Quan Hệ ASEAN – Trung Quốc Từ 1997 Đến Nay: Tình Hình và Triển Vọng

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu quan hệ asean trung quốc từ 1997 đến nay tình hình và triển vọng, khảo sát thực trạng, phân tích nguyên nhân, đề xuất giải pháp cải thiện thực tiễn.

• Tác giả: Bùi Thị Thu Lan
• Trường học: Đại Học Quốc Gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Quốc Tế Học
• Đề tài: Quan Hệ ASEAN – Trung Quốc: Tình Hình và Triển Vọng Từ 1997 Đến Nay
• Loại tài liệu: Luận Văn Thạc Sĩ
• Năm xuất bản: 2007
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT
• MỞ ĐẦU
• 1. Chương 1: Nhìn lại quan hệ ASEAN – Trung Quốc từ khi chính thức được thiết lập đến năm 1996
• 1.1. Quá trình thiết lập quan hệ ASEAN – Trung Quốc
• 1.1.1. Bối cảnh ra đời quan hệ hợp tác ASEAN – Trung Quốc
• 1.1.1.1. Bối cảnh quốc tế
• 1.1.1.2. Bối cảnh khu vực
• 1.1.2. Những tiền đề cho việc thiết lập quan hệ hợp tác ASEAN – Trung Quốc
• 1.1.2.1. Sự gần gũi về địa lý và sự tương đồng về lịch sử, văn hoá - xã hội giữa các nước ASEAN và Trung Quốc
• 1.1.2.2. Sự điều chỉnh chính sách của ASEAN đối với Trung Quốc những năm đầu thập kỷ 90 thế kỷ XX
• 1.1.2.3. Sự điều chỉnh chính sách của Trung Quốc đối với ASEAN những năm đầu thập kỷ 90 thế kỷ XX
• 1.1.3. Các hoạt động nhằm thiết lập quan hệ hợp tác ASEAN-Trung Quốc
• 1.1.4. Ý nghĩa của việc thiết lập quan hệ hợp tác ASEAN – Trung Quốc
• 1.2. Khái quát quan hệ ASEAN- Trung Quốc từ sau khi thiết lập cho đến trước cuộc khủng hoảng tài chính tiền tệ châu Á (1991-1997)
• 1.2.1. Trên lĩnh vực chính trị
• 1.2.2. Trên lĩnh vực kinh tế
• 1.2.3. Một số nhận xét về quan hệ ASEAN-Trung Quốc trong giai đoạn này
• 2. Chương 2: Quan hệ ASEAN-Trung Quốc từ năm 1997 đến nay
• 2.1. Những nhân tố tác động tới quan hệ ASEAN-Trung Quốc từ năm 1997 đến nay
• 2.1.1. Cuộc khủng hoảng tài chính tiền tệ châu Á năm 1997 và tác động của nó tới quan hệ ASEAN-Trung Quốc
• 2.1.2. Tác động của tiến trình hợp tác Đông Á đến quan hệ ASEAN – Trung Quốc
• 2.1.3. Sự trở lại Đông Nam Á về mặt quân sự của Mỹ và tác động của nó tới quan hệ ASEAN-Trung Quốc
• 2.2. Những tiến triển trong quan hệ giữa ASEAN và Trung Quốc từ sau năm 1997 đến nay
• 2.2.1. Trên lĩnh vực chính trị – an ninh
• 2.2.2. Trên lĩnh vực kinh tế
• 2.2.2.1. Quan hệ mậu dịch
• 2.2.2.2. Quan hệ hợp tác đầu tư
• 2.2.2.3. Triển khai kế hoạch thiết lập Khu vực mậu dịch tự do ASEAN – Trung Quốc (ACFTA)
• 2.2.3. Trên các lĩnh vực hợp tác khác
• 2.2.3.1. Trên lĩnh vực hợp tác năng lượng
• 2.2.3.2. Trên lĩnh vực giáo dục, văn hóa-xã hội, nông nghiệp, giao thông vận tải
• 2.2.4. Hợp tác ASEAN-Trung Quốc trong phát triển Tiểu vùng sông Mê Công mở rộng
• 2.2.5. Các quan hệ song phương giữa các nước thành viên ASEAN và Trung Quốc được thúc đẩy mạnh mẽ
• 2.3. Một số nhận xét về quan hệ ASEAN-Trung Quốc từ sau cuộc khủng hoảng tài chính năm 1997 đến nay
• 2.3.1. Về phạm vi hợp tác và tính chất hợp tác
• 2.3.2. Những kết quả hợp tác ASEAN-Trung Quốc thu được từ sau khi thiết lập quan hệ cho đến nay
• 3. Chương 3: Triển vọng quan hệ ASEAN-Trung Quốc trong những năm sắp tới
• 3.1. Những thuận lợi đối với sự phát triển quan hệ ASEAN-Trung Quốc trong những năm sắp tới
• 3.1.1. Nhu cầu hợp tác ASEAN-Trung Quốc ngày càng gia tăng
• 3.1.1.1. Ở cấp độ toàn cầu
• 3.1.1.2. Ở cấp độ khu vực
• 3.1.1.3. Ở cấp độ của các chủ thể
• 3.1.2. Những thành tựu hợp tác trong những năm qua tạo thuận lợi hơn nữa cho sự phát triển quan hệ giữa ASEAN và Trung Quốc trong những năm sắp tới
• 3.2. Những thách thức đối với sự phát triển quan hệ ASEAN-Trung Quốc trong những năm sắp tới
• 3.2.1. Về chính trị an ninh
• 3.2.1.1. Sự tin cậy lẫn nhau giữa ASEAN và Trung Quốc tuy có tăng lên nhưng còn chưa sâu sắc
• 3.2.1.2. Mức độ hợp tác khác nhau giữa các nước Đông Nam Á với Trung Quốc
• 3.2.2. Sự cạnh tranh về kinh tế giữa ASEAN và Trung Quốc
• 3.2.3. Những thách thức khác
• 3.2.3.1. Những tác động có thể của nhân tố Mỹ đối với quan hệ ASEAN- Trung Quốc
• 3.2.3.2. Cạnh tranh Trung – Nhật ở Đông Nam Á và tác động của nó tới quan hệ ASEAN-Trung Quốc
• 3.3. Triển vọng quan hệ ASEAN-Trung Quốc trong những năm sắp tới
• 3.3.1. Tương lai phát triển của quan hệ ASEAN-Trung Quốc trong những năm sắp tới
• 3.3.2. Một số kiến nghị nhằm thúc đẩy quan hệ ASEAN-Trung Quốc
• 3.3.2.1. Một số biện pháp nhằm làm sâu sắc hơn sự tin cậy lẫn nhau giữa ASEAN và Trung Quốc
• 3.3.2.2. Các biện pháp thúc đẩy hợp tác kinh tế ASEAN-Trung Quốc
• 3.4. Việt Nam với quan hệ ASEAN-Trung Quốc
• KẾT LUẬN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC
• Biên niên các hoạt động chính của quan hệ ASEAN – Trung Quốc từ năm 1991 đến nay
• Tuyên bố chung của Hội nghị những người đứng đầu Nhà nước/ Chính phủ các nước thành viên ASEAN và Chủ tịch nước Cộng hoà nhân dân Trung Hoa về hợp tác ASEAN – Trung Quốc hướng tới thế kỷ XXI, ngày 16/12/1997, Kuala Lumpur, Malaysia
• Tuyên bố chung của Hội nghị cấp cao kỷ niệm 15 năm thiết lập quan hệ ASEAN-Trung Quốc “Hướng tới tăng cường quan hệ đối tác chiến lược ASEAN-Trung Quốc”, ngày 30/10/2006, Nam Ninh, Quảng Tây , Trung Quốc

