Tổng quan nghiên cứu

Trong giai đoạn 2019-2023, huyện Mang Yang, tỉnh Gia Lai đã chứng kiến sự phát triển kinh tế - xã hội đáng kể với tổng giá trị sản xuất (GTSX) tăng từ khoảng 4.662 tỷ đồng năm 2019 lên gần 7.000 tỷ đồng năm 2023. Tuy nhiên, nguồn thu ngân sách địa phương vẫn còn hạn chế, chủ yếu dựa vào nguồn bổ sung từ ngân sách cấp trên, trong khi nhu cầu chi thường xuyên ngân sách nhà nước (NSNN) ngày càng gia tăng. Chi thường xuyên NSNN chiếm tỷ trọng lớn trong tổng chi ngân sách địa phương, bình quân khoảng 59% trong 5 năm qua, phản ánh áp lực lớn trong quản lý và sử dụng nguồn vốn này.

Vấn đề nghiên cứu tập trung vào thực trạng quản lý chi thường xuyên NSNN tại huyện Mang Yang, nhằm phân tích các khâu lập dự toán, chấp hành dự toán, quyết toán và công tác thanh tra, kiểm tra, giám sát. Mục tiêu cụ thể là đánh giá hiệu quả quản lý chi thường xuyên NSNN giai đoạn 2019-2023 và đề xuất các giải pháp hoàn thiện công tác này đến năm 2025, góp phần nâng cao hiệu quả sử dụng ngân sách, đảm bảo phát triển kinh tế - xã hội bền vững.

Phạm vi nghiên cứu bao gồm toàn bộ hoạt động quản lý chi thường xuyên NSNN cấp huyện trên địa bàn huyện Mang Yang, tỉnh Gia Lai, trong khoảng thời gian 5 năm từ 2019 đến 2023, với định hướng giải pháp thực hiện đến năm 2030. Ý nghĩa nghiên cứu thể hiện rõ trong việc đảm bảo nguồn lực tài chính cho các cơ quan nhà nước, tổ chức chính trị - xã hội, đồng thời góp phần thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội, bảo đảm quốc phòng, an ninh tại địa phương.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn dựa trên các lý thuyết và mô hình quản lý ngân sách nhà nước, đặc biệt tập trung vào quản lý chi thường xuyên NSNN cấp huyện. Hai khung lý thuyết chính được áp dụng gồm:

  1. Lý thuyết quản lý ngân sách nhà nước: Theo Luật Ngân sách Nhà nước 2015, ngân sách nhà nước bao gồm ngân sách trung ương và ngân sách địa phương, trong đó chi thường xuyên NSNN là khoản chi nhằm duy trì hoạt động bộ máy nhà nước, tổ chức chính trị - xã hội và thực hiện các nhiệm vụ phát triển kinh tế - xã hội, quốc phòng, an ninh. Quản lý chi thường xuyên NSNN phải tuân thủ các nguyên tắc như quản lý theo dự toán, chi đúng chế độ, minh bạch, công khai và thanh toán qua Kho bạc Nhà nước.

  2. Mô hình chu trình quản lý ngân sách: Bao gồm các bước lập dự toán, chấp hành dự toán, quyết toán và thanh tra, kiểm tra, giám sát. Mô hình này giúp đánh giá toàn diện hiệu quả quản lý chi thường xuyên NSNN, từ khâu dự toán đến khâu kiểm soát và xử lý vi phạm.

Các khái niệm chính trong nghiên cứu gồm: chi thường xuyên NSNN, quản lý chi thường xuyên NSNN, dự toán ngân sách, chấp hành dự toán, quyết toán ngân sách, thanh tra và kiểm tra ngân sách.

Phương pháp nghiên cứu

Luận văn sử dụng phương pháp nghiên cứu định lượng kết hợp phân tích thực chứng nhằm đánh giá thực trạng và đề xuất giải pháp quản lý chi thường xuyên NSNN huyện Mang Yang.

