Mở đầu, Kết luận và Danh mục tài liệu tham khảo, luận văn bao gồm 4 chƣơng: Chƣơng 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu và một số vấn đề lý luận về quản lý chi ngân sách nhà nƣớc tại các đơn vị sự nghiệp; Chƣơng 2: Phƣơng pháp và thiết kế nghiên cứu; Chƣơng 3: Thực trạng quản lý chi ngân sách nhà nƣớc tại Trung tâm Thông tin, dữ liệu biển và hải đảo; Chƣơng 4: Giải pháp quản lý chi ngân sách nhà nƣớc tại Trung tâm Thông tin, dữ liệu biển và hải đảo 4 CHƢƠNG 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU, CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ QUẢN LÝ CHI NGÂN SÁCH NHÀ NƢỚC TẠI CÁC ĐƠN VỊ SỰ NGHIỆP 1. Tổng quan tình hình nghiên cứu 1. Các nghiên cứu lý luận về quản lý chi ngân sách Nhà nước tại các đơn vị sự nghiệp Quản lý chi ngân sách nhà nƣớc là quá trình Nhà nƣớc phân bổ và sử dụng quỹ ngân sách nhà nƣớc để đảm bảo điều kiện vật chất nhằm duy trì sự tồn tại, hoạt động bình thƣờng cũng nhƣ thực hiện chức năng nhiệm vụ tại các cơ quan nhà nƣớc theo những mục tiêu đã định. Chi ngân sách nhà nƣớc là công cụ chủ yếu tại Đảng, Nhà nƣớc và cấp uỷ, chính quyền cơ sở để thực hiện nhiệm vụ chính trị, phát triển kinh tế - xã hội, đảm bảo an ninh, quốc phòng và thúc đẩy sự nghiệp xây dựng, phát triển đất nƣớc.
Quản lý chi ngân sách nhà nƣớc bao gồm chi đầu tƣ phát triển và chi, trong đó chi chiếm tỷ trọng lớn nhất và có vai trò, vị trí quan trọng đối với sự phát triển kinh tế - xã hội tại đất nƣớc. Trong những năm gần đây đã có nhiều công trình nghiên cứu về quản lý ngân sách nhà nƣớc từ quy mô quốc gia cho đến quy mô cấp huyện, cấp xã ở Việt Nam. Qua nghiên cứu, tìm hiểu nguồn dữ liệu tại một số website và một số chuyên mục chuyên ngành cho thấy, một số công trình khoa học nghiên cứu về lĩnh vực này đã và đang đƣợc ứng dụng vào thực tiễn, một số nghiên cứu tiêu biểu nhƣ: Đặng Văn Thanh (2015), “Một số vấn đề về quản lý và điều hành NSNN”, NXB Chính trị quốc gia, Hà Nội. Trong cuốn sách gồm 262 trang, tác giả làm rõ những nội dung cơ bản về NSNN và những vấn đề về quản lý và điều hành NSNN; đánh giá thực trạng quản lý, điều hành NSNN ở Việt Nam và đề xuất một số giải pháp nhằm đổi mới quản lý điều hành NSNN ở nƣớc ta trong điều kiện mới.[19] Trần Thị Song (2014), “Hoàn thiện công tác quản lý NSNN tại các đơn vị sự nghiệp tỉnh Thái Bình”, Luận văn Thạc sĩ Quản lý kinh tế, Đại học Thƣơng mại.