Tóm tắt

I. Tổng Quan Quan Hệ ASEAN Trung Quốc 1997 Nay Khởi Đầu

Giai đoạn từ năm 1997 đến nay đánh dấu một bước ngoặt quan trọng trong quan hệ ASEAN - Trung Quốc. Từ mối quan hệ đối tác bình thường, hai bên đã phát triển thành đối tác chiến lược toàn diện. Sự hợp tác không chỉ giới hạn trong lĩnh vực kinh tế - thương mại mà còn mở rộng sang các lĩnh vực an ninh phi truyền thống. Tiến trình hội nhập kinh tế giữa ASEAN và Trung Quốc diễn ra mạnh mẽ, tiêu biểu là việc thành lập Khu mậu dịch tự do ASEAN - Trung Quốc (ACFTA). Hai bên tích cực hợp tác trong các khuôn khổ khu vực và quốc tế như ASEM, ASEAN + 3, và EAS. Hợp tác này đóng góp đáng kể vào việc duy trì hòa bình và ổn định ở Đông Nam Á và thúc đẩy sự phát triển kinh tế của cả hai bên. Việt Nam, với vị trí địa chiến lược quan trọng, luôn là đối tượng quan tâm trong chính sách đối ngoại của cả ASEAN và Trung Quốc. Vì vậy, việc nghiên cứu quan hệ ASEAN - Trung Quốc có ý nghĩa quan trọng đối với Việt Nam.

1.1. Bối Cảnh Quốc Tế Ảnh Hưởng Đến Quan Hệ ASEAN Trung Quốc

Sự sụp đổ của Liên Xô và kết thúc Chiến tranh Lạnh đã tạo ra một trật tự thế giới mới, đa cực hơn. Các quốc gia chuyển hướng ưu tiên sang phát triển kinh tế, thúc đẩy hợp tác và đối thoại để giải quyết các vấn đề chung. Toàn cầu hóa và liên kết kinh tế khu vực trở thành xu hướng chủ đạo. Dưới tác động này, các nước phụ thuộc lẫn nhau hơn, đặc biệt trong thương mại và đầu tư. Khuynh hướng hòa dịu trong quan hệ quốc tế và sự suy giảm vai trò của ý thức hệ tạo điều kiện cho hợp tác rộng rãi hơn. Các quốc gia tìm kiếm quyền lực thông qua liên kết với các đối tác khác. Trung Quốc và ASEAN nhận thức được lợi ích của việc hợp tác trong bối cảnh này.

1.2. Bối Cảnh Khu Vực Cơ Hội và Thách Thức cho ASEAN Trung Quốc

Chiến tranh Lạnh kết thúc đã tác động sâu sắc đến tình hình chính trị - an ninh và kinh tế ở Đông Nam Á. Sự suy yếu của các cường quốc và giải quyết vấn đề Campuchia giúp giảm căng thẳng khu vực. Các nước Đông Nam Á tập trung vào phát triển kinh tế, nhưng vẫn phải đối mặt với những thách thức an ninh tiềm tàng. Sự rút lui của Mỹ và Nga tạo ra "khoảng trống quyền lực", làm gia tăng lo ngại về sự trỗi dậy của Trung Quốc và Nhật Bản. Các tranh chấp lãnh thổ, đặc biệt là ở Biển Đông, cũng gây căng thẳng. ASEAN nhận thấy cần tăng cường sức đề kháng khu vực thông qua hợp tác an ninh và kinh tế, mở đường cho hợp tác ASEAN - Trung Quốc.

II. Phân Tích Các Nhân Tố Tác Động Quan Hệ ASEAN Trung Quốc 1997

Giai đoạn từ năm 1997 chứng kiến nhiều yếu tố tác động đến quan hệ ASEAN - Trung Quốc. Khủng hoảng tài chính tiền tệ châu Á năm 1997 đã thử thách mối quan hệ này và tạo cơ hội cho sự hợp tác sâu rộng hơn. Tiến trình hợp tác Đông Á, với sự tham gia của Trung Quốc, đã ảnh hưởng đến vai trò trung tâm của ASEAN. Sự trở lại Đông Nam Á của Mỹ, đặc biệt là về mặt quân sự, cũng tạo ra những động lực và thách thức mới cho quan hệ Trung Quốc - ASEAN. Những yếu tố này đan xen và tác động lẫn nhau, định hình bối cảnh hợp tác và cạnh tranh giữa hai bên.

2.1. Khủng Hoảng Tài Chính 1997 Bài Học và Cơ Hội Hợp Tác

Cuộc khủng hoảng tài chính tiền tệ châu Á năm 1997 đã gây ra những tác động tiêu cực đến các nền kinh tế trong khu vực, bao gồm cả ASEAN. Tuy nhiên, cuộc khủng hoảng này cũng tạo ra cơ hội để Trung Quốc thể hiện vai trò lãnh đạo và sự ủng hộ đối với ASEAN. Trung Quốc cam kết không phá giá đồng Nhân dân tệ, cung cấp viện trợ tài chính và tăng cường hợp tác kinh tế với các nước ASEAN. Hành động này giúp củng cố lòng tin và tạo nền tảng cho sự hợp tác sâu rộng hơn trong tương lai.

2.2. Tiến Trình Hợp Tác Đông Á ASEAN Trung Tâm Hay Trung Quốc Dẫn Dắt

Tiến trình hợp tác Đông Á, đặc biệt là sáng kiến ASEAN + 3 (với sự tham gia của Trung Quốc, Nhật Bản và Hàn Quốc), đã tạo ra một khuôn khổ mới cho sự hợp tác khu vực. Tuy nhiên, tiến trình này cũng đặt ra câu hỏi về vai trò trung tâm của ASEAN. Trung Quốc ngày càng thể hiện vai trò lãnh đạo trong khu vực, cạnh tranh với ASEAN trong việc định hình chương trình nghị sự và thiết lập các thể chế khu vực. Điều này đòi hỏi ASEAN phải nỗ lực hơn nữa để duy trì vai trò trung tâm của mình và đảm bảo rằng tiến trình hợp tác Đông Á phù hợp với lợi ích của các nước thành viên.

