Chương 1 nghiên cứu khái lược lịch sử hình thành và phát triển quan hệ Nhật Bản – châu Phi qua các thời kỳ. Trong chƣơng này, trƣớc hết đề tài nêu tổng quan về Nhật Bản và châu Phi; tiếp đó là nghiên cứu lịch sử hình thành và phát triển quan hệ Nhật Bản và châu Phi qua các thời kỳ : từ thế kỷ XVI đến thế kỷ XIX ; từ thế kỷ XIX đến Đại chiến thế giới lần thứ I ; từ Đại chiến thế giới lần I đến Đại chiến thế giới lần thứ II ; sau Đại chiến thế giới lần II. Chương 2 nghiên cứu quan hệ Nhật Bản – Châu Phi trong thập niên đầu thế kỷ XXI, trong đó tập trung nghiên cứu thực trạng quan hệ chính trị - ngoại giao và quan hệ kinh tế bao gồm thƣơng mại, đầu tƣ và viện trợ, đồng thời nêu rõ động lực thúc đẩy quan hệ chính trị - ngoại giao Nhật Bản – châu Phi trong những năm đầu thế kỷ XXI. Chương 3 đánh giá về quan hệ Nhật Bản – châu Phi và đưa ra một số gợi ý cho Việt Nam.
Trong chƣơng này, sẽ tập trung đánh giá vai trò, vị thế và ảnh hƣởng của Nhật Bản tại châu Phi hiện nay, để từ đó đánh giá triển vọng quan hệ Nhật Bản – châu Phi trong những năm tới hay tới năm 2020. Đồng thời nhờ đó kiến nghị các biện pháp và giải pháp nhằm thúc đẩy quan hệ Nhật Bản – châu Phi cũng nhƣ quan hệ hợp tác giữa Việt Nam - Nhật Bản – châu Phi. LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com CHƢƠNG 1 KHÁI LƢỢC LỊCH SỬ HÌNH THÀNH VÀ PHÁT TRIỂN QUAN HỆ NHẬT BẢN – CHÂU PHI QUA CÁC THỜI KỲ 1. Tổng quan về Nhật Bản và châu Phi 1.
Tổng quan về Nhật Bản Quần đảo Nhật Bản nằm ở phía Tây Bắc lòng chảo Thái Bình Dƣơng, kéo dài khoảng 25 vĩ độ, từ vĩ độ 20o25‟N đến vĩ độ 45o33‟N, và chiều rộng kinh tuyến là 31 độ, từ kinh tuyến 112o56‟N đến kinh tuyến 153o58‟E nằm tách biệt sâu trong biển Thái Bình Dƣơng. Nhật Bản gồm hơn một nghìn đảo với tổng diện tích là 378.000km2, lớn hơn Anh Quốc nhƣng chỉ bằng 1/25 diện tích của Mỹ, chiếm khoảng 0,3% diện tích thế giới. Khí hậu của Nhật Bản nổi bật bởi độ ẩm và sự thay đổi rõ rệt theo mùa (có mùa xuân dài, mùa hè, mùa thu ngắn và mùa đông), điều đó tác động một phần đến tài nguyên đất của Nhật Bản. Đất có nhiều giá trị nhất là đất phù sa bồi, đất lũ tích cũ ở các lòng chảo, thung lũng sông và ở đồng bằng ven biển, và những loại đất này chiếm không quá 1/5 diện tích của Nhật Bản, trong khi đó diện tích còn lại chủ yếu là diện tích đất đồi núi.
Song nhờ đầu tƣ lớn và sử dụng khoa học công nghệ cao trong nông nghiệp, nên đó là những vùng sản xuất toàn bộ thóc gạo của Nhật Bản với năng suất cao. Trái ngƣợc hẳn với châu Phi, Nhật Bản là đất nƣớc nghèo nàn về tài nguyên thiên nhiên. Về khoáng sản nhiên liệu, mặc dù đƣợc ví nhƣ một hòn đảo tro nổi trên biển dung nham, nhƣng cả hai chất liệu đó đều không phải nguồn năng lƣợng có ích. Các mỏ dầu và khí đốt tự nhiên của Nhật Bản nằm ở Akita và Niigata trên bờ biển Nhật Bản, và chỉ đáp ứng một phần rất nhỏ nhu cầu của đất nƣớc.
