Chương 1. Cơ sở lý luận quản lý nhà nước về cai nghiện ma túy. Thực trạng quản lý nhà nước về cai nghiện ma túy trên địa bàn thành phố Hà Nội. Quan điểm và giải pháp tăng cường quản lý nhà nước đối với công tác cai nghiện ma túy của thành phố Hà Nội trong thời gian tới.
Chƣơng 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA QUẢN LÝ NHÀ NƢỚC VỀ CAI NGHIỆN MA TÚY 1. Một số khái niệm cơ bản 1. Ma túy, nghiện ma túy, người nghiện ma túy và tệ nạn ma túy * Ma túy Chương trình kiểm soát ma túy quốc tế của Liên Hợp Quốc (UNDCP) năm 1991 đã xác định: “ma túy là những chất độc có tính gây nghiện, có nguồn gốc tự nhiên hoặc nhân tạo khi xâm nhập vào cơ thể con người thì có tác dụng làm thay đổi tâm trạng, ý thức và trí tuệ, làm cho con người bị lệ thuộc vào chúng gây nên những tổn thương cho từng cá nhân và cộng đồng”. Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), "Ma túy là bất k chất gì mà khi đưa vào cơ thể sống có thể làm thay đổi một hay nhiều chức năng sinh lý của cơ thể" [25].
* Nghiện ma túy Nghiện ma túy là một loại bệnh mãn tính của não khiến người sử dụng chất ma túy bị lệ thuộc vào các chất này, khi bị lệ thuộc thì rất khó từ bỏ ma túy và gây ra những hậu quả nghiêm trọng đối với thể chất và tinh thần của người nghiện ma túy. * Người nghiện ma túy Khoản 11, Điều 2 Luật Phòng, chống ma túy năm 2008 quy định: Người nghiện ma túy là người sử dụng chất ma túy, thuốc gây nghiện, thuốc hướng thần và bị lệ thuộc vào các chất này [39]. 6 Người nghiện ma túy là người tự mình hoặc nhờ người khác đưa ma túy vào cơ thể theo bốn đường: đường tiêu hóa, đường hô hấp, đường máu - tuần hoàn và đường thẩm thấu qua da, niêm mạc. Theo Điều 2, Luật Phòng, chống ma túy năm 2021 quy định: Người nghiện ma túy là người sử dụng chất ma túy, thuốc gây nghiện, thuốc hướng thần và bị lệ thuộc vào các chất này.
*Tệ nạn ma túy Theo quy định tại khoản 8, Điều 2 Luật Phòng, chống ma túy 2008: TNMT là tình trạng nghiện ma túy, tội phạm về ma túy và các hành vi trái ph p khác về ma túy. Với quy định này của Luật phòng, chống ma túy, TNMT phản ánh tình trạng nghiện ma túy, tội phạm về ma túy và các hành vi trái ph p khác về ma túy. Theo Điều 2 Luật Phòng, chống ma túy năm 2021: Tệ nạn ma túy là việc sử dụng trái ph p chất ma túy, nghiện ma túy và các hành vi vi phạm pháp luật về ma túy mà chưa đến mức hoặc không bị truy cứu trách nhiệm hình sự. Công tác phòng, chống tệ nạn ma túy Luật Phòng, chống ma túy quy định: “Phòng, chống ma túy là phòng ngừa, ngăn chặn, đấu tranh chống TNMT và kiểm soát các hoạt động hợp pháp liên quan đến ma túy”.
Trong đó TNMT bao gồm tình trạng nghiện ma túy, tội phạm về ma túy và các hành vi trái ph p khác về ma túy (khoản 8 Điều 2 Luật Phòng, chống ma túy năm 2008) [40]. Nội dung công tác PCTNMT bao gồm phòng ngừa lạm dụng, nghiện ma túy, điều trị cai nghiện và phòng chống tái nghiện. Phòng ngừa TNMT là việc các cơ quan của Nhà nước, các tổ chức xã hội và công dân b ng nhiều biện pháp nh m khắc phục những nguyên nhân, điều kiện của TNMT, từ đó ngăn chặn, hạn chế và làm giảm từng bước, tiến tới loại trừ tệ nạn này ra khỏi đời sống xã hội. Điều 4 Luật Phòng, chống ma túy xác định rõ, phòng chống ma túy là trách nhiệm của cá nhân, gia đình, cơ quan, tổ chức và của toàn xã hội; đồng thời Chương 5 của luật này đã phân công thực hiện chức năng quản lý công tác PCTNMT cho các chủ thể.
