Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUẢN LÝ HOẠT ĐỘNG BỒI DƯỠNG HỌC SINH GIỎI MÔN TIẾNG ANH Ở TRƯỜNG THCS 1. Tổng quan về vấn đề nghiên cứu 1. Trên thế giới Trên thế giới, việc phát hiện và bồi dưỡng HS giỏi đã có từ rất lâu và có lịch sử phối hợp nghiên cứu ở các quốc gia. Ngay từ thời cổ đại vấn đề bồi dưỡng học sinh giỏi đã được nhiều nhà giáo dục ở cả phương Tây và phương Đông đề cập đến, có thể kể đến các tư tưởng và công trình nghiên cứu sau: Theo V.Lêvi, nhà tâm lý học người Nga, “thiên tài (génie) là người đã thực hiện được một điều rất quan trọng, quý giá, phi thường,… người được tự nhiên phú cho những khả năng xuất chúng, một hiện tượng tâm thần bí ẩn” [dẫn theo 14] Quan điểm tiêu biểu của Gagné (1985, trong NAGC, 2011) trong đó ông phân biệt năng khiếu như là việc có khả năng thiên phú (natural abilities) ở ít nhất một khía cạnh năng lực cơ bản (về trí tuệ hoặc thể chất ở dạng tiềm năng) và tỉ lệ % số trẻ em được coi là năng khiếu trong cùng độ tuổi là khoảng 10% [dẫn theo 10].
Trong khi đó, tài năng được ông chỉ ra là có năng lực một cách hệ thống hay kĩ năng, kiến thức nổi trội được xác định bằng thành tựu (performance) trong một hoặc một vài lĩnh vực cụ thể, với khoảng 10% số lượng người được coi là tài năng so với tổng số trong cùng độ tuổi. Gagné cũng là tác giả tiêu biểu chỉ rõ tiến trình phát triển tài năng (talent development) từ khả năng tự nhiên (năng khiếu) tới thành tựu (tài năng), trong đó các yếu tố xúc tác từ môi trường và bản thân cá nhân năng khiếu đều tác động lên quá trình này. Nhìn chung các nước đều dùng hai thuật ngữ chính là gift (giỏi, có năng khiếu) và talent (tài năng), Luật bang Georgia (Hoa Kỳ) định nghĩa HS giỏi như sau: “HS giỏi là học sinh chứng minh được trí tuệ ở trình độ cao/và có khả năng sáng tạo, thể hiện một động cơ học tập mãnh liệt/ và đạt xuất sắc trong lĩnh vực lý thuyết/khoa học; người cần một sự giáo dục đặc biệt/ và sự phục vụ đặc biệt để đạt được trình độ tương ứng với năng lực của người đó” - (Georgia Law) [dẫn theo 15] Cơ quan GD Hoa Kỳ miêu tả khái niệm “HS giỏi”: Đó là những học sinh có khả năng thể hiện xuất sắc hoặc năng lực nổi trội trong các lĩnh vực trí tuệ, sự sáng tạo, khả năng lãnh đạo, nghệ thuật, hoặc các lĩnh vực lí thuyết chuyên biệt. Những HS này thể hiện tài năng đặc biệt của mình từ tất cả các bình diện xã hội, văn hóa và kinh tế” [dẫn theo 14].
6 Nhân tài (talent), nói chung, là những người vừa có lý tưởng cao đẹp vừa có trí tuệ phát triển và giàu tính sáng tạo, có thể đóng góp xuất sắc vào kho tàng trí tuệ của đất nước, của nhân loại. Nhân tài là người có kiến thức sâu sắc, đề xuất nhiều ý tưởng, giải pháp mới, biết tổ chức các nguồn lực để tạo ra nhiều lợi ích cho doanh nghiệp, địa phương, đất nước [dẫn theo 16]. Các chuyên gia về giáo dục nhận định: “Muốn có nhân tài phải lo bồi dưỡng sớm, từ khi phát hiện năng khiếu. Muốn thế, chúng ta phải tìm mọi cách để các mầm tài năng khi được phát hiện có đất tốt để ươm” [dẫn theo 2].
