Tổng quan nghiên cứu

Quản lý chi ngân sách nhà nước là công cụ then chốt nhằm hiện thực hóa các mục tiêu phát triển kinh tế - xã hội, duy trì hoạt động của bộ máy chính quyền và cung ứng các dịch vụ công thiết yếu. Tại các địa bàn miền núi, công tác điều hành tài chính công luôn đối mặt với thách thức lớn khi nguồn thu hạn chế nhưng nhu cầu đầu tư hạ tầng và an sinh xã hội lại không ngừng gia tăng. Nghiên cứu thực tiễn tại huyện Phú Lương, tỉnh Thái Nguyên trong giai đoạn 2018 - 2020 cho thấy tỷ lệ thực hiện chi ngân sách luôn ở mức cao so với dự toán ban đầu, cụ thể năm 2018 đạt 109,75% và năm 2020 tăng lên 111,91%.

Vấn đề cốt lõi đặt ra là sự thiếu đồng bộ trong cơ chế kiểm soát, công tác lập dự toán chưa sát với biến động thực tế và tình trạng giải ngân vốn đầu tư công còn dàn trải. Luận văn hướng đến mục tiêu hệ thống hóa cơ sở lý luận về quản lý chi ngân sách cấp huyện, phân tích toàn diện thực trạng thu chi, xác định các nhân tố ảnh hưởng và đề xuất hệ thống giải pháp khả thi nhằm tăng cường hiệu quả sử dụng nguồn vốn công đến năm 2025.

Phạm vi nghiên cứu tập trung tại địa bàn huyện Phú Lương, bao gồm 140 đơn vị thụ hưởng ngân sách, dữ liệu tài chính giai đoạn 2018 - 2020 và định hướng phát triển giai đoạn tiếp theo. Đóng góp của đề tài thể hiện qua việc lượng hóa hiệu quả phân bổ ngân sách, cung cấp căn cứ thực chứng giúp chính quyền cấp huyện giảm thiểu tỷ lệ thất thoát, tối ưu hóa cơ cấu chi thường xuyên và nâng cao chỉ số minh bạch tài khóa địa phương.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Khung lý thuyết của công trình được xây dựng trên nền tảng Luật Ngân sách nhà nước số 83/2015/QH13, Nghị định số 163/2016/NĐ-CP hướng dẫn thi hành luật và Thông tư số 342/2016/TT-BTC quy định chi tiết phân cấp quản lý tài chính công. Về mặt học thuật, đề tài kế thừa các lý thuyết kinh tế công cộng và quản lý chi tiêu ngân sách của các tác giả Dương Đăng Chinh, Phạm Văn Khoan (2010), Đặng Văn Du, Bùi Tiến Hanh (2010) cùng nghiên cứu thực chứng của Lê Văn Nghĩa (2018).

Các khái niệm nòng cốt được vận hành trong nghiên cứu gồm:

  • Ngân sách nhà nước cấp huyện: Toàn bộ các khoản thu, chi thuộc nhiệm vụ phân cấp của chính quyền cấp huyện, phản ánh mối quan hệ kinh tế - tài chính phục vụ mục tiêu phát triển kinh tế - xã hội địa phương.
  • Chi thường xuyên: Quá trình phân phối, sử dụng quỹ tiền tệ nhà nước đáp ứng nhu cầu duy trì bộ máy hành chính, quốc phòng, an ninh và sự nghiệp văn hóa, y tế, giáo dục.
  • Chi đầu tư phát triển: Nguồn vốn nhà nước bố trí xây dựng kết cấu hạ tầng kỹ thuật, kinh tế, xã hội không có khả năng thu hồi vốn trực tiếp.
  • Chi chuyển nguồn: Khoản kinh phí được chuyển tiếp từ niên độ tài khóa trước sang niên độ sau theo đúng điều kiện pháp lý quy định.

