Phần mở đầu; 3 chƣơng; kết luận và khuyến nghị; danh mục tài liệu tham khảo; phụ lục. Chƣơng 1: Cơ sở lý luận về quản lý công tác bồi dƣỡng học sinh giỏi môn Ngữ văn ở các trƣờng THCS theo tiếp cận năng lực. Chƣơng 2: Thực trạng quản lý công tác bồi dƣỡng học sinh giỏi môn Ngữ văn ở các trƣờng THCS huyện Kim Bảng, tỉnh Hà Nam theo tiếp cận năng lực. Chƣơng 3: Biện pháp nâng cao hiệu quả quản lý công tác bồi dƣỡng học sinh giỏi môn Ngữ văn ở các trƣờng THCS huyện Kim Bảng, tỉnh Hà Nam theo tiếp cận năng lực.
5 Chƣơng 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUẢN LÝ BỒI DƢỠNG HỌC SINH GIỎI MÔN NGỮ VĂN Ở CÁC TRƢỜNG TRUNG HỌC CƠ SỞ THEO TIẾP CẬN NĂNG LỰC 1. Tổng quan nghiên cứu 1. Hoạt động bồi dưỡng học sinh giỏi theo tiếp cận năng lực Trên thế giới, việc đào tạo và phát triển nhân tài đã có từ rất lâu. Từ thời nhà Đƣờng ở Trung Quốc, các trẻ em có tài năng đặc biệt đã đƣợc mời đến sân Rồng để học tập và đƣợc đào tạo bằng những hình thức đặc biệt; Ở phƣơng Tây, Schmidt, J.J cũng đã nêu lên các hình thức giáo dục (GD) đặc biệt cho HSG.
Suốt thời phục hƣng, những ngƣời có tài năng về nghệ thuật, kiến trúc, văn học. ở châu Âu đều đƣợc nhà nƣớc và các tổ chức cá nhân bảo trợ, giúp đỡ.66] Dù vậy, tại nƣớc Mỹ - một siêu cƣờng của thế giới với trình độ khoa học, công nghệ vô cùng phát triển với một nền giáo dục tiên tiến, hiện đại bậc nhất trên thế giới, mãi đến thế kỷ 19 vấn đề GD học sinh giỏi và tài năng mới chú ý tới. Nó đƣợc thể hiện trƣớc hết ở hình thức GD linh hoạt tại trƣờng St. Public Schools Louis 1868, cho phép những HSG học chƣơng trình 6 năm trong vòng 4 năm; sau đó lần lƣợt là các trƣờng Woburn; Elizabeth; Cambridge.; Trong suốt thế kỷ XX, HSG đã trở thành một vấn đề quan trọng ở Mỹ với sự xuất hiện của hàng loạt các tổ chức và các trung tâm nghiên cứu, bồi dƣỡng học sinh giỏi.
Tính đến năm 2002, có 38 bang của Hoa Kỳ có đạo luật về giáo dục HSG trong đó 28 bang đủ điều kiện để triển khai chƣơng trình GD cho học sinh giỏi; Hệ thống giáo dục Phổ thông ở Hàn Quốc cũng đã thiết lập một chƣơng trình đặc biệt dành cho HSG nhằm giúp chính quyền phát hiện HS tài năng từ rất sớm. Năm 1994 có khoảng 57 trên tổng số 174 cơ sở GD ở Hàn Quốc tổ chức chƣơng trình đặc biệt dành cho HSG; Từ năm 1985, Trung Quốc thừa nhận việc cần có một chƣơng trình GD đặc biệt dành cho hai loại đối tƣợng HSG, trong đó cho phép các HSG có thể học vƣợt lớp; 6 Ở Ấn Độ, phát hiện và bồi dƣỡng học sinh có tài năng đã trở thành một trong 15 mục tiêu ƣu tiên của Viện quốc gia nghiên cứu giáo dục và đào tạo. Nhƣ vậy, phần lớn các nƣớc đều chú ý bồi dƣỡng HSG từ cấp Tiểu học. Các hình thức tổ chức dạy học cũng rất đa dạng: từ tổ chức thành lớp, trƣờng riêng, hình thức tự chọn, course học mùa hè hoặc do các trung tâm tƣ nhân hoặc các trƣờng đại học đảm nhận.; Tuy nhiên, cũng có quốc gia không thiết lập các trƣờng lớp chuyên cho HSG, nhƣ Nhật Bản và một số bang của Hoa Kỳ.