  • Nguồn dữ liệu: Dữ liệu thứ cấp được thu thập từ các báo cáo hàng năm của Phòng Tài chính - Kế hoạch, Chi cục Thống kê khu vực Mang Yang - Đăk Đoa, Kho bạc Nhà nước huyện Mang Yang, cùng các văn bản pháp luật liên quan như Luật Ngân sách Nhà nước 2015, Nghị định, Thông tư hướng dẫn của Bộ Tài chính.

  • Phương pháp phân tích:

    • Phân tích thống kê mô tả để xem xét diễn biến thu chi ngân sách, tỷ trọng chi thường xuyên trong tổng chi ngân sách địa phương.
    • Phương pháp so sánh để đánh giá sự biến động và hiệu quả quản lý qua các năm.
    • Phân tích thực chứng nhằm giải thích nguyên nhân tồn tại, hạn chế trong quản lý chi thường xuyên.
    • Tổng hợp và khái quát hóa để đưa ra đánh giá và đề xuất giải pháp phù hợp.

  • Cỡ mẫu và chọn mẫu: Nghiên cứu tập trung vào toàn bộ các đơn vị sử dụng ngân sách trên địa bàn huyện Mang Yang, bao gồm 12 xã, thị trấn và các phòng, ban, trường học liên quan, với tổng số cán bộ quản lý tài chính khoảng 40 người.

  • Timeline nghiên cứu: Phân tích dữ liệu từ năm 2019 đến 2023, đề xuất giải pháp đến năm 2025 và lộ trình thực hiện đến năm 2030.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

  1. Tỷ trọng chi thường xuyên cao trong tổng chi ngân sách: Chi thường xuyên NSNN chiếm bình quân 59% tổng chi ngân sách địa phương trong giai đoạn 2019-2023, với tỷ lệ dao động từ 49,19% đến 70,79% qua các năm. Điều này cho thấy áp lực lớn trong việc cân đối nguồn lực cho chi thường xuyên và đầu tư phát triển.

  2. Tăng trưởng thu ngân sách không đồng đều: Tổng thu ngân sách địa phương tăng từ 415.728 triệu đồng năm 2019 lên 661.000 triệu đồng năm 2023, tuy nhiên có sự giảm nhẹ năm 2021 do ảnh hưởng dịch Covid-19 và khó khăn kinh tế. Thu ngân sách chủ yếu dựa vào nguồn bổ sung từ ngân sách cấp trên, chiếm trên 90% tổng thu.

  3. Phân bổ chi thường xuyên tập trung vào giáo dục và quản lý hành chính: Chi cho sự nghiệp giáo dục đào tạo chiếm tỷ trọng lớn nhất, khoảng 53-54% tổng dự toán chi thường xuyên, tiếp theo là chi quản lý hành chính, đảng, đoàn thể chiếm khoảng 27-28%. Các khoản chi khác như y tế, khoa học công nghệ, văn hóa thể thao chiếm tỷ trọng thấp dưới 1%.

  4. Công tác kiểm soát chi qua Kho bạc Nhà nước hiệu quả: Giai đoạn 2019-2023, Kho bạc Nhà nước huyện Mang Yang đã từ chối thanh toán 494 hồ sơ với tổng số tiền 927 triệu đồng do không đủ điều kiện thanh toán, sai định mức, sai mục lục ngân sách hoặc thiếu hồ sơ chứng từ. Việc thanh toán chủ yếu qua chuyển khoản, hạn chế thanh toán tiền mặt, góp phần nâng cao tính minh bạch và kiểm soát chi tiêu.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân tỷ trọng chi thường xuyên cao là do nhu cầu duy trì hoạt động bộ máy nhà nước, các tổ chức chính trị - xã hội và thực hiện các nhiệm vụ phát triển kinh tế - xã hội, quốc phòng, an ninh tại huyện Mang Yang. Trong khi đó, nguồn thu ngân sách địa phương còn hạn chế, phụ thuộc nhiều vào ngân sách cấp trên, làm giảm khả năng chủ động trong quản lý chi tiêu.

So với các nghiên cứu trong ngành quản lý ngân sách địa phương, kết quả này phù hợp với thực trạng các huyện miền núi có quy mô kinh tế nhỏ, nguồn thu hạn chế nhưng nhu cầu chi thường xuyên lớn. Việc phân bổ chi tập trung vào giáo dục và quản lý hành chính phản ánh ưu tiên chính sách phát triển nguồn nhân lực và duy trì bộ máy quản lý.