2.3. Mỹ Trở Lại Đông Nam Á Tác Động Đến Quan Hệ ASEAN Trung Quốc

Sự trở lại Đông Nam Á của Mỹ, đặc biệt là về mặt quân sự, đã tạo ra một yếu tố phức tạp trong quan hệ ASEAN - Trung Quốc. Mỹ tăng cường hiện diện quân sự trong khu vực, đặc biệt là ở Biển Đông, để đối phó với sự trỗi dậy của Trung Quốc. Điều này đặt ASEAN vào tình thế khó khăn, phải cân bằng giữa quan hệ với Mỹ và Trung Quốc. Một số nước ASEAN hoan nghênh sự hiện diện của Mỹ như một đối trọng với Trung Quốc, trong khi những nước khác lo ngại về nguy cơ căng thẳng gia tăng trong khu vực.

III. Hợp Tác ASEAN Trung Quốc Sau 1997 Chính Trị Kinh Tế An Ninh

Từ sau năm 1997, quan hệ ASEAN - Trung Quốc chứng kiến những tiến triển vượt bậc trên nhiều lĩnh vực. Trong lĩnh vực chính trị - an ninh, hai bên tăng cường đối thoại, xây dựng lòng tin và hợp tác trong các vấn đề an ninh phi truyền thống. Trong lĩnh vực kinh tế, thương mại và đầu tư giữa ASEAN và Trung Quốc tăng trưởng mạnh mẽ. Việc triển khai Khu vực mậu dịch tự do ASEAN - Trung Quốc (ACFTA) đã thúc đẩy hội nhập kinh tế khu vực. Hai bên cũng mở rộng hợp tác sang các lĩnh vực khác như năng lượng, giáo dục, văn hóa - xã hội và phát triển tiểu vùng sông Mê Công mở rộng.

3.1. Hợp Tác Chính Trị An Ninh Xây Dựng Lòng Tin và Giải Quyết Bất Đồng

ASEAN và Trung Quốc tăng cường đối thoại và trao đổi đoàn cấp cao để xây dựng lòng tin và giải quyết các bất đồng. Hai bên ký kết nhiều văn kiện quan trọng, bao gồm Tuyên bố về cách ứng xử của các bên ở Biển Đông (DOC), nhằm giảm căng thẳng và thúc đẩy hợp tác trong khu vực. Hợp tác trong các vấn đề an ninh phi truyền thống, như chống khủng bố, tội phạm xuyên quốc gia và ứng phó với thiên tai, cũng được đẩy mạnh.

3.2. Hợp Tác Kinh Tế ACFTA và Tăng Trưởng Thương Mại Song Phương

Việc thành lập Khu vực mậu dịch tự do ASEAN - Trung Quốc (ACFTA) vào năm 2010 là một cột mốc quan trọng trong quan hệ kinh tế giữa hai bên. ACFTA đã giúp giảm thuế quan và các rào cản thương mại khác, thúc đẩy thương mại song phương và thu hút đầu tư từ Trung Quốc vào ASEAN. Thương mại giữa ASEAN và Trung Quốc tăng trưởng nhanh chóng, đưa Trung Quốc trở thành đối tác thương mại lớn nhất của ASEAN.

3.3. Các Lĩnh Vực Hợp Tác Khác Năng Lượng Giáo Dục Văn Hóa và Xã Hội

ASEAN và Trung Quốc mở rộng hợp tác sang các lĩnh vực khác như năng lượng, giáo dục, văn hóa - xã hội, nông nghiệp và giao thông vận tải. Hợp tác trong lĩnh vực năng lượng tập trung vào phát triển năng lượng tái tạo và đảm bảo an ninh năng lượng. Hợp tác giáo dục và văn hóa thúc đẩy giao lưu sinh viên, trao đổi văn hóa và tăng cường hiểu biết lẫn nhau. Hợp tác trong phát triển tiểu vùng sông Mê Công mở rộng góp phần giảm nghèo và thúc đẩy phát triển bền vững trong khu vực.

IV. Triển Vọng Quan Hệ ASEAN Trung Quốc Thuận Lợi Thách Thức

Quan hệ ASEAN - Trung Quốc đang đứng trước nhiều cơ hội và thách thức trong tương lai. Nhu cầu hợp tác giữa hai bên ngày càng gia tăng, thúc đẩy sự phát triển của mối quan hệ. Tuy nhiên, sự cạnh tranh về kinh tế và những bất đồng về chính trị - an ninh, đặc biệt là vấn đề Biển Đông, có thể cản trở sự phát triển của quan hệ. Ảnh hưởng của các cường quốc khác, như Mỹ và Nhật Bản, cũng tác động đến quan hệ Trung Quốc - ASEAN. Để đảm bảo một tương lai tươi sáng cho quan hệ ASEAN - Trung Quốc, hai bên cần tăng cường lòng tin, giải quyết các bất đồng một cách hòa bình và hợp tác cùng nhau để đối phó với các thách thức chung.

4.1. Thuận Lợi Nhu Cầu Hợp Tác Gia Tăng và Thành Tựu Quá Khứ

Nhu cầu hợp tác giữa ASEAN và Trung Quốc ngày càng gia tăng do những lợi ích chung mà hai bên có thể đạt được. Hợp tác kinh tế giúp thúc đẩy tăng trưởng và tạo việc làm. Hợp tác an ninh giúp duy trì hòa bình và ổn định khu vực. Các thành tựu hợp tác trong quá khứ, như ACFTA và Tuyên bố về cách ứng xử của các bên ở Biển Đông (DOC), tạo nền tảng vững chắc cho sự hợp tác trong tương lai.

4.2. Thách Thức Bất Đồng Chính Trị Cạnh Tranh Kinh Tế và Biển Đông

Những bất đồng về chính trị - an ninh, đặc biệt là vấn đề Biển Đông, vẫn là một thách thức lớn đối với quan hệ ASEAN - Trung Quốc. Sự cạnh tranh về kinh tế giữa ASEAN và Trung Quốc cũng có thể gây ra căng thẳng. Trung Quốc cạnh tranh với ASEAN trong việc thu hút đầu tư và thị trường xuất khẩu. Để vượt qua những thách thức này, hai bên cần tăng cường đối thoại, giải quyết các tranh chấp một cách hòa bình và hợp tác để tạo ra một môi trường kinh tế công bằng và minh bạch.