Chẳng hạn, ở Georgia, Hoa Kỳ, từ năm 2001, với đạo luật "Không một đứa trẻ nào bị bỏ rơi," hệ thống giáo dục cho học sinh giỏi về cơ bản đã bị hủy bỏ. Nhiều trƣờng không còn cung cấp lớp học hay trƣờng học riêng cho HSG. Thay vào đó là tƣ tƣởng các HSG cần có trong các lớp bình thƣờng nhằm giúp lấp lỗ hổng về chất lƣợng và giúp nhà trƣờng trong việc đáp ứng nhu cầu giáo dục HSG thông qua các nhóm và các course học với trình độ cao; Chính vì thế vấn đề bồi dƣỡng HSG đã trở thành vấn đề gây nhiều tranh luận: “Nhiều nhà GD đề nghị đƣa HSG vào các lớp bình thƣờng với nhiều HS có trình độ và khả năng khác nhau, với một phƣơng pháp giáo dục nhƣ nhau. Tuy nhiên nhiều dấu hiệu chứng tỏ rằng giáo viên các lớp bình thƣờng không đƣợc đào tạo và giúp đỡ tƣơng xứng với chƣơng trình dạy cho HSG.
Nhiều nhà GD cũng cho rằng những HS dân tộc ít ngƣời và không có điều kiện kinh tế cũng không tiếp nhận đƣợc chƣơng trình giáo dục dành cho HSG. Trong khi quỹ dành cho GD chung là có hạn nên sẽ ảnh hƣởng nhiều tới hiệu quả đào tạo tài năng và HS giỏi” [dẫn theo 15]. Tại Hoa Kỳ, việc phát hiện, bồi dƣỡng và sử dụng nhân tài đƣợc coi là chiến lƣợc quốc gia quan trọng, đƣợc đầu tƣ mạnh mẽ và triển khai rộng rãi từ HS phổ thông cho đến những ngƣời trƣởng thành và thành đạt. Trong quá trình này, khâu đào tạo và bồi dƣỡng nhân tài trẻ tuổi đƣợc thực hiện một cách hiệu quả, đặc biệt là thông qua các chƣơng trình đào tạo nhân tài phổ biến trong các trƣờng đại học lớn.
Hình thức giáo dục linh hoạt đối với HSG đƣợc ghi nhận ở Mỹ đầu tiên là việc cho phép một số HSG đƣợc học chƣơng trình 6 năm chỉ trong khoảng thời gian 4 năm tại Trƣờng St. Public School Louis 1868. Trong thế kỷ XX, Mỹ đã sở hữu hàng loạt các trung tâm nghiên cứu, bồi dƣỡng HSG. Đến năm 2002, đã có 38 bang có đạo luật về 7 giáo dục HSG.
Bên cạnh đó, Hoa Kỳ là một trong những quốc gia hàng đầu trong việc thu hút các HSG từ nhiều nƣớc trên thế giới, trong đó có Việt Nam thông qua các chƣơng trình học bổng du học. Các nƣớc châu Âu nhƣ Anh, Pháp, Đức, Nga đã thực hiện việc phân loại ngƣời học theo mức độ phát triển trí tuệ và áp dụng các chƣơng trình giáo dục đặc biệt đối với những học sinh có năng lực trí tuệ cao. Một trong những điển hình là Trƣờng Hành chính Quốc gia Pháp - nơi đào tạo nhiều quan chức cao cấp cho nhà nƣớc Pháp và một số quốc gia khác. Tại đây, việc bổ nhiệm chức vụ tƣơng xứng ngay sau khi tốt nghiệp chƣơng trình đào tạo đặc biệt đƣợc áp dụng một cách trực tiếp, thậm chí không cần cấp văn bằng, chứng chỉ cho học viên tốt nghiệp khoá học [dẫn theo 15].
Đào tạo, bồi dƣỡng tài năng cũng rất đƣợc chú trọng ở nhiều nƣớc châu Á, trƣớc hết là thông qua các trƣờng lớp, chƣơng trình giáo dục chất lƣợng cao dành cho những HSG và các kỳ thi tuyển chọn HSG. Nhật Bản không có hệ thống trƣờng riêng dành cho HSG, nhƣng quốc gia này lại coi vận mệnh của nƣớc mình trong tƣơng lai là việc bồi dƣỡng thế hệ thanh niên có đạo đức, có tài năng, có sức sáng tạo để gánh vác trọng trách của thế kỷ XXI. Việc cạnh tranh suất vào các trƣờng đại học danh tiếng đã trở lên rất gay gắt. Chính vì vậy, HS và các gia đình buộc phải nỗ lực đầu tƣ công sức, trí tuệ, tài chính cho việc học tập.