Về kim loại, Nhật Bản cũng có ít mỏ kim loại chính mà có thể đáp ứng đủ quá trình công nghiệp hoá sau Đại chiến thế giới II, nên Nhật Bản đã tìm nguồn cung cấp nguyên liệu rẻ từ bên ngoài nói chung và từ châu Phi nói riêng. LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Tính đến tháng 10 năm 2010, tổng dân số của Nhật Bản là 125,77 triệu ngƣời trong đó số ngƣời từ 65 tuổi trở lên tại Nhật Bản chiếm khoảng 25% tổng dân số. Xu hƣớng lão hoá dân số đã phần nào ảnh hƣởng đến sự phát triển kinh tế của Nhật Bản. Ở Nhật Bản dân cƣ phân bố không đồng đều, tập trung ở những vùng đất chật hẹp nhƣ các đồng bằng ven biển, các lòng chảo trong đất liền và các lƣu vực sông mà chủ yếu tập trung ở 3 trung tâm lớn: Tokyo-Yokohama, Nagoya và Osaka- Kobe-Kyoto.
Nói đến Nhật Bản là ngƣời ta nói đến sự phát triển “thần kỳ” nền kinh tế Nhật Bản và hiện nay Nhật Bản là một trong những nƣớc có nền kinh tế phát triển nhất với năng suất và kỹ thuật công nghệ tiên tiến nhất thế giới. Nhờ những thành quả đã đạt đƣợc mà Nhật Bản ngày càng có nhiều đóng góp tích cực trong việc giúp các nƣớc khác, các khu vực khác trên thế giới cùng phát triển vì một thế giới hoà bình phát triển và thịnh vƣợng. Tổng quan về châu Phi Châu Phi nằm về phía Tây Nam lục địa Á – Âu ở hai bên đƣờng xích đạo. Phía Bắc, châu Phi nhìn ra Địa Trung Hải.
Phía Đông Bắc, châu Phi giáp với khu vực Trung Đông. Phía Tây, châu Phi nhìn ra Đại Tây Dƣơng và phía Đông nhìn ra Ấn Độ Dƣơng. Châu Phi nằm trên tuyến đƣờng giao thông quốc tế từ Đông sang Tây, nối Đại Tây Dƣơng và Ấn Độ Dƣơng, nối châu Á với châu Âu, có ý nghĩa chiến lƣợc cả về kinh tế và quân sự. Châu Phi là lục địa lớn thứ ba trên thế giới (sau châu Á và châu Mỹ) với diện tích rộng 30.000km2, chiếm 15% diện tích lãnh thổ toàn thế giới.
Đây là khu vực phần lớn đất đai nằm trong vùng khí hậu nhiệt đới. Khí hậu ở đây nóng và khô. Châu Phi có sa mạc Sahara lớn nhất thế giới. Châu Phi nổi tiếng về nguồn tài nguyên thiên nhiên phong phú, với trữ lƣợng lớn.
Châu Phi có 17 loại khoáng sản đứng đầu thế giới trong tổng số 50 loại khoáng sản của thế giới nhƣ: kim cƣơng chiếm 30% trữ lƣợng thế giới, cobane là 87%, vàng là 67%, phốt-phát trên 70%, crem là 54%, manga là 70%, uranium là 37%. LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Châu Phi cũng có trữ lƣợng lớn về dầu mỏ và khí đốt, tiềm năng về thuỷ điện của châu Phi chiếm 35,4% tiềm năng chung của toàn thế giới. Dân số châu Phi chiếm khoảng 13% dân số thế giới, đứng thứ hai sau châu Á. Song hiện nay dân số của châu Phi đang có tốc độ tăng lớn nhất thế giới và còn tăng nhanh trong thời gian tới.
Dân cƣ châu Phi rất đa dạng về sắc tộc, có thể chia thành 1000 nhóm nhỏ theo những đặc điểm ngôn ngữ và văn hoá khác nhau, song phần lớn là ngƣời Negroit có màu da đen. Châu Phi hiện có 54 quốc gia, tất cả đều là các quốc gia độc lập, trong đó 48 quốc gia thuộc đất liền và 6 quốc gia ven biển đƣợc chia thành 5 vùng lãnh thổ cơ bản là Bắc Phi, Đông Phi, Trung Phi, Tây Phi và Nam Phi. Châu Phi là một trong những điểm nóng trên thế giới. Khu vực này tuy giàu về tài nguyên thiên nhiên nhƣ dầu mỏ và các khoáng sản quý hiếm khác, song lại là khu vực nghèo đói nhất thế giới, dịch bệnh nhất, với nền chính trị bất ổn do các cuộc xung đột sắc tộc, lãnh thổ và sự can thiệp của nƣớc ngoài.