Công tác kiểm soát chi qua Kho bạc Nhà nước đã góp phần giảm thiểu thất thoát, lãng phí, nâng cao hiệu quả sử dụng ngân sách. Tuy nhiên, việc bổ sung dự toán trong năm còn diễn ra khá nhiều, gây khó khăn cho công tác quản lý và điều hành ngân sách.

Dữ liệu có thể được trình bày qua các biểu đồ thể hiện tỷ trọng chi thường xuyên trong tổng chi ngân sách qua các năm, biểu đồ tăng trưởng thu ngân sách, bảng phân bổ chi theo lĩnh vực và bảng kết quả kiểm soát chi của Kho bạc Nhà nước.

Đề xuất và khuyến nghị

  1. Hoàn thiện công tác lập dự toán chi thường xuyên: Áp dụng phương pháp dự toán dựa trên phân tích nhu cầu thực tế và đánh giá các yếu tố ảnh hưởng, giảm thiểu việc ước tính dựa trên tỷ lệ tăng trưởng cũ. Mục tiêu giảm tỷ lệ bổ sung dự toán ngoài kế hoạch xuống dưới 3% trong vòng 2 năm tới. Chủ thể thực hiện: Phòng Tài chính - Kế hoạch huyện.

  2. Tăng cường quản lý, giám sát chặt chẽ việc chấp hành dự toán: Đẩy mạnh ứng dụng công nghệ thông tin trong quản lý dự toán và chi ngân sách, nâng cao trách nhiệm của các đơn vị sử dụng ngân sách trong việc tuân thủ dự toán đã được phê duyệt. Mục tiêu nâng tỷ lệ chấp hành dự toán đúng kế hoạch lên trên 95% trong 3 năm tới. Chủ thể thực hiện: UBND huyện, Kho bạc Nhà nước.

  3. Nâng cao năng lực cán bộ quản lý tài chính ngân sách: Tổ chức các khóa đào tạo, bồi dưỡng chuyên môn, nghiệp vụ cho cán bộ kế toán và quản lý tài chính tại các đơn vị sử dụng ngân sách, đặc biệt chú trọng cán bộ người dân tộc thiểu số. Mục tiêu 100% cán bộ có trình độ đại học và được cập nhật kiến thức mới trong 2 năm. Chủ thể thực hiện: Phòng Nội vụ phối hợp Phòng Tài chính - Kế hoạch.

  4. Tăng cường công tác thanh tra, kiểm tra và xử lý vi phạm: Thiết lập kế hoạch thanh tra định kỳ và đột xuất, xử lý nghiêm các vi phạm trong quản lý chi thường xuyên NSNN nhằm nâng cao tính kỷ luật tài chính. Mục tiêu giảm số tiền sai phạm và từ chối thanh toán qua Kho bạc Nhà nước ít nhất 20% mỗi năm. Chủ thể thực hiện: Thanh tra huyện, Kho bạc Nhà nước.

  5. Đẩy mạnh công khai, minh bạch thông tin ngân sách: Công khai dự toán, quyết toán và kết quả thanh tra, kiểm tra trên các phương tiện truyền thông để tăng cường giám sát cộng đồng và nâng cao trách nhiệm giải trình. Mục tiêu hoàn thiện hệ thống công khai thông tin ngân sách trong 1 năm. Chủ thể thực hiện: UBND huyện, Phòng Tài chính - Kế hoạch.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

  1. Cán bộ quản lý ngân sách địa phương: Giúp nâng cao hiểu biết về quy trình và thực trạng quản lý chi thường xuyên NSNN, từ đó cải thiện công tác lập dự toán, chấp hành và quyết toán ngân sách.

  2. Nhà hoạch định chính sách tài chính công: Cung cấp cơ sở khoa học để xây dựng các chính sách phân bổ và quản lý ngân sách hiệu quả, đặc biệt trong các huyện miền núi có nguồn thu hạn chế.