5 Nội dung chủ yếu tại luận văn là hệ thống hóa các sơ sở lý luận dựa trên phân tích thực tế quản lý, sử dụng nguồn vốn NSNN, từ đó đƣa ra các giải pháp quản lý hiệu quả vốn NSNN tại đơn vị huyện tỉnh Tuyên Quang.[17] Nguyễn Thị Thanh Thủy (2015); “Một số giải pháp nhằm tăng cường công tác quản lý chi ngân sách nhà nước tại Tổng cục Hải quan” , Luận văn thạc sĩ, Học viện Hành chính Quốc Gia. Cho thấy: Với việc sử dụng tổng hợp nhiều phƣơng pháp nghiên cứu, gắn liền cơ sở lý luận và thực tiễn, luận văn đã từ những hạn chế, nguyên nhân kém hiệu quả quản lý chi ngân sách nhà nƣớc và định hƣớng đổi quản lý chi ngân sách nhà nƣớc trong ngành Hải quan, trên cơ sở lý luận và thực tiễn, luận văn đã đƣa một số giải pháp và kiến nghị mang tính khả thi đối với Chính phủ, Bộ Tài chính, Kho bạc nhà nƣớc và đối với Lãnh đạo Tổng cục Hải quan nhằm đổi mới công tác quản lý chi ngân sách nhà nƣớc trong ngành Hải quan.[20] Nguyễn Đức Vƣơng (2016), “Quản lý chi ngân sách nhà nước tại UBND Quận Ba Đình, Thành phố Hà Nội”, Luận văn thạc sĩ kinh tế, Trƣờng Đại học Thƣơng Mại. Luận văn đã nêu ra những tồn tại, hạn chế trong việc thu, chi NSNN tại UBND Quận Ba đình, đề từ đó nêu ra những giải pháp góp phần nâng cao công tác quản lý chi ngân sách nhà nƣớc tại UBND Quận sau gần 15 năm thực hiện Luật ngân sách.[27] Nguyễn Xuân Hoan (2015) “Quản lý ngân sách nhà nước tại Sở Khoa học và Công nghệ tỉnh Hà Nam”, Luận văn thạc sĩ kinh tế chƣơng trình định hƣớng thực hành, Trƣờng Đại học Kinh tế - Đại học Quốc Gia Hà Nội. Luận văn đã đánh giá thực trạng quản lý NSNN tại Sở Khoa học và Công nghệ tỉnh Hà Nam giai đoạn 2011-2015, từ đó đề xuất các giải pháp nhằm hoàn thiện quản lý ngân sách tại Sở Khoa học và Công nghệ tỉnh Hà Nam giai đoạn 2016-2020.
Những vấn đề cần tiếp tục nghiên cứu Nhìn chung, các tác giả tại các công trình nghiên cứu khoa học trên đã tiếp cận tìm hiểu công tác quản lý chi ngân sách nhà nƣớc tại các đơn vị sự nghiệp từ nhiều góc độ, khía cạnh khác nhau; nghiên cứu, phân tích và đƣa ra những giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả công tác quản lý chi ngân sách nhà nƣớc nói chung, tại, các đơn vị sự nghiệp nói riêng. 6 Những kết quả nghiên cứu đó có những giá trị nhất định làm cơ sở cho việc đổi mới và hoàn thiện công tác quản lýchi ngân sách nhà nƣớc. Tuy nhiên, trong số các công trình nghiên cứu khoa học nêu trên còn ít tài liệu nghiên cứu một cách hệ thống về công tác quản lý chi ngân sách tại một đơn vị sự nghiệp nghiệp cụ thể là quản lý chi ngân sách nhà nƣớc tại Trung tâm Thông tin, dữ liệu biển và hải đảo. Tác giả kế thừa và tiếp thu có chọn lọc những kết quả nghiên cứu đã công bố để phục vụ cho mục đích nghiên cứu tại luận văn.
Cơ sở lý luận về quản lý chi ngân sách nhà nƣớc tại các đơn vị sự nghiệp 1. Ngân sách nhà nước và các nội dung chi ngân sách nhà nước 1. Ngân sách nhà nước Ngân sách nhà nƣớc phản ánh hoạt động tại Nhà nƣớc trên phƣơng diện tài chính. Trong hệ thống tài chính, NSNN là bộ phận chủ đạo, là điều kiện vật chất quan trọng để Nhà nƣớc thực hiện các nhiệm vụ tại mình.
Mặt khác nó còn là công cụ quan trọng để Nhà nƣớc thực hiện điều tiết vĩ mô nền kinh tế xã hội. Điều 4 Luật NSNN năm 2015 (số 83/2015/QH 13 do Quốc hội tại Việt Nam thông ): „„NSNN là toàn bộ các khoản chitại Nhà nước được dự toán và thực hiện trong một khoảng thời gian nhất định để bảo đảm thực hiện các chức năng và nhiệm vụ tại Nhà nước‟‟.[16,tr4] Xét theo biểu hiện bên ngoài, NSNN bao gồm những nguồn thu cụ thể, những khoản chi cụ thể và đƣợc định hƣớng các nguồn thu đều đƣợc nộp vào một quỹ tiền tệ gọi là quỹ NSNN và các khoản đều đƣợc xuất ra từ quỹ tiền tệ ấy. Những khoản thu nộp và cấp phát qua quỹ NSNN là các quan hệ đƣợc xác định trƣớc, đƣợc định lƣợng và Nhà nƣớc sử dụng chúng để điều chỉnh vĩ mô nền kinh tế. Dƣới góc độ hình thức, NSNN là một bản dự toán thu và chi tài chính hàng năm tại nhà nƣớc do Chính phủ lập ra, đệ trình Quốc hội quyết định và giao cho chính phủ thực hiện.