4.3. Ảnh Hưởng Của Các Cường Quốc Khác Mỹ và Nhật Bản

Ảnh hưởng của các cường quốc khác, như Mỹ và Nhật Bản, cũng tác động đến quan hệ ASEAN - Trung Quốc. Mỹ tăng cường hiện diện quân sự trong khu vực để đối phó với sự trỗi dậy của Trung Quốc. Nhật Bản cạnh tranh với Trung Quốc trong việc cung cấp viện trợ và đầu tư cho các nước ASEAN. ASEAN cần duy trì một chính sách đối ngoại cân bằng và hợp tác với tất cả các cường quốc để đảm bảo lợi ích của mình.

V. Đề Xuất Giải Pháp Thúc Đẩy Quan Hệ ASEAN Trung Quốc Bền Vững

Để thúc đẩy quan hệ ASEAN - Trung Quốc phát triển bền vững, cần có những giải pháp cụ thể. Tăng cường tin cậy lẫn nhau thông qua đối thoại và hợp tác thực chất. Thúc đẩy hợp tác kinh tế trên cơ sở đôi bên cùng có lợi, đảm bảo tính công bằng và minh bạch. Chủ động giải quyết các tranh chấp, đặc biệt là vấn đề Biển Đông, bằng biện pháp hòa bình, tuân thủ luật pháp quốc tế. Phát huy vai trò trung tâm của ASEAN trong cấu trúc khu vực.

5.1. Giải Pháp Tăng Cường Tin Cậy Lẫn Nhau Đối Thoại và Hợp Tác

Tăng cường đối thoại thường xuyên ở các cấp, từ cấp cao đến cấp chuyên viên, để trao đổi thông tin, giải quyết hiểu lầm và xây dựng lòng tin. Thúc đẩy hợp tác thực chất trong các lĩnh vực như an ninh phi truyền thống, ứng phó với biến đổi khí hậu và phòng chống dịch bệnh. Tổ chức các hoạt động giao lưu văn hóa, giáo dục và nhân dân để tăng cường hiểu biết lẫn nhau.

5.2. Giải Pháp Thúc Đẩy Hợp Tác Kinh Tế Đôi Bên Cùng Có Lợi

Đảm bảo ACFTA được thực thi đầy đủ và hiệu quả, giảm thiểu các rào cản thương mại phi thuế quan. Thúc đẩy đầu tư từ Trung Quốc vào ASEAN trong các lĩnh vực công nghệ cao, năng lượng tái tạo và cơ sở hạ tầng. Hỗ trợ các doanh nghiệp vừa và nhỏ của ASEAN tham gia vào chuỗi cung ứng toàn cầu và tận dụng các cơ hội từ ACFTA. Tăng cường hợp tác trong lĩnh vực tài chính và tiền tệ để ổn định kinh tế khu vực.

VI. Việt Nam Trong Quan Hệ ASEAN Trung Quốc Cơ Hội và Vai Trò

Việt Nam đóng vai trò quan trọng trong quan hệ ASEAN - Trung Quốc. Là một thành viên tích cực của ASEAN, Việt Nam có thể góp phần thúc đẩy đối thoại và hợp tác giữa hai bên. Vị trí địa lý chiến lược của Việt Nam cũng tạo ra những cơ hội lớn về kinh tế và thương mại. Tuy nhiên, Việt Nam cũng phải đối mặt với những thách thức, đặc biệt là vấn đề Biển Đông. Để tận dụng tối đa cơ hội và giảm thiểu rủi ro, Việt Nam cần có một chính sách đối ngoại khôn khéo, vừa đảm bảo lợi ích quốc gia, vừa góp phần vào hòa bình và ổn định khu vực.

6.1. Cơ Hội Cửa Ngõ Giao Thương và Tiếng Nói Trong ASEAN

Vị trí địa lý chiến lược của Việt Nam, là cửa ngõ giao thương giữa ASEAN và Trung Quốc, tạo ra những cơ hội lớn về kinh tế và thương mại. Việt Nam có thể tận dụng vị trí này để phát triển các ngành công nghiệp logistics, dịch vụ và du lịch. Việt Nam cũng có tiếng nói quan trọng trong ASEAN, có thể góp phần định hình chính sách và thúc đẩy hợp tác giữa ASEAN và Trung Quốc.

6.2. Thách Thức Vấn Đề Biển Đông và Cạnh Tranh Kinh Tế

Vấn đề Biển Đông là một thách thức lớn đối với Việt Nam. Việt Nam có tranh chấp chủ quyền với Trung Quốc ở Biển Đông, và cần phải giải quyết tranh chấp này bằng biện pháp hòa bình, tuân thủ luật pháp quốc tế. Việt Nam cũng phải đối mặt với sự cạnh tranh kinh tế từ Trung Quốc, đặc biệt là trong các ngành công nghiệp thâm dụng lao động. Để đối phó với những thách thức này, Việt Nam cần nâng cao năng lực cạnh tranh của nền kinh tế, tăng cường hợp tác với các đối tác khác và duy trì một chính sách đối ngoại độc lập, tự chủ.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Quan hệ quốc tế tại khu vực Đông Á sau Chiến tranh Lạnh đã chứng kiến sự chuyển dịch mang tính bước ngoặt giữa Hiệp hội các quốc gia Đông Nam Á và nước Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa. Giai đoạn từ năm 1986 đến năm 1998, kim ngạch thương mại hai chiều đã tăng mạnh từ 3,35 tỷ USD lên 45,56 tỷ USD. Đặc biệt, trong giai đoạn 1993-1998, mậu dịch song phương ghi nhận mức tăng trưởng vượt bậc 137%, cao hơn nhiều so với tốc độ tăng trưởng thương mại giữa ASEAN với Hoa Kỳ đạt 54% hay với Liên minh châu Âu đạt 28%. Vấn đề nghiên cứu trọng tâm của luận văn tập trung vào sự chuyển biến căn bản từ trạng thái nghi ngại, đối đầu lịch sử sang khuôn khổ đối tác chiến lược toàn diện, lấy dấu mốc cuộc khủng hoảng tài chính tiền tệ châu Á năm 1997 làm bước ngoặt định hình cục diện hợp tác mới.

Mục tiêu cụ thể của công trình là phân tích hệ thống quá trình phát triển của mối quan hệ trên các phương diện chính trị, an ninh phi truyền thống và kinh tế; chỉ rõ các nhân tố thuận lợi, rào cản nội tại và cạnh tranh nước lớn tác động đến tiến trình liên kết; từ đó đưa ra dự báo khoa học về triển vọng bang giao đến năm 2015-2020. Phạm vi nghiên cứu bao quát không gian địa chính trị gồm 10 quốc gia thành viên ASEAN và Trung Quốc, với trục thời gian từ năm 1997 đến năm 2007 (có hồi cố giai đoạn 1991-1996). Về mặt ý nghĩa thực tiễn, kết quả nghiên cứu đóng góp hệ thống luận cứ xác đáng giúp nâng cao hiệu quả hoạch định chính sách đối ngoại của Việt Nam, khai thác tối đa lợi thế từ Khu vực mậu dịch tự do ASEAN - Trung Quốc (ACFTA) và củng cố vị thế chiến lược độc lập tự chủ trong cấu trúc an ninh khu vực.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng trên nền tảng của hai nhánh lý thuyết trụ cột trong Quan hệ Quốc tế: Chủ nghĩa hiện thực mới và Chủ nghĩa tự do thể chế.