Lịch sử hình thành và phát triển quan hệ Nhật Bản – châu Phi 1. Từ thế kỷ XVI đến thế kỷ XIX Quan hệ Nhật Bản và châu Phi bắt đầu diễn ra cách đây vài trăm năm, cụ thể vào năm 1510 khi các thuyền của Bồ Đào Nha chở theo những ngƣời nô lệ da đen đầu tiên đặt chân đến Nagasaki. Một vài thuỷ thủ châu Phi- những ngƣời làm việc trên những chiếc tàu này đã mua các nô lệ Nhật Bản. Khi ngƣời Bồ Đào Nha bị trục xuất khỏi Nhật Bản vào đầu thế kỷ XVII, thì một số ít ngƣời châu Phi vẫn ở lại Nhật Bản để giúp tìm kiếm và bắt giữ những ngƣời truyền giáo I-bê-ri.
Những ngƣời châu Phi là những ngƣời tham gia tích cực trong việc buôn bán nô lệ Nhật Bản và cùng với Nhật Bản nỗ lực đuổi những ngƣời truyền giáo I-bê-ri ra khỏi đất nƣớc này. Còn về phía Nhật Bản, họ đặt chân lên lục địa Đen vào năm 1586 trong các chuyến đi biển hƣớng về châu Âu. Đặc biệt, dƣới thời Tokugawa (từ năm 1603 đến năm 1868), những ngƣời Hà Lan đƣợc phép buôn bán với Nhật Bản và đƣợc yêu cầu giới thiệu cho ngƣời Nhật biết về tình hình thế giới. Các nhà học giả hàng đầu LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com thời Tokugawa đặc biệt quan tâm đến việc các cƣờng quốc châu Âu đã sử dụng tôn giáo nhƣ một phƣơng tiện để mở rộng ảnh hƣởng của mình ở châu Phi.
Aizawa Seishisai, một học giả thời Tokugawa cho rằng Nhật Bản cần xây dựng tƣ tƣởng quốc gia của riêng mình giống nhƣ những gì mà ngƣời châu Âu đã làm đối với những con ngƣời xa xôi ở châu Phi. Hơn thế nữa, nhằm thúc đẩy sự thống nhất quốc gia tại Nhật Bản và tạo điều kiện mở rộng sự ảnh hƣởng của Nhật Bản ở nƣớc ngoài, theo học giả Aizawa thì Nhật Bản cần có tƣ tƣởng chính thống của riêng mình. Bởi vì trƣớc đó, lợi ích kinh tế của ngƣời Nhật Bản ở châu Phi hầu nhƣ không có, chủ yếu họ chịu ảnh hƣởng bởi tƣ tƣởng của ngƣời châu Âu trong việc thúc đẩy và mở rộng ảnh hƣởng của châu Âu ở châu Phi. Do vậy, dƣới thời Tokugawa, nhận thức của Nhật Bản về châu Phi đã dần dần tăng lên.
Từ giữa thế kỷ XIX cho đến Đại chiến Thế giới lần thứ I Giữa thế kỷ XIX, sau khi buộc phải “mở cửa” và ký “các hiệp ƣớc không bình đẳng” với các cƣờng quốc Tây Âu, Nhật Bản đã bắt đầu quan tâm hơn đến tình hình châu Phi, bởi vì các cƣờng quốc châu Âu đã áp “các hiệp ƣớc không bình đẳng” tƣơng tự đối với chính phủ các nƣớc châu Phi. Do đó, chính phủ Nhật Bản cố gắng thu thập các thông tin về các hiệp ƣớc đó cũng nhƣ các thông tin về nỗ lực của các nƣớc châu Phi, cụ thể là Ai Cập, trong việc thƣơng thuyết lại các hiệp ƣớc này. Để thúc đẩy cuộc cải cách Minh Trị năm 1868, các nhà lãnh đạo Nhật Bản lúc bấy giờ đặc biệt quan tâm đến những nỗ lực của Ai Cập trong việc thúc đẩy nhanh quá trình hiện đại hoá của đất nƣớc kim tự tháp. Rút kinh nghiệm học hỏi từ trƣờng hợp của Ai Cập, Nhật Bản đã đủ tự tin vay một khoản tiền lớn từ Tây Âu và giành đƣợc thắng lợi trong cuộc chiến Nhật-Trung năm 1895.