  3. Giảng viên và sinh viên ngành Quản lý kinh tế, Tài chính công: Là tài liệu tham khảo thực tiễn phong phú về quản lý ngân sách nhà nước cấp huyện, giúp nâng cao kiến thức chuyên môn và kỹ năng nghiên cứu.

  4. Các tổ chức thanh tra, kiểm toán và giám sát tài chính: Hỗ trợ trong việc đánh giá hiệu quả quản lý chi ngân sách, phát hiện và xử lý các sai phạm, góp phần nâng cao hiệu lực quản lý tài chính công.

Câu hỏi thường gặp

  1. Chi thường xuyên ngân sách nhà nước là gì?
    Chi thường xuyên NSNN là các khoản chi nhằm duy trì hoạt động bộ máy nhà nước, tổ chức chính trị - xã hội và thực hiện các nhiệm vụ phát triển kinh tế - xã hội, quốc phòng, an ninh. Ví dụ như chi trả lương, mua sắm vật tư, duy trì cơ sở hạ tầng.

  2. Tại sao tỷ trọng chi thường xuyên lại cao ở huyện Mang Yang?
    Do nhu cầu duy trì hoạt động bộ máy nhà nước và các tổ chức chính trị - xã hội lớn, trong khi nguồn thu ngân sách địa phương hạn chế, phụ thuộc nhiều vào ngân sách cấp trên. Điều này làm tỷ trọng chi thường xuyên chiếm phần lớn tổng chi ngân sách.

  3. Làm thế nào để nâng cao hiệu quả quản lý chi thường xuyên NSNN?
    Cần hoàn thiện công tác lập dự toán sát thực tế, tăng cường giám sát, nâng cao năng lực cán bộ, đẩy mạnh công khai minh bạch và xử lý nghiêm vi phạm. Ví dụ, ứng dụng công nghệ thông tin trong quản lý ngân sách giúp kiểm soát chặt chẽ hơn.

  4. Vai trò của Kho bạc Nhà nước trong quản lý chi thường xuyên?
    Kho bạc Nhà nước kiểm soát, thanh toán các khoản chi theo dự toán, từ chối thanh toán các khoản không đúng quy định, góp phần ngăn chặn thất thoát, lãng phí và nâng cao tính minh bạch trong chi tiêu công.

  5. Những khó khăn chính trong quản lý chi thường xuyên tại huyện Mang Yang?
    Bao gồm nguồn thu ngân sách hạn chế, chất lượng công tác lập dự toán chưa cao, bổ sung dự toán ngoài kế hoạch còn nhiều, đội ngũ cán bộ kế toán có trình độ chưa đồng đều, đặc biệt là ảnh hưởng của điều kiện tự nhiên và dân cư đa dạng.

Kết luận

  • Chi thường xuyên NSNN tại huyện Mang Yang chiếm tỷ trọng lớn, bình quân khoảng 59% tổng chi ngân sách địa phương giai đoạn 2019-2023.
  • Nguồn thu ngân sách địa phương còn hạn chế, phụ thuộc nhiều vào ngân sách cấp trên, ảnh hưởng đến khả năng chủ động trong quản lý chi tiêu.
  • Phân bổ chi thường xuyên tập trung vào giáo dục đào tạo và quản lý hành chính, phản ánh ưu tiên phát triển nguồn nhân lực và duy trì bộ máy quản lý.
  • Công tác kiểm soát chi qua Kho bạc Nhà nước hiệu quả, góp phần giảm thiểu sai phạm và nâng cao tính minh bạch.
  • Đề xuất các giải pháp hoàn thiện công tác lập dự toán, tăng cường giám sát, nâng cao năng lực cán bộ và đẩy mạnh công khai minh bạch nhằm nâng cao hiệu quả quản lý chi thường xuyên NSNN đến năm 2025 và lộ trình thực hiện đến năm 2030.

Luận văn kêu gọi các cơ quan quản lý, đơn vị sử dụng ngân sách và các bên liên quan phối hợp thực hiện các giải pháp đề xuất để nâng cao hiệu quả quản lý chi thường xuyên, góp phần phát triển kinh tế - xã hội bền vững tại huyện Mang Yang.