mở đầu của một chu trình NSNN. Những khoản chi thƣờng xuyên một khi đã đƣợc ghi vào dự toán chi và đã đƣợc cơ quan quyền lực Nhà nƣớc xét duyệt đƣợc coi là chỉ tiêu pháp lệnh.Xét trên giác độ quản lý, số chi thƣờng xuyên đã đƣợc ghi trong dự toán thể hiện sự cam kết của các cơ quan chức năng về quản lý tài chính nhà nƣớc với các đơn vị thụ hƣởng NSNN. Từ đó, làm nảy sinh nguyên tắc quản lý chi thƣờng xuyên theo dự toán. Việc đòi hỏi quản lý chi thƣờng xuyên của NSNN phải theo dự toán là xuất phát từ những cơ sở lý luận và thực tiễn sau: Thứ nhất, hoạt động của NSNN, đặc biệt là cơ cấu thu, chi của NSNN phụ thuộc vào sự phán quyết của cơ quan quyền lực nhà nƣớc; đồng thời luôn phải chịu sự kiểm tra, giám sát của các cơ quan quyền lực nhà nƣớc đó.
Do vậy, mọi khoản chi từ 14 NSNN chỉ có thể trở thành hiện thực khi và chỉ khi khoản chi đó đã nằm trong cơ cấu chi theo dự toán đã đƣợc cơ quan quyền lực nhà nƣớc xét duyệt và thông qua. Thứ hai, phạm vi chi của NSNN rất đa dạng liên quan tới nhiều loại hình đơn vị thuộc nhiều lĩnh vực hoạt động khác nhau. Mức chi cho mỗi loại hoạt động đƣợc xác định theo đối tƣợng riêng, định mức riêng; hoặc ngay giữa các cơ quan trong cùng một lĩnh vực hoạt động nhƣng điều kiện về trang bị cơ sở vật chất có sự khác nhau, quy mô và tính chất hoạt động có sự khác nhau sẽ dẫn đến các mức chi từ NSNN cho các cơ quan đó cũng có sự khác nhau. Thứ ba, có quản lý theo dự toán mới đảm bảo đƣợc yêu cầu cân đối của NSNN, tạo điều kiện thuận lợi cho việc điều hành NSNN, hạn chế đƣợc tính tuỳ tiện (về nguyên tắc) trong quản lý và sử dụng kinh phí ở các đơn vị thụ hƣởng NSNN.
Sự tôn trọng nguyên tắc quản lý theo dự toán đối với các khoản chi thƣờng xuyên của NSNN đƣợc nhìn nhận qua các giác độ sau: Mọi nhu cầu chi thƣờng xuyên dự kiến cho năm kế hoạch nhất thiết phải đƣợc xác định trong dự toán kinh phí từ cơ sở, thông qua các bƣớc xét duyệt của các cơ quan quyền lực nhà nƣớc từ thấp đến cao.Quyết định cuối cùng cho dự toán chi thƣờng xuyên của NSNN thuộc về Quốc hội. Chỉ sau khi dự toán chi đã đƣợc Quốc hội xét duyệt và thông qua mới trở thành căn cứ chính thức để phân bổ số chi thƣờng xuyên cho mỗi ngành, mỗi cấp. Do vậy, có thể nói quyết định của Quốc hội về việc thông qua dự toán NSNN (trong đó có dự toán chi NSNN) nhƣ là một trong những “Đạo luật” điều chỉnh đến hoạt động của lĩnh vực này. Vì thế các ngành, các cấp các đơn vị phải có trách nhiệm chấp hành nghiêm chỉnh các chỉ tiêu thuộc dự toán chi thƣờng xuyên đã đƣợc Quốc hội thông qua.
Trong quá trình tổ chức thực hiện dự toán chi thƣờng xuyên mỗi ngành, mỗi cấp, mỗi đơn vị phải căn cứ vào dự toán kinh phí đã đƣợc duyệt mà phân bổ và sử dụng cho các khoản, mục chi và phải hạch toán theo đúng mục lục NSNN đã quy định. Sự linh hoạt trong quá trình sử dụng kinh phí chi thƣờng xuyên dẫn đến sự sai lệch về mức chi cho mỗi mục so với dự toán chỉ có thể đƣợc các cơ quan chức năng 15 về quản lý tài chính nhà nƣớc chấp nhận khi đó là các khoản chi thuộc kinh phí mà đơn vị đã nhận khoán. Định kỳ, theo chế độ quyết toán kinh phí đã quy định các ngành, các cấp, các đơn vị khi phân tích đánh giá kết quả thực hiện của kỳ báo cáo phải lấy dự toán làm căn cứ đối chiếu so sánh. Muốn vậy, dự toán chi đã đƣợc xác lập theo các chỉ tiêu nào, theo khoản, mục nào thì quyết toán chi cũng phải đƣợc lập nhƣ vậy.