Dưới lăng kính của Chủ nghĩa hiện thực mới, quan hệ quốc tế chịu sự chi phối của cấu trúc quyền lực và sự tương tác giữa các cực quyền lực sau khi trật tự hai cực sụp đổ. Việc các cường quốc điều chỉnh chính sách, như việc quân đội Hoa Kỳ rút khỏi căn cứ Clác và Xubích năm 1992, đã tạo ra khoảng trống quyền lực tại Đông Nam Á, buộc các quốc gia vừa và nhỏ phải tìm kiếm cơ chế cân bằng quyền lực mềm thông qua việc lôi kéo và ràng buộc Trung Quốc vào các định chế khu vực.

Ngược lại, Chủ nghĩa tự do thể chế và Thuyết phụ thuộc lẫn nhau phức hợp lý giải động lực thúc đẩy các quốc gia vượt qua bất đồng ý thức hệ để thiết lập mạng lưới hợp tác đa tầng nấc. Khung phân tích này vận dụng 4 khái niệm then chốt gồm: Địa kinh tế (Geo-economics), An ninh phi truyền thống (Non-traditional security), Đối tác chiến lược (Strategic Partnership) và Thể chế hóa khu vực (Regional Institutionalization). Đây là những công cụ lý luận giúp cắt nghĩa cách thức các chủ thể tối ưu hóa lợi ích kinh tế nhằm bảo đảm an ninh quốc gia.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu của luận văn được tổng hợp từ hệ thống văn kiện ngoại giao chính thống như Tuyên bố chung Kuala Lumpur năm 1997, Tuyên bố về ứng xử của các bên ở Biển Đông (DOC) năm 2002, Hiệp ước Thân thiện và Hợp tác ở Đông Nam Á (TAC) năm 2003, Tuyên bố Nam Ninh năm 2006, kết hợp cơ sở dữ liệu thống kê mậu dịch của Ban Thư ký ASEAN, Ngân hàng Thế giới và Quỹ Tiền tệ Quốc tế.

Cỡ mẫu nghiên cứu bao gồm 10 quốc gia thành viên ASEAN và Trung Quốc, được khảo sát qua chuỗi dữ liệu kinh tế - xã hội liên tục trong 15 năm (1991-2007) cùng hệ thống 15 văn kiện pháp lý mang tính bước ngoặt. Phương pháp chọn mẫu là chọn mẫu có chủ đích dựa trên tính đại diện ngoại giao, độ hoàn thiện của các thỏa thuận khung và tầm ảnh hưởng của các hiệp định kinh tế song phương, đa phương.

Phương pháp phân tích chủ đạo là duy vật biện chứng và duy vật lịch sử, kết hợp kỹ thuật phân tích tổng hợp, so sánh đối chiếu định lượng và nghiên cứu tình huống điển hình. Lý do lựa chọn tổ hợp phương pháp này là vì quan hệ quốc tế luôn vận động trong mối liên hệ nhân quả phức tạp; việc gắn các sự kiện ngoại giao vào hoàn cảnh lịch sử cụ thể giúp nhận diện chính xác bản chất chính sách đối ngoại "cận thân viễn giao" của Trung Quốc cũng như tư duy đa phương hóa của khối ASEAN mà không rơi vào cái nhìn chủ quan, tĩnh tại.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, nghiên cứu khẳng định bước tiến vượt bậc trong tiến trình thể chế hóa quan hệ chính trị - an ninh. Sau khi trở thành đối tác đối thoại đầy đủ năm 1996, hai bên đã thiết lập quan hệ đối tác chiến lược vì hòa bình và thịnh vượng vào năm 2003. Trung Quốc là cường quốc hạt nhân đầu tiên ký kết tham gia Hiệp ước Thân thiện và Hợp tác ở Đông Nam Á (TAC) vào tháng 10/2003 tại Bali, đồng thời ký bản Tuyên bố chung về hợp tác trong lĩnh vực an ninh phi truyền thống năm 2002 nhằm phối hợp phòng chống tội phạm xuyên quốc gia, cướp biển và ma túy.

Thứ hai, hợp tác kinh tế - thương mại đạt bước nhảy vọt ấn tượng, trở thành lực đẩy then chốt cho toàn bộ quan hệ song phương. Giá trị xuất khẩu của ASEAN sang thị trường Trung Quốc đã tăng hơn gấp đôi từ hơn 4,5 tỷ USD năm 1993 lên hơn 9,1 tỷ USD năm 1997. Dù vậy, cán cân thương mại có xu hướng nghiêng về phía Trung Quốc khi khối ASEAN nhập siêu gần 14 tỷ USD vào năm 1997. Kế hoạch triển khai Khu vực mậu dịch tự do ASEAN - Trung Quốc (ACFTA) khởi động từ năm 2002 đã tạo ra khuôn khổ cắt giảm thuế quan sâu rộng, biến đây thành khu vực mậu dịch tự do của các nước đang phát triển có quy mô dân số lớn nhất thế giới.

Thứ ba, cuộc khủng hoảng tài chính tiền tệ năm 1997 là phép thử quan trọng làm chuyển biến sâu sắc nhận thức ngoại giao. Khi đồng Baht của Thái Lan mất giá tới 45,6% kéo theo sự chao đảo của hàng loạt đồng tiền khu vực, Trung Quốc đã cam kết không phá giá đồng Nhân dân tệ và đóng góp 3 đợt tài trợ tổng cộng 1,5 tỷ USD thông qua Quỹ Tiền tệ Quốc tế và Ngân hàng Thế giới để trợ giúp Thái Lan, Indonesia. Động thái này giúp Bắc Kinh xây dựng hình ảnh "cường quốc có trách nhiệm", làm giảm bớt tâm lý lo ngại từ các nước Đông Nam Á.

Thảo luận kết quả

Sự phát triển nhanh chóng của quan hệ song phương bắt nguồn từ lợi ích tương hỗ sâu sắc về mặt địa chiến lược và địa kinh tế. Với tốc độ tăng trưởng GDP bình quân 9,4%/năm trong suốt giai đoạn 1978-2004, quy mô kinh tế Trung Quốc đã tăng gấp 11 lần, đạt 1.640 tỷ USD năm 2004 và đóng góp tới 1/3 mức tăng trưởng toàn cầu giai đoạn 2000-2003. Nhu cầu khổng lồ về tài nguyên thiên nhiên và thị trường tiêu thụ của nền kinh tế Trung Quốc đã gặp gỡ nhu cầu thu hút đầu tư, mở rộng xuất khẩu của các nước ASEAN.