Nhiều nước quan niệm HS giỏi là những đứa trẻ có năng lực trong các lĩnh vực trí tuệ, sáng tạo, nghệ thuật và năng lực lãnh đạo hoặc lĩnh vực lí thuyết. Những học sinh này cần có sự phục vụ và những hoạt động không theo những điều kiện thông thường của nhà trường nhằm phát triển đầy đủ các năng lực vừa nêu trên. Nhiều tài liệu khẳng định HS giỏi có thể học bằng nhiều cách khác nhau và tốc độ nhanh hơn so với các bạn cùng lớp vì thế cần có một Chương trình HS giỏi để phát triển và đáp ứng được tài năng của họ. Ở một số nước trên thế giới giáo dục HS giỏi (gifted education) ứng dụng các hình thức sau đây: - Lớp riêng biệt (Separate classes): HS giỏi được rèn luyện trong một lớp hoặc một trường học riêng, thường gọi là lớp chuyên, lớp năng khiếu.
Nhưng lớp hoặc trường chuyên (độc lập) này có nhiệm vụ hàng đầu là đáp ứng các đòi hỏi cho những HS giỏi về lí thuyết (academically). Hình thức này đòi hỏi ở nhà trường rất nhiều điều kiện (không dựa vào được các gia đình phụ huynh) từ việc bảo vệ HS, giúp đỡ và đào tạo phát triển chuyên môn cho giáo viên đến việc biên soạn chương trình, bài học. - Phương pháp Mông-te-xơ-ri (Montessori method): Trong một lớp HS chia thành ba nhóm tuổi, nhà trường mang lại cho HS những cơ hội vượt lên so với các bạn cùng nhóm tuổi. Phương pháp này đòi hỏi phải xây dựng được các mức độ khá tự do, nó hết sức có lợi cho những HS giỏi trong hình thức học tập với tốc độ cao.
- Tăng gia tốc (Acceleration): Những HS xuất sắc xếp vào một lớp có trình độ cao với nhiều tài liệu tương ứng với khả năng của mỗi HS. Một số trường Đại học, Cao đẳng đề nghị hoàn thành chương trình nhanh hơn để HS có thể học bậc học trên sớm hơn. Nhưng hướng tiếp cận giới thiệu HS giỏi với những tài liệu lí thuyết tương ứng với khả năng của chúng cũng dễ làm cho HS xa rời xã hội. - Học tách rời (Pull-out) một phần thời gian theo lớp HS giỏi, phần còn lại học lớp thường.
7 - Làm giàu tri thức (Enrichment) toàn bộ thời gian HS học theo lớp bình thường, nhưng nhận tài liệu mở rộng để thử sức, tự học ở nhà. - Dạy ở nhà (Homeschooling) một nửa thời gian học tại nhà học lớp, nhóm, học có cố vấn (mentor) hoặc một thầy một trò (tutor) và không cần dạy. - Trường mùa hè (Summer school) bao gồm nhiều course học được tổ chức vào mùa hè. - Sở thích riêng (Hobby) một số môn thể thao như cờ vua được tổ chức dành để cho HS thử trí tuệ sau giờ học ở trường.
Phần lớn các nước đều chú ý bồi dưỡng HS giỏi từ Tiểu học. Cách tổ chức dạy học cũng rất đa dạng: Có nước tổ chức thành lớp, trường riêng. một số nước tổ chức dưới hình thức tự chọn hoặc course học mùa hè, một số nước do các trung tâm tư nhân hoặc các trường đại học đảm nhận. Có thể điểm qua một số hình thức bồi dưỡng HS giỏi của các nước như sau: Ở Trung Quốc, từ đời nhà Đường những trẻ em có tài đặc biệt được mời đến sân Rồng để học tập và được giáo dục bằng những hình thức đặc biệt.
