôn gắn chặt với quyền lực kinh tế, chính trị của Nhà nước và thực hiện các chức năng của Nhà nước do Hiến pháp quy định. Thứ hai, các hoạt động thu, chi ngân sách nhà nước đều được tiến hành trên cơ sở pháp lý như các luật thuế, pháp lệnh thuế, chế độ thu, chế độ chi, định mức chi tiêu,… do Nhà nước ban hành.
Thứ ba, nguồn lực tài chính chủ yếu hình thành nên ngân sách nhà nước là từ giá trị sản phẩm thặng 8 z dư của xã hội và được hình thành chủ yếu qua quá trình phân phối lại mà trong đó thuế là hình thức phổ biến. Thứ tư, NSNN cũng có đặc điểm như các quỹ tiền tệ khác. Nét riêng biệt của NSNN với tư cách là một quỹ tiền tệ tập trung của Nhà nước là nó được chia thành nhiều quỹ nhỏ có tác dụng riêng và chỉ sau đó NSNN mới được chi dùng cho những mục đích nhất định, đã định trước. Nghiên cứu những đặc điểm của NSNN giúp ta tìm được phương thức và phương pháp quản lý NSNN một cách hiệu quả.
Hệ thống NSNN bao gồm ngân sách trung ương và ngân sách địa phương. Ngân sách trung ương là các khoản thu ngân sách nhà nước phân cấp cho cấp trung ương hưởng và các khoản chi ngân sách nhà nước thuộc nhiệm vụ chi của cấp trung ương (Luật NSNN số 83/2015/QH13, 2015). Ngân sách địa phương là các khoản thu ngân sách nhà nước phân cấp cho cấp địa phương hưởng và các khoản chi thuộc nhiệm vụ chi của cấp địa phương (Luật NSNN số 83/2015/QH13, 2015). Do NSNN có tính lồng ghép: ngân sách cấp dưới là một bộ phận cấu thành ngân sách cấp trên và ngân sách cấp trên bao gồm cả ngân sách cấp dưới nên việc quản lý điều hành NSNN hết sức phức tạp.
Khái niệm chi thường xuyên ngân sách nhà nước Trong quản lý NSNN, chi NSNN được phân loại theo các nội dung: chi dự trữ quốc gia, chi đầu tư phát triển, chi đầu tư xây dựng cơ bản, chi thường xuyên, chi trả nợ, chi dự phòng NSNN.