Tổng quan nghiên cứu

Trong bối cảnh đổi mới căn bản và toàn diện nền giáo dục theo Nghị quyết 29-NQ/TW của Ban Chấp hành Trung ương Đảng, chất lượng đội ngũ giáo viên giữ vai trò hạt nhân quyết định sự thành bại của chương trình đổi mới giáo dục phổ thông. Tại quận Lê Chân, thành phố Hải Phòng, quy mô giáo dục bậc trung học cơ sở phát triển mạnh mẽ với 10 trường học, 293 lớp học và 12.033 học sinh trong năm học 2014-2015. Mặc dù 100% trong tổng số 683 giáo viên đã đạt chuẩn trình độ đào tạo, việc chuyển đổi từ phương thức truyền thụ kiến thức một chiều sang phát triển toàn diện phẩm chất và năng lực người học vẫn đặt ra nhiều thách thức gay gắt cho công tác quản lý sư phạm.

Vấn đề nghiên cứu trọng tâm của luận văn là làm rõ khoảng cách giữa trình độ chuyên môn trên văn bằng với năng lực dạy học thực tế của đội ngũ giáo viên trung học cơ sở. Công tác bồi dưỡng giáo viên tại các nhà trường trong thời gian qua còn mang tính hình thức, nội dung bồi dưỡng chưa bám sát chuẩn năng lực nghề nghiệp và cơ cấu bộ môn có sự mất cân đối cục bộ khi dôi dư 24 giáo viên Ngữ văn nhưng lại thiếu giáo viên các môn Công nghệ, Tin học.

Mục tiêu cụ thể của đề tài là hệ thống hóa cơ sở lý luận về quản lý hoạt động bồi dưỡng năng lực dạy học, khảo sát và đánh giá toàn diện thực trạng tại các trường trung học cơ sở quận Lê Chân giai đoạn 2011-2015, từ đó đề xuất hệ thống 7 nhóm biện pháp quản lý khoa học, đồng bộ và có tính khả thi cao. Luận văn giới hạn phạm vi nghiên cứu tại 10 trường trung học cơ sở trên địa bàn quận Lê Chân, tập trung khảo sát sâu tại các đơn vị tiêu biểu như trường THCS Ngô Quyền, THCS Hoàng Diệu, THCS Vĩnh Niệm, THCS Trương Công Định và THCS Nguyễn Bá Ngọc.

Ý nghĩa thực tiễn của công trình thể hiện qua việc cung cấp luận cứ khoa học giúp các cấp quản lý duy trì và phát huy tỷ lệ 77,55% học sinh trúng tuyển lớp 10 trung học phổ thông công lập, đồng thời giữ vững thành tích 15 năm liên tục dẫn đầu toàn thành phố Hải Phòng về chất lượng bồi dưỡng học sinh giỏi trung học cơ sở.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu vận dụng lý thuyết quản lý giáo dục hiện đại kết hợp với tiếp cận phát triển nhân lực dựa trên năng lực thực hiện. Về mặt quản lý, đề tài bám sát lý thuyết chu trình quản lý 4 chức năng cốt lõi gồm: lập kế hoạch bồi dưỡng, tổ chức triển khai, chỉ đạo điều hành và kiểm tra đánh giá kết quả hoạt động bồi dưỡng.

Mô hình cấu trúc năng lực dạy học được xây dựng dựa trên khung chuẩn nghề nghiệp giáo viên trung học theo Thông tư 30/2009/TT-BGDĐT và quan điểm phát triển năng lực sư phạm của các nhà nghiên cứu giáo dục Việt Nam. Khung mô hình bao gồm 6 thành tố năng lực dạy học cốt lõi:

  1. Năng lực chuẩn bị lập kế hoạch dạy học môn học.
  2. Năng lực lập kế hoạch dạy học môn học.
  3. Năng lực lập kế hoạch bài học (thiết kế giáo án theo hướng tích hợp và phân hóa).
  4. Năng lực tổ chức dạy học trên lớp (quản lý lớp học, kích thích tư duy chủ động).
  5. Năng lực kiểm tra, đánh giá kết quả học tập theo định hướng phát triển năng lực.
  6. Năng lực quản lý và sử dụng hồ sơ dạy học bằng công nghệ thông tin.

