CHƯƠNG 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN QUẢN LÝ CHI NGÂN SÁCH NHÀ NƯỚC CẤP HUYỆN 1. Ngân sách nhà nước và vai trò của ngân sách nhà nước 1. Khái niệm ngân sách nhà nước NSNN là"một phạm trù KTXH gắn liền với sự hình thành và phát triển (PT) của Nhà nước và hàng hoá - tiền tệ. Nhà nước với tư cách là cơ quan quyền lực thực hiện duy trì và PT xã hội, quy định các khoản thu, chi của Nhà nước nhằm mục đích đảm bảo yêu cầu thực hiện các chức năng của Nhà nước.
Nói đến NSNN là đề cập đến hai loại hình hoạt động tài chính cơ bản của Nhà nước: hoạt động thu NS và hoạt động chi NS. Trong hệ thống tài chính, NSNN là bộ phận chủ đạo, là điều kiện vật chất quan trọng để Nhà nước thực hiện các nhiệm vụ của mình. Mặt khác nó còn là công cụ quan trọng để Nhà nước thực hiện điều tiết vĩ mô"nền KT-XH. Theo Luật ngân sách nhà nước 2015.
Ngân sách nhà nước là toàn bộ các khoản thu, chi của Nhà nước được dự toán và thực hiện trong một khoảng thời gian nhất định do cơ quan nhà nước có thẩm quyền quyết định để bảo đảm thực hiện các chức năng, nhiệm vụ của Nhà nước.[5] Từ khái niệm trên, ta có thể thấy "ngân sách Nhà nước biểu hiện ra bên ngoài là một quỹ tiền tệ tập trung lớn nhất của Nhà nước với các khoản thu và chi của nó. Khi Nhà nước thực hiện chức năng, nhiệm vụ của mình sẽ phát sinh các quan hệ kinh tế trong quá trình phân phối các nguồn tài chính của xã hội. Điều này cho ta thấy được phần nào bản chất của ngân sách nhà nước. Để từ đó, ta có thể rút ra về bản chất sâu xa của ngân sách nhà nước: Ngân sách Nhà nước phản ánh các mối quan hệ kinh tế giữa Nhà nước và xã hội phát sinh trong quá trình Nhà nước phân phối các nguồn tài chính nhằm đảm bảo thực hiện các chức năng quản lý và điều hành nền kinh tế xã hội của mình trên cơ sở luật định".
[17] Theo Luật NSNN năm 2015, “NSNN gồm ngân sách trung ương và ngân sách địa phương. Ngân sách địa phương gồm ngân sách của các cấp chính quyền địa phương và được chia thành: ngân sách cấp tỉnh, thành phố trực thuộc trung ương Luan van 10 (gọi chung là ngân sách cấp tỉnh); ngân sách cấp quận, huyện, thị xã, thành phố thuộc tỉnh (gọi chung là ngân sách cấp huyện) và ngân sách cấp xã, phường, thị trấn (gọi chung là ngân sách cấp xã).” [5] NSNN là một tổng thể thống nhất bao gồm nhiều cấp ngân sách cấu thành (theo quy định của Luật Ngân sách nhà nước hiện hành ở Việt Nam có 4 cấp ngân sách tương đương với 4 cấp chính quyền nhà nước) gồm: ngân sách trung ương; ngân sách tỉnh, thành phố; ngân sách quận, huyện và ngân sách xã, phường. Vai trò của ngân sách nhà nước NSNN có vai trò rất quan trọng trong toàn bộ hoạt động KT-XH, an ninh - quốc phòng, đối ngoại của đất nước. Vai trò của NSNN luôn gắn liền với vai trò của Nhà nước theo từng giai đoạn nhất định.