Ở Trung Quốc, từ năm 1985 ngƣời ta đã thừa nhận phải có chƣơng trình giáo dục đặc biệt, trong đó cho phép HSG có thể học vƣợt lớp. Chiến lƣợc phát triển nhân tài của Trung Quốc đã đƣợc triển khai từ rất sớm trên phạm vi cả nƣớc. Chiến lƣợc đó đƣợc thực hiện bài bản từ khâu tuyển chọn đến xây dựng chƣơng trình, phƣơng thức đào tạo, sử dụng và chế độ đãi ngộ, đặc biệt chú trọng gửi sinh viên, cán bộ tài năng đi du học và tu nghiệp dài hạn, ngắn hạn ở những nƣớc phát triển [dẫn theo 15]. Nhƣ vậy, hầu nhƣ tất cả các nƣớc đều coi trọng vấn đề phát hiện và bồi dƣỡng HSG trong chiến lƣợc phát triển giáo dục phổ thông.
Nhiều nƣớc ghi riêng thành một mục dành cho HSG hoặc coi đó là một dạng của giáo dục đặc biệt. Việc quan tâm thực hiện công tác phát hiện, bồi dƣỡng HSG ở các nƣớc, nhất là các nƣớc phát triển 8 đã giúp cho các nƣớc này có đƣợc nhiều nhà khoa học với tài năng đƣợc nở rộ, góp phần quan trọng trong việc đƣa đất nƣớc họ ngày càng phát triển đi lên. Tại Việt Nam, trải qua các thời kỳ dựng nƣớc và giữ nƣớc, ông cha ta đã rất coi trọng việc phát hiện và bồi dƣỡng nhân tài. Thân Nhân Trung viết bài văn cho tấm bia đầu tiên ở Văn Miếu, ông ghi nhận về tri thức “Hiền tài là nguyên khí của quốc gia, nguyên khí thịnh thì đất nước mạnh và càng lớn, nguyên khí suy nhược thì nước yếu và ngày càng xuống cấp” Ngay sau khi cách mạng tháng Tám thành công, ngày 20/11/1946, trong bài viết “Tìm người tài đức” Chủ tịch Hồ Chí Minh khẳng định “Nước nhà còn phải kiến thiết, kiến thiết phải có người tài, trong số 20 triệu đồng bào chắc không thiếu gì người có tài, có đức.
Kế thừa truyền thống hiếu học, trọng giáo dục, trọng nhân tài của dân tộc Việt Nam, Đảng và Nhà nƣớc ta luôn coi trọng sự nghiệp GD&ĐT, tập trung phát triển nhân tố con ngƣời và bồi dƣỡng ngƣời tài. Với quan điểm "Giáo dục là quốc sách hàng đầu", chất lƣợng GD có nhiều chuyển biến tích cực và đội ngũ HSG Việt Nam ngày càng đƣợc phát triển, thể hiện qua số lƣợng HSG đạt giải cao trong kỳ thi quốc tế. Đã có nhiều HSG trở thành các nhà khoa học đầu ngành trong tất cả các lĩnh vực khoa học, kỹ thuật đang phục vụ trong nƣớc và trên toàn thế giới, chẳng hạn nhƣ GS.TS Ngô Bảo Châu, ngƣời đã đạt giải thƣởng Fields danh giá trong lĩnh vực Toán học năm 2010 và nhiều nhà khoa học hàng đầu thế giới khác. Mặc dù chất lƣợng giáo dục có những cải thiện đáng kể và đội ngũ HSG ngày càng phát triển, song vẫn còn những thách thức cần giải quyết.
Tính đến nay chúng ta đã có những công trình nghiên cứu về quản lý hoạt động bồi dƣỡng HSG nhƣ của tác giả: Phạm Minh Hạc, Hà Thế Ngữ, Đặng Quốc Bảo, Trần Kiểm, Nguyễn Quốc Chí. Các địa phƣơng cũng đã ban hành quy chế thi chọn HSG cấp sơ sở. Nhƣ vậy, việc phát hiện, bồi dƣỡng HSG vẫn đƣợc thực hiện rộng khắp các cơ sở giáo dục nhằm đảm bảo rằng quá trình phát hiện và bồi dƣỡng HSG diễn ra một cách công bằng và hiệu quả. Điều này cho thấy rằng việc phát hiện và bồi dƣỡng HSG vẫn là một ƣu tiên quan trọng và đƣợc triển khai rộng rãi trong hệ thống giáo dục ở nhiều cấp độ.