Các khái niệm chính được định nghĩa nhất quán trong luận văn gồm: Quản lý nhà trường (quá trình tác động có mục đích của chủ thể quản lý đến tập thể sư phạm nhằm thực hiện mục tiêu giáo dục); Bồi dưỡng giáo viên (hoạt động cập nhật, bổ sung kiến thức và phương pháp dạy học nhằm nâng cao trình độ nghề nghiệp); Năng lực dạy học (tổ hợp các thuộc tính tâm lý, kiến thức chuyên môn và kỹ năng thực hành sư phạm đảm bảo cho hoạt động dạy học đạt hiệu quả cao).

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng nguồn dữ liệu đa dạng kết hợp giữa dữ liệu thứ cấp từ báo cáo tổng kết 5 năm học liên tiếp (2010-2015) của Phòng Giáo dục và Đào tạo quận Lê Chân và nguồn dữ liệu sơ cấp qua điều tra thực địa.

Cỡ mẫu khảo sát bao gồm 31 cán bộ quản lý (gồm Hiệu trưởng, Phó Hiệu trưởng) và hơn 200 giáo viên đang trực tiếp giảng dạy tại các trường trung học cơ sở trên địa bàn quận. Phương pháp chọn mẫu phân tầng kết hợp ngẫu nhiên được áp dụng để đảm bảo tính đại diện cho các nhóm môn học khoa học tự nhiên, khoa học xã hội, các trường đạt chuẩn quốc gia cấp độ 3 và các trường ở khu vực đô thị hóa nhanh.

Lý do lựa chọn phương pháp phân tích kết hợp giữa định tính và định lượng nhằm đảm bảo độ tin cậy và tính khách quan cao nhất cho đề tài. Phương pháp thống kê toán học (sử dụng điểm trung bình, độ lệch chuẩn và kiểm định tương quan) được lựa chọn để lượng hóa mức độ nhận thức, thực trạng thực hiện và mối tương quan giữa tính cấp thiết với tính khả thi của các biện pháp quản lý được đề xuất. Toàn bộ quá trình thu thập và xử lý số liệu được tiến hành liên tục từ năm 2011 đến tháng 9 năm 2015.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Khảo sát thực trạng đội ngũ và công tác quản lý bồi dưỡng tại quận Lê Chân mang lại những phát hiện định lượng then chốt sau:

Thứ nhất, trình độ đào tạo của đội ngũ giáo viên đạt mức chuẩn hóa rất cao nhưng có sự mất cân đối nghiêm trọng về cơ cấu bộ môn. Năm học 2014-2015, 100% trong số 683 giáo viên đạt chuẩn đào tạo, trong đó tỷ lệ trên chuẩn đạt 85,36% (tương đương 583 giáo viên). Có 457 giáo viên đạt trình độ Tin học trên bậc A (chiếm 66,9%) và 433 giáo viên có trình độ Ngoại ngữ trên bậc A (chiếm 63,4%). Tuy nhiên, quận đang thừa cục bộ 24 giáo viên Ngữ văn và 14 giáo viên Toán, trong khi thiếu hụt 3 giáo viên môn Công nghệ, 2 giáo viên môn Tin học và 3 giáo viên môn Giáo dục công dân.

Thứ hai, kết quả học tập của học sinh tăng trưởng ấn tượng nhưng phản ánh chưa đồng đều năng lực kiểm tra đánh giá theo chuẩn mới. Tỷ lệ học sinh xếp loại học lực giỏi tăng mạnh từ 53,4% trong năm học 2010-2011 lên 76,99% trong năm học 2014-2015; tỷ lệ tốt nghiệp trung học cơ sở loại giỏi đạt 80,58%. Dù vậy, kết quả khảo sát nhận thức cho thấy năng lực kiểm tra đánh giá định hướng năng lực và năng lực tổ chức dạy học phân hóa của giáo viên chỉ được đánh giá ở mức trung bình khá, còn khoảng cách lớn so với điểm số học lực trên học bạ.