Do đó ta có thể thấy được NSNN có các vai trò như sau: - Vai trò"huy động các nguồn tài chính của ngân sách nhà nước để đảm bảo nhu cầu chi tiêu của nhà nước: Vai trò này xuất phát từ bản chất kinh tế của NSNN là việc đảm bảo nguồn tài chính để Nhà nước thực hiện chức năng và nhiệm vụ của mình trong linh vực kinh tế - xã hội, an ninh - quốc phòng, đối ngoại. Mà nguồn tài chính này được hình thành từ các khản thu thuế và thu khác. Đây là vai trò mà bất kỳ chế độ xã hội, cơ chế kinh tế nào NSNN đều phải thực hiện. - Vai trò quản lý điều tiết vĩ mô nền kinh tế: Ngân sách nhà nước là công cụ định hướng hình thành cơ cấu kinh tế mới, kích thích phát triển sản xuất kinh và chống độc quyền.
Thông qua hoạt động chi ngân sách thì Nhà nước sẽ cung cấp kinh phí đầu tư cho cơ sở kết cấu hạ tầng, điều này tạo ra một điều kiện thuận lợi cho sự ra đời và phát triển các doanh nghiệp thuộc mọi thành phần kinh tế. Bên cạnh đó, với việc cấp vốn hình thành các doanh nghiệp nhà nước là một trong số các biện pháp căn bản để chống độc quyền và giữ cho thị trường không bị rơi vào tình trạng cạnh trạnh không hoàn hảo. Với hoạt động thu, bằng việc huy động nguồn tài chính thông qua thuế, ngân sách nhà nước đảm bảo thực hiện vai trò định hướng đầu tư, kích thích hoặc hạn chế sản xuất kinh doanh. - Vai trò là công cụ định hướng phát triển kinh tế - xã hội: Thông qua công Luan van 11 cụ thuế và thuế suất của Nhà nước sẽ kích thích sản xuất phát triển và thu hút sự đầu tư của các doanh nghiệp.
Bên cạnh đó, Nhà nước còn sử dụng ngân sách nhà nước đầu tư vào cơ sở hạ tầng để tạo ra điều kiện và môi trường thuận lợi cho các doanh nghiệp hoạt động. Ngân sách Nhà nước là công cụ định hướng phát triển sản xuất. Để định hướng và thúc đẩy tăng trưởng kinh tế nhà nước sử dụng công cụ thuế và chi ngân sách. Bằng công cụ thuế một mặt tạo nguồn thu cho ngân sách, mặt khác nhà nước sử dụng thuế với các loại thuế, các mức thuế suất khác nhau sẽ góp phần kích thích sản xuất phát triển và hướng dẫn các nhà đầu tư bỏ vốn đầu tư vào những vùng những lĩnh vực cần thiết để hình thành cơ cấu kinh tế hợp lý theo hướng đã định.
- Vai trò điều tiết thu nhập giữa các tầng lớp dân cư: Sự phân hóa giàu nghèo là kết quả từ những khuyết tật của nền kinh tế thị trường mang lại. Ngân sách nhà nước là công cụ tài chính hữu hiệu được Nhà nước sử dụng để điều tiết thu nhập giữa các tầng lớp dân cư trong xã hội thông qua các sắc thuế, một mặt vừa mang lại nguồn thu cho NSNN, mặt khác điều tiết lại một phần thu nhập của tầng lớp cư dân có thu nhập cao. Tiếp đó, qua hoạt động chi về trợ cấp xã hội, trợ cấp gián tiếp dưới hình thức trợ giá các mặt hàng thiết yếu,… để Nhà nước phẩn bổ lại cho tầng lớp cư dân có thu nhập thấp." Các vai trò trên của Ngân sách nhà nước cho thấy tính chất quan trọng của Ngân sách nhà nước, với các công cụ của nó có thể quản lý toàn diện và có hiệu quả đối với toàn bộ nền kinh tế. Quản lý chi ngân sách nhà nước và vai trò của“quản lý chi ngân sách nhà nước” 1.“Khái niệm quản lý chi ngân sách nhà nước” QL chi ngân sách nhà nước "là quá trình Nhà nước vận dụng các quy luật khách quan, sử dụng hệ thống các phương pháp, công cụ quản lý tác động đến các hoạt động chi NSNN nhằm phục vụ tốt nhất việc thực hiện các chức năng, nhiệm vụ của Nhà nước để đạt được các mục tiêu thúc đẩy phát triển KT-XH.