Quản lý chi ngân sách nhà nước cấp huyện phải tuân thủ nghiêm ngặt 3 nguyên tắc nền tảng: nguyên tắc tập trung dân chủ thống nhất, nguyên tắc đảm bảo mục tiêu ưu tiên trong phân bổ nguồn lực và nguyên tắc tiết kiệm, hiệu quả nhằm triệt tiêu lãng phí tài sản công.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu kết hợp đồng bộ giữa nguồn dữ liệu thứ cấp và dữ liệu sơ cấp nhằm đảm bảo tính khách quan và chiều sâu thực chứng:

  • Dữ liệu thứ cấp: Thu thập từ các báo cáo quyết toán ngân sách nhà nước hàng năm, báo cáo tài chính tổng hợp của Phòng Tài chính - Kế hoạch và Kho bạc Nhà nước huyện Phú Lương trong giai đoạn 3 năm liên tục từ 2018 đến 2020.
  • Dữ liệu sơ cấp: Khảo sát thực địa thông qua bảng hỏi cấu trúc sử dụng thang đo Likert 5 mức độ (từ 1: Kém/Không ảnh hưởng đến 5: Rất tốt/Rất ảnh hưởng, với khoảng cách bước điểm đo lường chuẩn là 0,80). Cỡ mẫu được xác định khoa học qua công thức Slovin với tổng thể 140 đơn vị sử dụng ngân sách trên địa bàn, mức sai số cho phép e = 0,05 (tương đương 5%), xác định được 104 phiếu hợp lệ từ các đơn vị dự toán cơ sở, kết hợp cùng 42 phiếu phỏng vấn chuyên sâu nhóm cán bộ quản lý (gồm lãnh đạo HĐND, UBND huyện, 10 cán bộ Phòng Tài chính - Kế hoạch, 12 cán bộ Kho bạc Nhà nước, 5 cán bộ Thanh tra và 15 lãnh đạo UBND các xã, thị trấn), tạo nên tổng mẫu khảo sát đạt 146 phiếu.

Phương pháp phân tích chủ đạo là thống kê mô tả (tần số, tỷ lệ phần trăm, giá trị trung bình, độ lệch chuẩn) kết hợp phân tích so sánh chuỗi thời gian (so sánh số tuyệt đối, số tương đối, tỷ trọng cơ cấu dọc và biến động ngang). Lý do lựa chọn tổ hợp phương pháp này là nhằm phản ánh chính xác tương quan giữa dự toán và thực chi, đồng thời đo lường mức độ đồng thuận của đội ngũ cán bộ đối với thể chế quản lý hiện hành.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Phân tích số liệu thực chứng giai đoạn 2018 - 2020 tại huyện Phú Lương chỉ ra các phát hiện trọng tâm:

  1. Tình trạng thực chi vượt dự toán diễn ra liên tục: Năm 2018, tổng chi ngân sách đạt 109,75% dự toán; năm 2019 tiếp tục xu hướng tăng và đến năm 2020 chạm mốc 111,91% so với dự toán được HĐND huyện phê duyệt ban đầu.
  2. Cơ cấu chi ngân sách mất cân đối: Chi thường xuyên chiếm tỷ trọng áp đảo trên 70% tổng chi cân đối ngân sách địa phương, trong đó nhóm chi sự nghiệp giáo dục và quản lý hành chính chiếm phần lớn. Ngược lại, chi đầu tư phát triển chỉ chiếm dưới 30% và chủ yếu dựa vào nguồn bổ sung cân đối từ ngân sách tỉnh Thái Nguyên.
  3. Chất lượng lập dự toán cơ sở còn thấp: Kết quả điều tra từ 104 đơn vị sử dụng ngân sách cho thấy có tới 38,5% đơn vị chưa dự báo sát khối lượng nhiệm vụ phát sinh, dẫn đến việc phải điều chỉnh, bổ sung dự toán từ 2 đến 3 lần trong một niên độ tài chính.
  4. Kiểm soát chi của Kho bạc Nhà nước đạt kết quả tích cực nhưng chưa triệt để: Công tác thẩm tra chứng từ qua Kho bạc Nhà nước huyện Phú Lương đã phát hiện và yêu cầu bổ sung hồ sơ đối với hơn 15% số món chi sai mục lục hoặc vượt định mức trong giai đoạn 2018 - 2020, góp phần giảm thiểu thất thoát vốn ngân sách trước khi giải ngân.

Thảo luận kết quả

Thực trạng vượt dự toán chi tại huyện Phú Lương xuất phát từ những nguyên nhân khách quan và chủ quan. Về khách quan, Phú Lương là huyện miền núi có địa hình phức tạp, thường xuyên chịu tác động của thiên tai, dịch bệnh trên cây trồng vật nuôi, làm phát sinh các khoản chi cấp bách ngoài kế hoạch đầu năm. Về chủ quan, năng lực lập kế hoạch tài chính của cán bộ tài chính - kế toán cấp xã còn hạn chế, việc áp dụng công nghệ thông tin trong theo dõi tiến độ chi tiêu chưa đồng bộ giữa 140 đơn vị thụ hưởng.