Thứ ba, quy trình quản lý hoạt động bồi dưỡng còn bộc lộ nhiều điểm nghẽn ở khâu xác định nhu cầu và kiểm tra sau bồi dưỡng. Có khoảng 35% giáo viên được hỏi cho rằng nhà trường chưa tiến hành khảo sát nhu cầu bồi dưỡng thực tế trước khi cử đi tập huấn. Hoạt động bồi dưỡng chủ yếu diễn ra theo hình thức truyền đạt nghị quyết tập trung, thiếu các buổi thực hành thao giảng theo nghiên cứu bài học.

Thứ tư, điều kiện cơ sở vật chất và ứng dụng công nghệ đã được hiện đại hóa nhưng hiệu suất sử dụng chưa tương xứng. Mặc dù 100% trường học đã có máy tính kết nối Internet, máy chiếu và 9 trong số 10 trường đạt chuẩn kiểm định chất lượng giáo dục cấp độ 3, việc khai thác phòng học bộ môn và phần mềm dạy học chuyên sâu mới đạt khoảng 60% tiềm năng thực tế.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân chính của các hạn chế trên xuất phát từ việc cán bộ quản lý nhà trường chịu nhiều áp lực về công tác hành chính và chỉ tiêu thi cử, dẫn đến việc quản lý bồi dưỡng giáo viên chưa đi sâu vào từng thành tố năng lực chuyên biệt. Thói quen giảng dạy truyền thống lấy giáo viên làm trung tâm đã ăn sâu vào tiềm thức của một bộ phận giáo viên lớn tuổi, tạo ra tâm lý ngại thay đổi phương pháp.

Khi so sánh với các nghiên cứu quản lý giáo dục cùng thời kỳ tại thành phố Nam Định và thành phố Hạ Long, kết quả tại quận Lê Chân có điểm vượt trội rõ rệt về tỷ lệ giáo viên trên chuẩn (85,36% so với mức trung bình khoảng 65-70% ở các địa phương khác) và điểm trung bình thi tuyển sinh lớp 10 (môn Ngữ văn đạt 6,92 điểm, môn Toán đạt 6,70 điểm). Tuy nhiên, bài toán mất cân đối cơ cấu giáo viên và tính hình thức trong đánh giá sau bồi dưỡng là thực trạng chung của các đô thị lớn.

Dữ liệu nghiên cứu này có thể được biểu diễn trực quan qua biểu đồ đường thể hiện đà tăng trưởng học lực giỏi qua 5 năm, kết hợp bảng ma trận phân tích tương quan giữa tính cấp thiết và tính khả thi của 7 biện pháp quản lý. Kết quả khảo nghiệm khẳng định các biện pháp có hệ số tương quan đồng thuận cao, tạo nền tảng vững chắc để chuyển hóa lý thuyết thành hành động thực tiễn.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên kết quả nghiên cứu lý luận và thực trạng, luận văn đề xuất 7 biện pháp quản lý trọng tâm nhằm nâng cao năng lực dạy học cho đội ngũ giáo viên:

Thứ nhất, nâng cao nhận thức của cán bộ quản lý và giáo viên về tầm quan trọng của việc bồi dưỡng năng lực dạy học đáp ứng đổi mới giáo dục. Ban Giám hiệu các trường cần tổ chức các diễn đàn chuyên đề, hướng tới mục tiêu 100% cán bộ, giáo viên hiểu rõ và cam kết thực hiện 6 thành tố năng lực dạy học cốt lõi trước quý 2 năm 2016.

Thứ hai, chuẩn hóa quy trình đánh giá nhu cầu và xây dựng kế hoạch bồi dưỡng cá nhân hóa. Tổ trưởng chuyên môn và Phó Hiệu trưởng phụ trách chuyên môn cần xây dựng phiếu khảo sát định kỳ vào đầu năm học, phấn đấu đạt tỷ lệ 90% kế hoạch bồi dưỡng xuất phát trực tiếp từ nhu cầu thực tiễn của từng bộ môn và từng giáo viên.