Xét về bản chất kinh tế chứa đựng trong NSNN: Những quan hệ thu nộp cấp phát qua quỹ NSNN là những quan hệ đƣợc xác định trƣớc, đƣợc định lƣợng và nhà nƣớc sử dụng chúng để điều tiết vĩ mô kinh tế xã hội. 7 Các hoạt động thu - chi ngân sách nhà nƣớc đều phản ánh những quan hệ kinh tế giữa nhà nƣớc với các chủ thể khác trong xã hội gắn với quá trình tạo lập quản lý và sử dụng quỹ NSNN. Từ những phân tích trên có thể đƣa ra khái niệm NSNN nhƣ sau: Ngân sách nhà nước là hoạt động tài chính cơ bản tại Nhà nước, đó là hoạt động thu ngân sách nhà nước và hoạt động chi ngân sách nhà nước trong một giai đoạn nhất định.Các khoản chi ngân sách nhà nước Khoản 2 Điều 5 Luật NSNN 2015 tại Việt Nam quy định rõ: “Chi NSNN bao gồm các khoản chi đầu tư phát triển, dự trữ quốc gia, chi , chi trả nợ lãi, chi viện trợ và các khoản chi khác theo quy định tại Pháp luật”. [16,tr3] Theo khái niệm tại Luật Ngân sách Nhà nƣớc thì chi ngân sách Nhà nƣớc là quá trình phân phối và sử dụng quỹ ngân sách Nhà nƣớc theo những nguyên tắc nhất định nhằm phục vụ cho việc thực hiện các chức năng tại Nhà nƣớc.
Nhƣ vậy có thể rút ra khái niệm: Chi NSNN là quá trình phân phối lại quỹ tiền tệ tập trung một cách có hiệu quả nhằm thực hiện chức năng tại nhà nước trên cơ sở sử dụng hệ thống Chính sách, pháp luật. Mục đích tại chi NSNN là thực hiện chức năng, nhiệm vụ tại Nhà nƣớc. Chi NSNN là nội dung tại NSNN nên thuộc trách nhiệm và quyền hạn tại hệ thống cơ quan chấp hành và cơ quan hành chính Nhà nƣớc các cấp. Căn cứ để thực hiện hoạt động chi NSNN là dự toán ngân sách hàng năm, quy định tại pháp luật, định mức, tiêu chuẩn chi ngân sách.
Hoạt động chi NSNN là quá trình phân phối, sử dụng nguồn vốn đã tập trung vào quỹ NSNN thông qua hoạt động thu NSNN, do đó hoạt động chi NSNN phụ thuộc nhiều và kết quả hoạt động thu NSNN. Chi Ngân sách Nhà nƣớc gắn chặt với bộ máy Nhà nƣớc và những nhiệm vụ kinh tế, chính trị, xã hội mà Nhà nƣớc phải đảm đƣơng trong thời kỳ. Các khoản chi tại Ngân sách Nhà nƣớc đƣợc xem xét hiệu quả trên tầm vĩ mô và mang tính toàn diện tại mọi mặt đời sống kinh tế - chính trị - xã hội. Nghĩa là các khoản chi tại Ngân sách Nhà nƣớc phải đƣợc xem xét một cách toàn diện dựa trên cơ sở tại việc hoàn thành các mục tiêu kinh tế - xã hội đề ra.
Khái niệm quản lý chi và vai trò tại quản lý chi ngân sách nhà nước 1. Khái niệm quản lý chi ngân sách nhà nước Quản lý chi ngân sách là quá trình phân phối lại quỹ tiền tệ tập trung một cách có hiệu quả nhằm thực hiện chức năng tại nhà nƣớc trên cơ sở sử dụng hệ thống chính sách, pháp luật. Chi ngân sách mới thể hiện ở khâu phân bổ ngân sách còn hiệu quả sử dụng ngân sách nhƣ thế nào thì phải thông qua các biện pháp quản lý. Rõ ràng quản lý chi ngân sách sẽ quyết định hiệu quả sử dụng vốn ngân sách.