Từ năm 1985, Trung Quốc thừa nhận phải có một chương trình GD đặc biệt dành cho hai loại đối tượng HS yếu kém và HS giỏi, trong đó cho phép các HS giỏi có thể học vượt lớp. Nước Anh thành lập cả một Viện hàn lâm quốc gia dành cho học sinh giỏi và tài năng trẻ và Hiệp hội quốc gia dành cho học sinh giỏi, bên cạnh Website hướng dẫn GV dạy cho HS giỏi và HS tài năng. Nhật Bản, phát triển rất nhanh, tạo nên một bước đột phá về kinh tế nổi tiếng thế giới, vì chiến lược giáo dục của họ là hướng vào cuộc cách mạng khoa học - kỹ thuật và sự phát triển kinh tế, đã tạo nên “Sự thần kỳ Nhật Bản”. Nhật Bản từ lâu đã nhận thức sâu sắc rằng:“Bồi dưỡng một thế hệ thanh niên có đạo đức, có tài năng, có sức sáng tạo để gánh vác trọng trách của đất nước trong thế kỷ XXI chính là vận mệnh của đất nước Nhật Bản trong tương lai”.
Giáo dục phổ thông Hàn Quốc có một chương trình đặc biệt dành cho HS giỏi nhằm giúp chính quyền phát hiện học sinh tài năng từ rất sớm. Năm 1994 có khoảng 57/174 cơ sở giáo dục ở Hàn Quốc có chương trình đặc biệt dành riêng cho HS giỏi. Có thể nói, hầu như tất cả các nước trên thế giới đều coi trọng vấn đề phát hiện, đào tạo và bồi dưỡng HS giỏi, nhìn chung mục tiêu chính của chương trình dành cho HS giỏi và HS tài năng của các nước đều khá giống nhau đây là một trong những mục tiêu quan trọng trong chiến lược phát triển chương trình giáo dục phổ thông của mỗi quốc gia. Họ coi công tác phát hiện và bồi dưỡng HS giỏi để đào tạo những con 8 người tài năng là quốc sách để phát triển bền vững đất nước.
Nhiều nước coi đó là một dạng của giáo dục đặc biệt hoặc chương trình giáo dục đặc biệt. Ở Việt Nam Nước Việt Nam với lịch sử nghìn năm văn hiến cũng không ngoại lệ, từ xa xưa vấn đề bồi dưỡng người tài đã được nhiều triều đại Việt Nam coi là công việc hàng đầu của đất nước và đúc rút thành kinh nghiệm quý báu: “Hiền tài là nguyên khí quốc gia”. Khi cách mạng tháng Tám thành công, ngày 20/11/1946, trong bài viết “Tìm người tài đức”, Hồ Chủ Tịch khẳng định: “Nước nhà cần phải kiến thiết, kiến thiết phải có người tài, trong số 20 triệu đồng bào chắc không thiếu gì người có tài, có đức…” [dẫn theo 16, tr. Kế thừa truyền thống hiếu học, trọng giáo dục, trọng nhân tài của dân tộc Việt Nam, trong nhiều thập kỷ qua, kể cả trong hoàn cảnh hết sức khó khăn của các cuộc kháng chiến chống xâm lược và can thiệp của nước ngoài, nhân dân ta, Đảng và Nhà nước ta luôn coi trọng sự nghiệp GD&ĐT, quan tâm đến nhân tố con người và bồi dưỡng người tài.
Đặc biệt là những năm gần đây, từ khi có nghị quyết trung ương 2 khóa VIII thì vấn đề nâng cao dân trí, đào tạo nhân lực và bồi dưỡng nhân tài càng được coi trọng. Với quan điểm “Giáo dục là quốc sách hàng đầu” chất lượng giáo dục của Việt nam có nhiều chuyển biến, HS giỏi ngày càng nhiều. Vị thế HS giỏi quốc tế của Việt Nam đã được khẳng định và xứng tầm, sánh vai với các nền giáo dục tiên tiến trên thế giới. Thực tế cho thấy rất rõ công tác phát hiện và bồi dưỡng nguồn nhân lực, nhân tài cho phát triển xã hội là vấn đề quan tâm của mọi thời đại; đây là một yêu cầu sống còn của phát triển xã hội.