Thứ ba, đổi mới mạnh mẽ nội dung và hình thức tổ chức bồi dưỡng. Chuyển đổi mô hình bồi dưỡng lý thuyết một chiều sang sinh hoạt chuyên môn dựa trên nghiên cứu bài học, tăng thời lượng thực hành và dự giờ trao đổi lên tối thiểu 65% tổng thời lượng các khóa tập huấn chuyên môn hàng năm.

Thứ tư, tăng cường công tác kiểm tra, giám sát và đánh giá kết quả sau bồi dưỡng. Hội đồng thi đua khen thưởng nhà trường cần gắn kết quả tự bồi dưỡng với đánh giá chuẩn chức danh nghề nghiệp hàng năm, đảm bảo 100% giáo viên được dự giờ đánh giá năng lực thực hành sư phạm trong vòng 3 tháng sau các đợt tập huấn.

Thứ năm, hoàn thiện cơ chế phối hợp giữa các lực lượng xã hội và nhà trường. Ban Giám hiệu chủ động liên kết với các trường đại học sư phạm, mời chuyên gia đầu ngành tập huấn và mở rộng các câu lạc bộ giáo viên dạy giỏi liên trường trong quận.

Thứ sáu, đẩy mạnh đầu tư cơ sở vật chất và hoàn thiện chế độ chính sách đãi ngộ. Ủy ban nhân dân quận Lê Chân và Ban Giám hiệu các trường cần ưu tiên nguồn ngân sách trang bị tối thiểu 1 phòng học thông minh đa năng cho mỗi trường trước năm 2017, đồng thời trích lập quỹ khen thưởng dành riêng cho các sáng kiến kinh nghiệm đổi mới phương pháp dạy học đạt giải cấp thành phố.

Thứ bảy, thiết lập cơ chế điều tiết cơ cấu giáo viên linh hoạt giữa 10 trường trung học cơ sở trong quận nhằm khắc phục tình trạng dôi dư giáo viên văn hóa và thiếu hụt giáo viên môn kỹ năng, hoàn thành việc bố trí định biên chuẩn trước năm học 2016-2017.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Luận văn là tài liệu tham khảo có giá trị ứng dụng cao cho 4 nhóm đối tượng chính:

  1. Cán bộ quản lý giáo dục (Lãnh đạo Phòng GD&ĐT, Hiệu trưởng, Phó Hiệu trưởng các trường THCS): Cung cấp khung quy trình chuẩn về quản lý bồi dưỡng nhân lực sư phạm, phương pháp khảo sát nhu cầu đào tạo và bộ tiêu chí đánh giá hiệu quả sau bồi dưỡng để áp dụng trực tiếp tại đơn vị.
  2. Tổ trưởng chuyên môn và giáo viên trung học cơ sở: Giúp giáo viên tự đối chiếu năng lực bản thân theo 6 thành tố chuẩn, từ đó chủ động xây dựng kế hoạch tự học, tự bồi dưỡng, đổi mới kỹ thuật soạn giáo án và phương pháp kiểm tra đánh giá trên lớp học.
  3. Học viên cao học và nghiên cứu sinh chuyên ngành Quản lý giáo dục: Cung cấp khung lý thuyết hoàn chỉnh, phương pháp thiết kế bảng hỏi khảo sát thực chứng và kỹ thuật xử lý số liệu thống kê giáo dục chuyên sâu có thể kế thừa cho các đề tài nghiên cứu tương tự.
  4. Cán bộ hoạch định chính sách giáo dục tại các cơ quan quản lý cấp quận, huyện: Cung cấp bức tranh thực tế về sự mất cân đối cơ cấu giáo viên và gợi ý giải pháp điều phối biên chế, đầu tư cơ sở vật chất phục vụ đổi mới chương trình giáo dục phổ thông.

Câu hỏi thường gặp

Năng lực dạy học của giáo viên trung học cơ sở bao gồm những thành tố cốt lõi nào? Khung năng lực dạy học được chuẩn hóa gồm 6 thành tố: chuẩn bị lập kế hoạch môn học, lập kế hoạch môn học, lập kế hoạch bài học, tổ chức dạy học trên lớp, kiểm tra đánh giá kết quả học tập và quản lý hồ sơ dạy học. Trong đó, năng lực tổ chức hoạt động học tích cực cho học sinh là yếu tố quyết định chất lượng giáo dục.