Tuy nhiên, sự bất cân xứng trong quan hệ đầu tư và tính chất tương đồng về cơ cấu sản phẩm vẫn là thách thức lớn. Dữ liệu nghiên cứu phản ánh rõ nét sự chênh lệch này: năm 1995, đầu tư trực tiếp của Trung Quốc vào ASEAN chỉ đạt 114,36 triệu USD (chiếm 0,41% tổng FDI vào ASEAN), trong khi chiều ngược lại các nước ASEAN đã đầu tư vào Trung Quốc tới 2.117 dự án với tổng vốn đăng ký 10,776 tỷ USD và vốn thực hiện 2,664 tỷ USD. Toàn bộ các biến số định lượng này có thể được mô hình hóa trực quan thông qua biểu đồ cột kép so sánh kim ngạch mậu dịch hai chiều và bảng ma trận tương quan vốn FDI nhằm làm rõ tính chất cạnh tranh thu hút dòng vốn nước ngoài.

Bên cạnh đó, lòng tin chiến lược giữa hai bên còn tồn tại giới hạn nhất định. Những tranh chấp phức tạp về chủ quyền lãnh hải tại Biển Đông giữa 5 nước (Việt Nam, Philippines, Malaysia, Brunei, Trung Quốc) cùng sự hiện diện quân sự trở lại của Hoa Kỳ (thể hiện qua việc Washington viện trợ quân sự 30 triệu USD cho Philippines năm 2005) đã tạo ra thế giằng co địa chính trị đa chiều, buộc ASEAN luôn phải duy trì thế cân bằng nước lớn khéo léo.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Nâng cấp và pháp lý hóa các cơ chế quản trị an ninh biển: Bộ Ngoại giao các nước thành viên ASEAN cần chủ động phối hợp với phía Trung Quốc triển khai lộ trình 2008-2015 nhằm chuyển hóa Tuyên bố DOC năm 2002 thành Bộ Quy tắc ứng xử ở Biển Đông (COC) có tính ràng buộc pháp lý đầy đủ, phấn đấu hoàn thành dự thảo khung trong vòng 36 tháng nhằm giảm thiểu 80% nguy cơ đụng độ quân sự ngoài ý muốn.

2. Đẩy nhanh tiến độ và tối ưu hóa lợi ích từ hiệp định thương mại tự do: Bộ Công Thương và các cơ quan xúc tiến thương mại quốc gia cần xây dựng đề án tái cấu trúc ngành hàng xuất khẩu, tận dụng biểu thuế suất ưu đãi của ACFTA theo mốc hoàn tất năm 2010 đối với 6 nước thành viên ban đầu và năm 2015 đối với các nước thành viên mới, đặt mục tiêu duy trì tốc độ tăng trưởng kim ngạch xuất khẩu hàng hóa chế biến sâu đạt tối thiểu 15%/năm.

3. Thiết lập mạng lưới phản ứng nhanh về an ninh phi truyền thống: Bộ Công an, Bộ Quốc phòng các nước khu vực cùng các cơ quan chức năng Trung Quốc cần định chế hóa các cuộc họp tham vấn thường niên, xây dựng 03 trung tâm điều phối chia sẻ dữ liệu tình báo thời gian thực về tội phạm mạng, buôn lậu ma túy và cứu hộ cứu nạn hàng hải, hướng tới mục tiêu kiềm chế 50% tội phạm có tổ chức xuyên biên giới vào năm 2012.

4. Tăng cường năng lực kết nối hạ tầng tiểu vùng và vị thế cầu nối của Việt Nam: Chính phủ Việt Nam cần chủ trì đẩy mạnh thực hiện các dự án hạ tầng trong khuôn khổ Tiểu vùng sông Mê Công mở rộng (GMS) và Hành lang kinh tế Đông - Tây (WEC), huy động nguồn vốn đa phương nhằm hoàn thành nâng cấp các trục giao thông huyết mạch đường bộ và đường sắt xuyên Á (TAR) trước năm 2015, nâng tỷ trọng hàng hóa quá cảnh qua các cảng biển miền Trung lên mức 25%.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

• Nhà hoạch định chính sách đối ngoại và kinh tế quốc tế: Cung cấp bức tranh toàn cảnh về tiến trình chuyển dịch địa chiến lược khu vực, giúp tham chiếu kinh nghiệm đàm phán các thỏa thuận đa phương và xây dựng chính sách cân bằng quan hệ nước lớn.
• Chuyên gia nghiên cứu và giảng viên chuyên ngành Quan hệ Quốc tế, Đông phương học: Sử dụng làm tài liệu tham khảo học thuật chuyên sâu với hệ thống dữ liệu lịch sử phong phú, phục vụ giảng dạy các học phần về Ngoại giao Đông Nam Á, Chính sách đối ngoại Trung Quốc và Thể chế hóa khu vực.
• Hiệp hội doanh nghiệp và các nhà đầu tư xuất nhập khẩu: Nắm bắt cơ cấu thương mại, xu hướng dịch chuyển chuỗi cung ứng và lộ trình cắt giảm thuế quan trong khuôn khổ ACFTA để chủ động xây dựng phương án thâm nhập thị trường Trung Quốc và ASEAN.
• Học viên cao học và sinh viên ngành Quốc tế học: Khai thác phương pháp luận, cách tiếp cận đa tầng nấc từ lý thuyết đến thực tiễn, cũng như quy chuẩn trình bày luận văn thạc sĩ theo chuẩn mực học thuật quốc tế.

Câu hỏi thường gặp

1. Cuộc khủng hoảng tài chính tiền tệ năm 1997 tác động ra sao đến việc gia tăng lòng tin giữa ASEAN và Trung Quốc?
   Khủng hoảng 1997 là phép thử ngoại giao then chốt. Việc Trung Quốc kiên quyết không phá giá đồng Nhân dân tệ và đóng góp 1,5 tỷ USD cứu trợ tài chính qua các tổ chức quốc tế đã tạo sự tương phản rõ rệt với sự hỗ trợ hạn chế từ phương Tây, từ đó xác lập hình ảnh đối tác tin cậy trong nhận thức của các nhà lãnh đạo Đông Nam Á.

2. Cơ chế pháp lý nào đóng vai trò cốt lõi trong việc kiểm soát xung đột Biển Đông giai đoạn này?
   Tuyên bố về ứng xử của các bên ở Biển Đông (DOC) được ký kết năm 2002 tại Phnom Penh là văn kiện chính trị đa phương đầu tiên giữa ASEAN và Trung Quốc xác định các nguyên tắc kiềm chế, cam kết tôn trọng Công ước Luật Biển UNCLOS 1982 và mở đường cho các biện pháp xây dựng lòng tin hàng hải.