Mỗi chủ thể, theo quy định của pháp luật, có trách nhiệm quản lý công tác PCTNMT ở những nội dung, mảng công việc nhất 7 định trong tổng thể công tác PCTNMT. Gắn với phạm vi về đối tượng nghiên cứu của luận văn có thể thấy, nội dung chính của PCTNMT bao gồm: - Phòng ngừa nghiện ma túy: Việc phòng ngừa không chỉ là yếu tố quan trọng của công tác PCTNMT hay công tác giảm cầu, mà còn là yếu tố cốt lõi để giải quyết triệt để TNMT trong cộng đồng. Phòng ngừa nghiện ma túy là những hành động tích cực, có chủ đích nh m ngăn ngừa việc sử dụng ma túy. - Phát hiện người nghiện ma túy: Phát hiện sớm việc sử dụng ma túy và nghiện ma túy góp phần quan trọng trong quá trình áp dụng các biện pháp điều trị phù hợp, giúp đối tượng cai nghiện được ma túy, hạn chế những hậu quả, tác hại đối với cá nhân, gia đình và cộng đồng, góp phần đảm bảo trật tự an toàn xã hội.
- Cai nghiện ma túy: Là việc giúp người nghiện ma túy từ bỏ được sự lệ thuộc vào ma túy và quay trở lại cuộc sống hữu ích. - Phòng, chống tái nghiện: Tái nghiện là việc sử dụng lại ma túy sau một thời gian cai nghiện và thường kèm theo tái di n các biểu hiện của sự phụ thuộc vào ma túy. Quản lý nhà nước về cai nghiện ma túy * Quản lý Quản lý là sự tác động của chủ thể mang quyền lực b ng những công cụ, cách thức nhất định đến đối tượng quản lý nh m đạt được mục tiêu đề ra. * Quản lý nhà nước Quản lý hành chính nhà nước là hoạt động thực thi quyền hành pháp nh m tác động có tổ chức và điều chỉnh b ng quyền lực nhà nước đối với các quá trình xã hội và hành vi của công dân do các cơ quan trong hệ thống hành chính nhà nước từ Trung ương đến cơ sở thực hiện để thực hiện chức năng, nhiệm vụ của Nhà nước, phát triển kinh tế - xã hội, duy trì trật tự an ninh, thỏa mãn nhu cầu hàng ngày của nhân dân, nó có những đặc điểm sau: - Một là, quản lý nhà nước có tính quyền lực nhà nước - Hai là, quản lý nhà nước là hoạt động thực hiện hàng ngày, tổ chức và điều chỉnh các quan hệ xã hội và hành vi hoạt động của công dân b ng việc ra các quyết định quản lý hành chính và thực hiện các hành vi hành chính.
8 - Ba là, quản lý nhà nước được thực hiện bởi các pháp nhân công quyền. Trong hệ thống này đứng đầu là Chính phủ, Thủ tướng Chính phủ, các Bộ, các cơ quan hành chính nhà nước Trung ương, các cấp quản lý hành chính nhà nước địa phương. Quản lý nhà nước là sự tác động của các chủ thể có quyền lực nhà nước b ng pháp luật đến các đối tượng được quản lý nh m thực hiện các chức năng và chức năng đối ngoại của nhà nước. Chủ thể của hoạt động quản lý nhà nước gồm: cơ quan nhà nước, cá nhân được ủy quyền thực hiện hoạt động quản lý nhà nước.