Thực trạng cơ cấu và trình độ của đội ngũ giáo viên quận Lê Chân giai đoạn nghiên cứu ra sao? Theo số liệu năm học 2014-2015, toàn quận có 683 giáo viên trung học cơ sở với 100% đạt chuẩn và 85,36% trên chuẩn. Tuy nhiên, cơ cấu bộ môn mất cân đối khi thừa 24 giáo viên môn Ngữ văn nhưng lại thiếu 3 giáo viên Công nghệ và 2 giáo viên môn Tin học.

Đâu là hạn chế lớn nhất trong công tác quản lý bồi dưỡng giáo viên tại các trường hiện nay? Hạn chế lớn nhất là khâu khảo sát nhu cầu chưa sát thực tế (khoảng 35% giáo viên chưa được thu thập nguyện vọng) và hình thức bồi dưỡng còn nặng về lý thuyết tập trung. Việc kiểm tra, đánh giá sau bồi dưỡng còn thiếu các tiêu chí định lượng về sự tiến bộ trong kỹ năng sư phạm của giáo viên trên lớp.

Các biện pháp quản lý được đề xuất trong luận văn có tính khả thi trong thực tiễn không? Kết quả khảo nghiệm lấy ý kiến của 31 cán bộ quản lý và hàng trăm giáo viên cốt cán cho thấy 100% các biện pháp đều đạt điểm số cao về tính cấp thiết và tính khả thi. Hệ số tương quan thuận khẳng định các giải pháp hoàn toàn phù hợp với điều kiện kinh tế, cơ sở vật chất và nhân lực của quận Lê Chân.

Làm thế nào để giải quyết dứt điểm tình trạng thừa thiếu giáo viên cục bộ theo từng môn học? Luận văn khuyến nghị Phòng Giáo dục và Đào tạo quận cần xây dựng quy hoạch luân chuyển giáo viên linh hoạt giữa 10 trường trung học cơ sở trong quận, kết hợp mở các lớp bồi dưỡng nghiệp vụ chuyển đổi văn bằng 2 cho nhóm giáo viên dôi dư để đảm nhận các môn học mới.

Kết luận

  • Luận văn đã chuẩn hóa hệ thống cơ sở lý luận về quản lý bồi dưỡng năng lực dạy học cho giáo viên trung học cơ sở theo tiếp cận phát triển năng lực, xác lập mô hình cấu trúc 6 thành tố sư phạm cốt lõi.
  • Phản ánh trung thực bức tranh thực trạng giáo dục quận Lê Chân với 85,36% giáo viên trên chuẩn, giữ vững 15 năm liền dẫn đầu thành phố Hải Phòng nhưng còn điểm nghẽn về cơ cấu thừa thiếu bộ môn và phương thức bồi dưỡng truyền thống.
  • Đề xuất hệ thống 7 nhóm biện pháp quản lý đồng bộ từ khâu lập kế hoạch, đổi mới sinh hoạt chuyên môn theo nghiên cứu bài học đến kiểm tra đánh giá và hoàn thiện cơ chế chính sách đãi ngộ.
  • Đóng góp bộ công cụ điều tra thực chứng và hệ thống dữ liệu chi tiết về 10 trường trung học cơ sở giai đoạn 2011-2015, có giá trị chuyển giao trực tiếp cho công tác quản trị trường học.
  • Kế hoạch tiếp theo đòi hỏi các trường cần khẩn trương áp dụng quy trình bồi dưỡng cá nhân hóa ngay trong năm học mới nhằm chuẩn bị tốt nhất cho việc triển khai chương trình giáo dục phổ thông.

Các nhà quản lý giáo dục, hiệu trưởng và tổ trưởng chuyên môn hãy áp dụng ngay khung biện pháp quản lý năng lực dạy học của luận văn để nâng tầm chất lượng đội ngũ giáo viên, đáp ứng kỳ vọng đổi mới giáo dục hiện nay.