3. Mối quan hệ kinh tế giữa hai bên trong giai đoạn 1993-1998 có điểm gì đặc thù?
   Mậu dịch hai chiều tăng trưởng vượt bậc 137% (từ 3,35 tỷ USD năm 1986 lên 45,56 tỷ USD năm 1998). Dù vậy, cán cân thương mại chuyển dần sang trạng thái ASEAN nhập siêu, đồng thời dòng vốn đầu tư trực tiếp của Trung Quốc vào ASEAN vẫn ở mức khiêm tốn, chỉ chiếm khoảng 0,41% tổng FDI vào khu vực năm 1995.

4. Việt Nam nắm giữ vai trò địa chiến lược như thế nào trong tam giác quan hệ ASEAN - Trung Quốc?
   Với vị trí cửa ngõ kết nối đất liền và biển giữa Trung Quốc với Đông Nam Á, Việt Nam đóng vai trò mắt xích trọng yếu trong các dự án phát triển Tiểu vùng sông Mê Công mở rộng (GMS), đồng thời tận dụng tiếng nói ngày càng tăng trong ASEAN để duy trì môi trường an ninh hòa bình và thúc đẩy tự do hóa thương mại song phương.

5. Nhân tố Hoa Kỳ tác động như thế nào đến tiến trình hợp tác giữa ASEAN và Trung Quốc?
   Chiến lược tái hiện diện quân sự của Hoa Kỳ tại Đông Nam Á sau năm 2001 (thông qua tăng cường viện trợ quốc phòng cho Philippines lên 30 triệu USD năm 2005 và tập trận chung) vừa tạo lực đẩy khiến Trung Quốc nỗ lực gắn kết sâu hơn với ASEAN, vừa tạo lực hãm do sự cạnh tranh ảnh hưởng địa chính trị phức tạp giữa các cường quốc.

Kết luận

• Bang giao ASEAN - Trung Quốc giai đoạn 1991-2007 đã hoàn tất chặng đường phát triển từ tiếp xúc ngoại giao thông thường sang quan hệ đối tác chiến lược toàn diện, mở ra kỷ nguyên mới về hội nhập khu vực.
• Trụ cột kinh tế đạt thành tựu vượt trội với việc ký kết lộ trình ACFTA, đưa kim ngạch mậu dịch song phương tăng trưởng hơn 16%/năm và mở rộng không gian thị trường cho hơn 1,7 tỷ dân.
• Hợp tác an ninh phi truyền thống và việc ký kết TAC, DOC đã thiết lập khung khổ xây dựng lòng tin thiết thực, góp phần quan trọng vào việc giữ vững môi trường hòa bình ổn định.
• Thách thức từ cạnh tranh kinh tế nội khối, bất cân xứng cán cân mậu dịch và vấn đề tranh chấp chủ quyền biển đòi hỏi sự tỉnh táo và cơ chế đàm phán đa phương thực chất hơn.
• Việt Nam tiếp tục phát huy vai trò chủ động, tích cực trong việc củng cố đoàn kết nội khối ASEAN, xử lý hài hòa quan hệ với láng giềng lớn Trung Quốc để bảo vệ tối đa lợi ích quốc gia - dân tộc.

Về lộ trình tiếp theo, các cơ quan nghiên cứu và hoạch định chính sách cần tiếp tục theo dõi sát sao tiến trình hiện thực hóa các cam kết thuế quan ACFTA đến năm 2010-2015 và các vòng đàm phán COC thực chất. Bạn đọc và giới nghiên cứu quan tâm có thể khai thác sâu các luận điểm từ luận văn này để xây dựng những công trình nghiên cứu mở rộng về trật tự an ninh khu vực Đông Á trong kỷ nguyên mới.

Trích đoạn nội dung tài liệu

mở đầu tiến trình đi vào một thị trường láng giềng có tiềm năng to lớn. Như vậy, nguyên nhân thúc đẩy ASEAN điều chỉnh chính sách ngoại giao đối với Trung Quốc trước hết là do sau khi chiến tranh Lạnh kết thúc, Mỹ giảm cam kết an ninh ở Đông Nam Á, ASEAN phải tự tìm kiếm phương cách đảm bảo an ninh cho mình, trong đó, chung sống hoà bình với Trung Quốc là một trong những phương cách để duy trì hoà bình và an ninh khu vực. Sự điều chỉnh chính sách của ASEAN đối với Trung Quốc là nhằm đưa Trung Quốc vào một khuôn khổ khu vực, quan hệ với các nước lớn khác để kiềm chế Trung Quốc. Về kinh tế, quan hệ với Trung Quốc giúp ASEAN kiềm chế bớt sự cạnh tranh kinh tế gay gắt của Trung Quốc đối với khu vực này và góp phần khai thác cơ hội từ sự phát triển kinh tế của Trung Quốc.

Xem xét tầm quan trọng của vấn đề địa chính trị, địa kinh tế, các nước ASEAN nhận thấy rằng nhu cầu phát triển quan hệ hợp tác hữu nghị, cùng nhau phát triển với Trung Quốc không chỉ là rất cần thiết mà còn là lợi ích của ASEAN ở thời kỳ hậu chiến tranh Lạnh.3 Sự điều chỉnh chính sách của Trung Quốc đối với ASEAN những năm đầu thập kỷ 90 thế kỷ XX Trong bối cảnh thời kỳ hậu chiến tranh Lạnh, Trung Quốc đang thi hành chính sách hội nhập mạnh mẽ vào đời sống chính trị và kinh tế thế giới. Để thực hiện công cuộc hiện đại hóa đất nước, Trung Quốc hướng tới việc thiết lập môi trường, hòa bình với bên ngoài. Trung Quốc phát triển quan hệ hợp tác với các nước láng giềng trên nguyên tắc: hòa bình, kiên trì phương châm láng giềng thân thiện, hữu hảo, hợp tác cùng có lợi, cùng nhau phát triển. Mối quan hệ hữu nghị với các nước láng giềng không những sẽ tạo cho Trung Quốc môi trường quốc tế xung quanh hòa bình, ổn định, thúc đẩy hợp tác kinh tế với các đối tác quan trọng và tạo chỗ dựa tin cậy trong việc tiếp tục kinh tế trong nước, mà còn là tiền đề để Trung Quốc phát triển ra bên ngoài.