Quản lý chi NSNN là quá trình phân phối lại quỹ tiền tệ tập trung một cách có hiệu quả nhằm thực hiện chức năng của nhà nước trên cơ sở sử dụng hệ thống Luan van 12 chính sách, pháp luật. Chi ngân sách nhà nước mới chỉ thể hiện khâu phân bổ ngân sách còn hiệu quả sử dụng ngân sách như thế nào thì phải thông qua các biện pháp quản lý. Quản lý chi ngân sách sẽ quyết định hiệu quả sử dụng vốn ngân sách. Quản lý chi NSNN là quá trình thực hiện có hệ thống các biện pháp phân phối và sử dụng quỹ tiền tệ tập trung nhằm phục vụ chi tiêu cho bộ máy và thực hiện các chức năng của Nhà nước".
Thực chất,“QL chi NSNN là quá trình sử dụng các nguồn vốn chi tiêu của Nhà nước từ khâu lập kế hoạch đến khâu sử dụng NS đó nhằm đảm bảo quá trình chi tiết kiệm và hiệu quả, phù hợp với yêu cầu thực tế đang đặt ra theo đúng chính sách chế độ của nhà nước phục vụ các mục tiêu kinh tế- xã hội. Vai trò quản lý chi ngân sách nhà nước Quản lý chi NSNN có những vai trò như sau: Thứ nhất, thúcđẩy nâng cao hiệu quả sử dụng các khoản chi NSNN nhằm tăng hiệu quả sử dụng vốn NS, đảm bảo tiết kiệm, có hiệu quả. Thông qua QL các khoản cấp phát của chi NS, nhà nước sẽ tác động đến đời sống KT-XH, giữ vững ổn định, đặc biệt là giải quyết các vấn đề bức xúc của xã hội như: xóa đói giảm nghèo, giải quyết việc làm, các hoạt động mang tính cộng đồng…Quản lý chi tiêu của NSNN có hiệu quả sẽ tác động vào kích cầu khi nền kinh tế bị giảm sút hoặc cắt giảm chi tiêu Chính phủ để bình ổn giá cả thúc đầy sản xuất PT, hình thành quỹ dự phòng NSNN để ứng phó với những biến động của thị trường. Thứ hai, quản lý chi NSNN có vai trò điều tiết giá cả, chống suy thoái và chống lạm phát.
Khi nền kinh tế lạm phát và suy thoái, nhà nước phải sử dụng công cụ chi ngân sách để khắc phục tình trạng này. Sự mất cân đối giữa cung - cầu sẽ tác động đến giá cả tăng hoặc giảm. Để đảm bảo lợi ích của người tiêu dùng, nhà nước sử dụng công cụ chi ngân sách để điều tiết, can thiệp vào thị trường dưới hình thức cắt giảm chi tiêu, cắt giảm đầu tư hoặc tăng đầu tư, tăng chi tiêu cho bộ máy quản lý nhà nước, cũng như trợ vốn, trợ giá và sử dụng quỹ dự trữ của Nhà nước. QL chi NS có vai trò rất to lớn đến việc chống lạm phát và suy thoái, kích cầu nền kinh tế.
Khi nền kinh tế suy thoái, sức mua giảm sút nhà nước tăng chi đầu tư để tăng cung, tăng cầu, tạo việc làm, kích cầu chống suy thoái nền kinh tế. Luan van 13 Thứ ba, duy trì sự ổn định của môi trường kinh tế, nhà nước sử dụng công cụ chi NS. Thông qua QL các khoản chi thường xuyên, chi đầu tư phát triển, nhà nước sẽ điều chỉnh phù hợp với đặc điểm của từng đối tượng cụ thể, đầu tư vào các ngành kinh tế mũi nhọn, các khu công nghiệp, khu chế xuất, khu kinh tế mở nhằm thúc đẩy nền kinh tế phát triển. Thứ tư, thông qua quản lý các dự án đầu tư phát triển nhằm phục vụ chuyển dịch cơ cấu kinh tế có hiệu quả, QL chi NS góp phần điều tiết thu nhập dân cư thực hiện công bằng XH.
Chi ngân sách nhà nước cấp huyện 1.