Nguyên tắc tiết kiệm hiệu quả Có thể nói tiết kiệm, hiệu quả là một trong những nguyên tắc quan trọng hàng đầu của quản lý kinh tế, tài chính, bởi một lẽ giản đơn rằng: Nguồn lực thì luôn có giới hạn nhƣng nhu cầu thì không có mức giới hạn nào. Do vậy, trong quá trình phân bổ và sử dụng các nguồn lực khan hiếm đó luôn phải tính toán sao cho với chi phí ít nhất nhƣng vẫn đạt hiệu quả một cách tốt nhất. Mặt khác, do đặc thù hoạt động của NSNN diễn ra trên phạm vi rộng, đa dạng và phức tạp. Nhu cầu chi từ NSNN luôn gia tăng với tốc độ nhanh trong khi khả năng huy động nguồn thu có hạn.
Nên càng phải tôn trọng nguyên tắc tiết kiệm, hiệu quả trong quản lý chi thƣờng xuyên của NSNN. Nguyên tắc tiết kiệm, hiệu quả chỉ có thể đƣợc tôn trọng khi quá trình quản lý chi thƣờng xuyên của NSNN phải làm tốt và làm đồng bộ một số nội dung sau: + Phải xây dựng đƣợc các định mức, tiêu chuẩn chi tiêu phù hợp với từng đối tƣợng hay tính chất công việc; đồng thời lại phải có tính thực tiễn cao. Chỉ có nhƣ vậy các định mức, tiêu chuẩn chi của NSNN mới trở thành căn cứ pháp lý xác đáng phục vụ cho quá trình quản lý chi. + Phải thiết lập đƣợc các hình thức cấp phát đa dạng và lựa chọn hình thức cấp phát áp dụng cho mỗi loại hình đơn vị, hay yêu cầu quản lý của từng nhóm mục chi một cách phù hợp.
+ Biết lựa chọn thứ tự ƣu tiên cho các loại hoạt động hoặc theo các nhóm mục chi sao cho với tổng số chi có hạn nhƣng khối lƣợng công việc vẫn hoàn thành và đạt chất lƣợng cao. Để đạt đƣợc điều này, đòi hỏi phải có đƣợc các phƣơng án phân phối và sử dụng kinh phí khác nhau. Trên cơ sở đó mà lựa chọn phƣơng án tối 16 ƣu nhất cho cả quá trình lập dự toán, phân bổ và quá trình sử dụng kinh phí. Có thể nói tiết kiệm, hiệu quả là hai mặt của nguyên tắc này, chúng có mối quan hệ mật thiết với nhau.
Vì vậy, khi xem xét đến vấn đề tiết kiệm các khoản chi của NSNN phải đặt trong sự ràng buộc của tính hiệu quả và ngƣợc lại. + Mặt khác, khi đánh giá tính hiệu quả của chi NSNN phải có quan điểm toàn diện. Phải xem xét mức độ ảnh hƣởng của mỗi khoản chi thƣờng xuyên tới các mối quan hệ kinh tế, chính trị, xã hội khác và phải tính đến thời gian phát huy tác dụng của nó. Vì vậy, khi nói đến hiệu quả của chi thƣờng xuyên từ NSNN ngƣời ta hiểu đó là nhƣng lợi ích về kinh tế - xã hội mà toàn xã hội đƣợc thụ hƣởng.