Để trực quan hóa các phát hiện trên, dữ liệu tài chính có thể được trình bày hiệu quả qua biểu đồ cột chồng kết hợp đường xu hướng (stacked column with trendline), trong đó các cột thể hiện quy mô chi thường xuyên và chi đầu tư phát triển, còn đường biểu diễn phản ánh tốc độ tăng trưởng tỷ lệ thực hiện so với dự toán qua từng năm. Đồng thời, bảng ma trận điểm trung bình Likert sẽ mô tả trực tiếp mức độ tác động của 6 nhóm nhân tố: trình độ cán bộ, cơ chế chính sách, bộ máy tổ chức, ứng dụng công nghệ, điều kiện tự nhiên và sự phối hợp liên ngành.

So sánh với kinh nghiệm quản lý tại huyện Mường Khương (Lào Cai) và thị xã Phổ Yên (Thái Nguyên), bài học rút ra cho Phú Lương là cần siết chặt kỷ cương tài khóa ngay từ khâu giao dự toán đầu năm và đẩy mạnh tính công khai, minh bạch trong phê duyệt thanh quyết toán công trình.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm nâng cao hiệu quả quản lý chi ngân sách nhà nước trên địa bàn huyện Phú Lương giai đoạn đến năm 2025, luận văn đưa ra 4 nhóm giải pháp trọng tâm:

  1. Hoàn thiện quy trình lập và phân bổ dự toán: Phòng Tài chính - Kế hoạch huyện chủ trì rà soát, xây dựng định mức phân bổ dự toán chi thường xuyên bám sát khối lượng công việc thực tế của 140 đơn vị sử dụng ngân sách; mục tiêu kiểm soát mức độ chênh lệch giữa thực chi và dự toán giao hàng năm không vượt quá 5% từ nay đến năm 2025.
  2. Nâng cao hiệu lực kiểm soát chi và giải ngân vốn đầu tư công: UBND huyện Phú Lương cùng Ban Quản lý dự án đầu tư xây dựng tập trung nguồn lực cho các công trình hạ tầng giao thông trọng điểm; rút ngắn thời gian thẩm định quyết toán vốn đầu tư hoàn thành dưới 30 ngày làm việc kể từ khi nhận đủ hồ sơ hợp lệ.
  3. Hiện đại hóa hoạt động kiểm soát chi qua Kho bạc Nhà nước: Kho bạc Nhà nước huyện Phú Lương đẩy mạnh ứng dụng dịch vụ công trực tuyến cấp độ 4 đạt tỷ lệ 100% đối với các thủ tục thanh toán chi thường xuyên; tăng cường tỷ lệ thanh tra, kiểm tra đột xuất đối với các khoản tạm ứng kéo dài, phấn đấu giảm tỷ lệ dư nợ tạm ứng quá hạn xuống dưới 2% mỗi năm.
  4. Bồi dưỡng, chuẩn hóa năng lực cán bộ tài chính - kế toán: Phòng Nội vụ phối hợp với Phòng Tài chính - Kế hoạch tổ chức ít nhất 2 khóa tập huấn chuyên sâu hàng năm về Luật Ngân sách nhà nước và kỹ năng quản trị tài chính số cho toàn bộ 146 cán bộ quản lý, kế toán viên các xã, thị trấn và đơn vị sự nghiệp trên địa bàn huyện trong giai đoạn 2023 - 2025.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nội dung và kết quả nghiên cứu của luận văn mang giá trị ứng dụng cao cho 4 nhóm đối tượng cụ thể:

  • Lãnh đạo HĐND, UBND và Phòng Tài chính - Kế hoạch cấp huyện: Cung cấp luận cứ khoa học và cơ sở thực tiễn để ban hành nghị quyết dự toán, xây dựng kế hoạch tài chính - ngân sách trung hạn 3 - 5 năm phù hợp với đặc thù huyện miền núi.
  • Cán bộ kiểm soát chi thuộc hệ thống Kho bạc Nhà nước: Tham khảo quy trình kiểm tra, đối chiếu chứng từ, xử lý hồ sơ tạm ứng và phòng ngừa rủi ro sai phạm trong thanh quyết toán ngân sách cấp cơ sở.
  • Thủ trưởng và kế toán trưởng tại các cơ quan, đơn vị sự nghiệp công lập: Ứng dụng khung phương pháp lập dự toán chi tiêu nội bộ, quản lý tài sản công và chấp hành nghiêm các định mức, chế độ chi tiêu hiện hành.
  • Học viên cao học, nghiên cứu sinh chuyên ngành Quản lý kinh tế và Tài chính công: Sử dụng tài liệu như một nghiên cứu điển hình về phương pháp kết hợp công thức Slovin trong chọn mẫu thực địa và kỹ thuật phân tích số liệu tài khóa địa phương.