Hoạt động quản lý hiện nay được thực hiện trên các lĩnh vực là lập pháp, hành pháp và tư pháp nh m thực hiện các chức năng đối với hoạt động quản lý nhà nước. * Quản lý nhà nước về cai nghiện ma túy Quản lý nhà nước về cai nghiện ma túy là sự tác động có tổ chức của các cơ quan chức năng, nhằm tăng cường hiệu quả của công tác cai nghiện phục hồi đóng góp phần hạn chế tỷ lệ tái nghiện, giảm tệ nạn xã hội, đảm bảo tình hình an ninh trật tự. Theo quy định của pháp luật ở nước ta hiện nay, Chính phủ thống nhất quản lý nhà nước về công tác phòng chống tệ nạn ma túy, trên cơ sở đó, quy định rõ trách nhiệm của các Bộ, cơ quan ngang Bộ, chính quyền địa phương các cấp. Hệ thống các cơ quan nhà nước quản lý công tác phòng chống tệ nạn ma túy, với sự tham gia của các Bộ (Bộ Công an, Bộ LĐTB&XH, Bộ Y tế, Bộ Giáo dục và Đào tạo, Bộ Thông tin và Truyền thông, Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, Bộ Công thương…), các lực lượng (Hải quan, Bộ đội biên phòng, Cảnh sát biển…), và các đoàn thể quần chúng (Mặt trận Tổ quốc, Đoàn Thanh niên, Hội phụ nữ, Hội Cựu chiến binh, cộng đồng dân cư…).
Với tư cách là cơ quan quản lý nhà nước, Bộ LĐTB&XH là cơ quan chủ trì chỉ đạo, tổ chức và quản lý công tác chữa trị, cai nghiện, giáo dục, dạy nghề, tạo việc làm, tái hòa nhập cộng đồng cho người nghiện ma túy tại cơ sở chữa bệnh và tại cộng đồng; thống kê, đánh giá tình hình cai nghiện ma túy. Kể từ năm 1994, trong Nghị định số 01/NĐ-CP ngày 11/01/1994 của Chính phủ về việc thành lập Cục Phòng, chống TNXH trực thuộc Bộ LĐTB&XH, đã 9 quy định về chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn của Cục này đối với việc quản lý công tác PCTNMT [11]. Căn cứ vào nhiệm vụ, quyền hạn của mình, ngày 11/4/2013 Bộ trưởng Bộ LĐTB&XH đã ban hành Quyết định số 592/QĐ- LĐTBXH quy định chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn và cơ cấu tổ chức của Cục Phòng, chống TNXH, trong đó có PCTNMT. Đặc điểm, mục tiêu, yêu cầu và vai trò quản lý nhà nƣớc về cai nghiện ma túy 1.
Đặc điểm quản lý nhà nước về cai nghiện ma túy Thứ nhất, quản lý công tác PCTNMT là một trong những nhiệm vụ khó khăn và phức tạp và cũng là nhiệm vụ vừa trọng tâm, vừa cấp bách, vừa thường xuyên, liên tục của các cấp, các ngành, chính quyền địa phương và toàn bộ hệ thống chính trị ở nước ta. Thứ hai, trong quản lý công tác PCTNMT, việc tuyên truyền đóng vai trò quan trọng nh m ngăn ngừa nghiện ma túy, phòng, chống tái nghiện. Thứ ba, trong quản lý công tác PCTNMT, xã, phường, thị trấn, khu dân cư là địa bàn trọng tâm cho việc thực hiện hiệu quả việc phòng chống nghiện ma túy và tái nghiện ma túy. Mục tiêu và yêu cầu quản lý nhà nước về cai nghiện ma túy Mục tiêu của thành phố Hà Nội với công tác cai nghiện và quản lý sau cai giai đoạn 2021-2025 tầm nhìn đến năm 2030 là: Đổi mới, nâng cao hiệu quả công tác dự phòng và điều trị nghiện nhằm giảm tác hại của nghiện ma túy, kiềm chế sự gia tăng số người nghiện mới, góp phần bảo đảm trật tự, an toàn xã hội và nâng cao sức khỏe nhân dân; hỗ trợ người nghiện tái hòa nhập cộng đồng.