Nguyên tắc chi trực tiếp qua kho bạc nhà nước Một trong những chức năng quan trọng của Kho bạc nhà nƣớc là quản lý quỹ NSNN.Vì vậy, Kho bạc nhà nƣớc vừa có quyền, vừa có trách nhiệm phải kiểm soát chặt chẽ mọi khoản chi NSNN, đặc biệt là các khoản chi thƣờng xuyên. Để tăng cƣờng vai trò của KBNN trong kiểm soát chi thƣờng xuyên của NSNN, hiện nay ở nƣớc ta đã và đang triển khai thực hiện “chi trực tiếp qua Kho bạc nhà nƣớc” và coi đó nhƣ là một nguyên tắc trong quản lý khoản chi này. Chi trực tiếp qua KBNN là phƣơng thức thanh toán chi trả có sự tham gia của ba bên: Đơn vị sử dụng NSNN; Kho bạc nhà nƣớc; tổ chức hoặc cá nhân đƣợc nhận các khoản tiền do đơn vị sử dụng NSNN thanh toán chi trả (gọi chung là ngƣời đƣợc hƣởng) bằng hình thức thanh toán không dùng tiền mặt. Cách thức tiến hành cụ thể là: Đơn vị sử dụng NSNN uỷ quyền cho KBNN trích tiền từ tài khoản của mình để chuyển trả vào tài khoản cho ngƣời đƣợc hƣởng ở một trung gian tài chính nào đó, nơi ngƣời đƣợc hƣởng mở tài khoản giao dịch.
Để thực hiện đƣợc nguyên tắc chi trực tiếp qua Kho bạc nhà nƣớc cần phải giải quyết tốt một số vấn đề cơ bản sau: Thứ nhất, tất cả các khoản chi NSNN phải đƣợc kiểm tra, kiểm soát một cách chặt chẽ trong quá trình cấp phát, thanh toán. Các khoản chi phải có trong dự toán NSNN đƣợc duyệt, đúng chế độ tiêu chuẩn, định mức do cơ quan nhà nƣớc có thẩm quyền qui định và đã đƣợc thủ trƣởng đơn vị sử dụng kinh phí NSNN chuẩn chi. 17 Thứ hai, tất cả các cơ quan, đơn vị, các chủ dự án. sử dụng kinh phí NSNN (gọi chung là đơn vị sử dụng kinh phí NSNN) phải mở tài khoản tại Kho bạc nhà nƣớc; chịu sự kiểm tra, kiểm soát của cơ quan tài chính và Kho bạc nhà nƣớc trong quá trình lập dự toán, phân bổ dự toán, cấp phát, thanh toán, hạch toán và quyết toán NSNN.
Thứ ba, cơ quan Tài chính các cấp có trách nhiệm xem xét dự toán ngân sách của các cơ quan, đơn vị cùng cấp; kiểm tra phƣơng án phân bổ và giao dự toán của các đơn vị dự toán cấp trên cho các đơn vị dự toán ngân sách cấp dƣới, nếu không đúng dự toán ngân sách đƣợc giao, không đúng chính sách, chế độ, tiêu chuẩn, định mức thì yêu cầu điều chỉnh lại. Định kỳ, sau khi nhận đƣợc báo cáo quyết toán của các đơn vị dự toán cấp I trực thuộc, cơ quan tài chính các cấp có trách nhiệm thẩm định các báo cáo quyết toán đó để tổng hợp số liệu vào quyết toán chi NSNN. Thứ tư, Kho bạc nhà nƣớc có trách nhiệm kiểm soát các hồ sơ, chứng từ, điều kiện chi và thực hiện cấp phát, thanh toán kịp thời các khoản chi NSNN theo đúng qui định; tham gia với các cơ quan tài chính, cơ quản quản lý nhà nƣớc có thẩm quyền trong việc kiểm tra tình hình sử dụng NSNN và xác nhận số thực chi NSNN qua kho bạc của các đơn vị. Thủ trƣởng cơ quan Kho bạc nhà nƣớc có quyền từ chối thanh toán, chi trả các khoản chi không đủ các điều kiện sau: - Không có trong dự toán ngân sách đƣợc giao - Không đúng chế độ, định mức chi tiêu tài chính nhà nƣớc - Chƣa đƣợc thủ trƣởng đơn vị sử dụng ngân sách hoặc ngƣời đƣợc uỷ quyền quyết định chi - Không đủ các điều kiện chi theo qui định hiện hành về chi trực tiếp qua Kho bạc nhà nƣớc (các điều kiện này sẽ có thay đổi theo thời gian cùng với việc hoàn thiện công tác quản lý chi NSNN qua KBNN).