Câu hỏi thường gặp

Tại sao chi ngân sách huyện Phú Lương liên tục vượt dự toán trong giai đoạn 2018 - 2020?
Nguyên nhân chủ yếu do địa bàn miền núi thường xuyên chịu ảnh hưởng của thiên tai, dịch bệnh làm tăng chi đột xuất cho an sinh xã hội và khắc phục cơ sở hạ tầng. Bên cạnh đó, năm 2018 thực hiện chi đạt 109,75% và năm 2020 đạt 111,91% còn vì công tác lập dự toán đầu năm tại cấp xã chưa dự báo sát yêu cầu thực tiễn.

Luận văn sử dụng công thức chọn mẫu nào để xác định số lượng phiếu khảo sát?
Nghiên cứu áp dụng công thức Slovin với tổng thể 140 đơn vị sử dụng ngân sách trên địa bàn huyện Phú Lương và sai số cho phép 5% (e = 0,05), từ đó tính toán cỡ mẫu đại diện gồm 104 phiếu khảo sát đơn vị, kết hợp phỏng vấn 42 cán bộ quản lý chuyên trách để đạt tổng số 146 phiếu khảo sát chuẩn xác.

Cơ cấu chi ngân sách của huyện Phú Lương phản ánh đặc điểm kinh tế gì?
Tỷ trọng chi thường xuyên chiếm trên 70% tổng chi phản ánh nền kinh tế huyện thuần nông, nguồn thu tại chỗ chưa tự cân đối được nhu cầu chi bộ máy và dịch vụ công. Huyện vẫn phụ thuộc lớn vào nguồn bổ sung ngân sách từ cấp trên để đầu tư hạ tầng phát triển kinh tế.

Kho bạc Nhà nước có vai trò gì trong việc kiểm soát các khoản chi vượt định mức?
Kho bạc Nhà nước đóng vai trò là chốt chặn kiểm soát pháp lý cuối cùng trước khi xuất quỹ ngân sách. Giai đoạn 2018 - 2020, đơn vị đã phát hiện và yêu cầu hoàn thiện thủ tục cho hơn 15% hồ sơ thanh toán chưa đúng quy định, góp phần ngăn chặn thất thoát và đảm bảo kỷ luật tài khóa.

Giải pháp nào mang tính then chốt nhằm nâng cao hiệu quả quản lý chi ngân sách đến năm 2025?
Giải pháp then chốt là hoàn thiện khâu lập dự toán gắn với kết quả đầu ra tại 140 đơn vị thụ hưởng, kết hợp số hóa 100% quy trình kiểm soát chi qua dịch vụ công trực tuyến của Kho bạc Nhà nước, giữ mức chênh lệch dự toán dưới 5% hàng năm.

Kết luận

  • Luận văn đã hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận và thực tiễn về quản lý chi ngân sách nhà nước tại đơn vị hành chính cấp huyện miền núi.
  • Thực chứng giai đoạn 2018 - 2020 cho thấy tỷ lệ thực hiện chi luôn vượt dự toán (109,75% năm 2018 và 111,91% năm 2020), phản ánh nhiều khoảng trống trong công tác dự báo tài chính.
  • Khảo sát thực địa trên cỡ mẫu 146 đối tượng đã chỉ rõ các nút thắt về cơ chế phân bổ, năng lực đội ngũ kế toán cơ sở và công tác phối hợp liên ngành.
  • Đề tài đóng góp hệ thống 4 nhóm giải pháp đồng bộ từ lập dự toán, quản lý đầu tư công, thanh tra kiểm soát chi đến chuẩn hóa nhân sự tài chính cho giai đoạn 2023 - 2025.
  • Lộ trình triển khai khuyến nghị các cơ quan chuyên môn huyện Phú Lương nhanh chóng số hóa dữ liệu quản lý ngân sách, áp dụng ngay định mức chi mới để nâng cao tính minh bạch và hiệu quả sử dụng nguồn vốn công tại địa phương.