Nằm trong khu vực ở châu Á - Thái Bình Dương, ASEAN có vị thế quan trọng đối với Trung Quốc. 18 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] Từ sau sự kiện Chủ tịch Trung Quốc Mao Trạch Đông và Tổng thống Mỹ Nixon gặp nhau tại Thượng Hải vào năm 1972, Trung Quốc bắt đầu nhìn nhận khác đi về vai trò và mục tiêu của ASEAN và từ đó tỏ thái độ hưởng ứng các sáng kiến mà tổ chức này đề ra, đặc biệt là trong các vấn đề an ninh của khu vực và quốc tế. Biểu hiện rõ nét của sự bắt đầu thay đổi chính sách đối ngoại của Trung Quốc đối với ASEAN là Trung Quốc thiết lập quan hệ ngoại giao chính thức với Malaysia vào năm 1974, với Thái Lan và Philippines vào năm 1975. Năm 1978, Trung Quốc đã đề ra chính sách mở cửa cải cách kinh tế, nên khu vực Đông Nam Á được xem là hướng mở cửa quan trọng của Trung Quốc ở khu vực châu Á - Thái Bình Dương.

Đồng thời, ASEAN cũng có động thái mới trong chính sách đối ngoại với Trung Quốc. Động thái đó của ASEAN đã nhận được phản ứng tích cực từ Bắc Kinh, bởi vì nó phù hợp với chính sách xích lại gần Đông Nam Á, trong đó có các nước ASEAN của Trung Quốc. Khi cuộc chiến tranh Lạnh kết thúc, Trung Quốc thi hành chính sách hội nhập mạnh mẽ vào đời sống chính trị và kinh tế thế giới, vị thế chiến lược của Đông Nam Á ngày càng giữ vai trò quan trọng. Trong quan điểm của Trung Quốc, xét về địa chính trị, Đông Nam Á nằm cận kề khu vực phát triển kinh tế quan trọng phía nam của Trung Quốc, tuy khu vực này chỉ có những nước vừa và nhỏ không đủ thế và lực đe dọa lợi ích của Trung Quốc, nhưng tính chất dễ bị lệ thuộc vào bên ngoài và vị trí chiến lược của khu vực sẽ khiến các thế lực khác dễ dàng gia tăng ảnh hưởng, từ đó gián tiếp tác động đến Trung Quốc.

Do vậy, với bất kỳ nhà lãnh đạo nào, Đông Nam Á vẫn sẽ có vị trí quan trọng trong ưu tiến chiến lược đối ngoại của Trung Quốc, vì Đông Nam Á không chỉ là nơi Trung Quốc có lợi ích an ninh trực tiếp mà còn là thị trường rộng lớn, nguồn tài nguyên thiên nhiên phong phú, là cửa ngõ mở rộng ảnh hưởng đi xuống phía Nam và đi sang phía Tây thuận lợi nhất của Trung Quốc. Để cải thiện quan hệ với các nước Đông Nam Á, Trung Quốc đã nỗ lực thực hiện phương châm ngoại giao mới “cận thân viễn giao”. Trong hai năm 1990-1991, 19 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] Trung Quốc đã tiến hành bình thường hoá và khôi phục quan hệ ngoại giao với các nước trong khu vực: tháng 1/ 1990 thiết lập quan hệ với Singapore, tháng 8/ 1990 bình thường hoá quan hệ với Indonesia, tháng 2/ 1991, thiết lập quan hệ với Brunei và tháng 11/ 1991, quan hệ ngoại giao Trung Quốc – Việt Nam đã được khôi phục trở lại. Cùng với việc cải thiện quan hệ với các quốc gia khu vực Đông Nam Á, Trung Quốc đặc biệt coi trọng thiết lập quan hệ chính thức với ASEAN.

Trên thực tế, các nước lớn đều chú trọng và phát huy vai trò chỗ dựa chiến lược của các nước láng giềng, họ luôn coi đây là điểm khởi đầu trong chính sách nước lớn của mình. Mỹ đã thành công khi lấy Mehico làm chỗ dựa chiến lược, coi Mỹ Latinh là sân sau để tăng cường địa vị chiến lược. Đây chính là bài học cho Trung Quốc trong quá trình thực hiện chính sách ngoại giao nước lớn nhằm tăng cường ảnh hưởng trên thế giới. Vì vậy, ASEAN – một tổ chức gồm nhiều quốc gia gần kề Trung Quốc trở nên quan trọng hơn đối với Trung Quốc và Trung Quốc cần có chính sách đối xử thích đáng.

Văn kiện Đại hội lần thứ XIV của Đảng Cộng sản Trung Quốc năm 1992 nhấn mạnh chính sách phát triển ngoại giao của Trung Quốc không lấy hình thái ý thức hệ làm chính và chuyển sang ngoại giao lấy phục vụ lợi ích kinh tế làm xuất phát điểm, tăng cường công tác ngoại giao với các nước láng giềng, tích cực xây dựng mối quan hệ đối tác gần gũi với các nước ASEAN [7, tr. Chính sách ngoại giao của Trung Quốc đối với các nước ASEAN ở thời kỳ hậu chiến tranh Lạnh là không kết thành đồng minh, không lấy ý thức hệ làm tiêu chuẩn xác định đối tượng hợp tác, nhấn mạnh chung sống hoà bình, láng giềng thân thiện, tăng cường hợp tác, cùng nhau phát triển. Kể từ khi thay đổi chính sách ngoại giao với ASEAN, Trung Quốc thường xuyên trao đổi các chuyến đi cấp cao với các nước ASEAN, không ngừng mở rộng quan hệ chính trị, mậu dịch, kinh tế và văn hoá với các nước ASEAN. Như vậy, chiến tranh Lạnh kết thúc, các nước ASEAN và Trung Quốc đều có nguyện vọng góp phần vào sự ổn định, phồn vinh của khu vực Đông Nam Á nói riêng và khu vực châu Á-Thái Bình Dương nói chung để có điều kiện hoà bình, ổn định, xây 20 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] dựng đất nước, lấy việc phát triển kinh tế làm nhiệm vụ hàng đầu.

Do đó, các nước ASEAN và Trung Quốc điều chỉnh chính sách đối ngoại của mình với các nước láng giềng, khu vực theo hướng tăng thêm những điểm đồng và dần giải quyết những điểm khác biệt trong quan hệ giữa hai bên. Hơn nữa, Trung Quốc và các nước ASEAN gần gũi nhau về mặt địa lý, có quan hệ mật thiết về dân tộc, có sự tương đồng về mặt văn hoá, đông thời có sự bổ sung cho nhau về mặt kinh tế. Cả Trung Quốc và ASEAN đều là những thị trường có tiềm năng lớn, lại ở gần nhau, cùng với mạng lưới doanh nghiệp người gốc Hoa ở khu vực này nên việc bổ sung cho nhau giữa các nền kinh tế là rất thuận lợi. Do đó, quan hệ hợp tác ASEAN – Trung Quốc sẽ giúp tạo tiền đề phát triển nhanh về kinh tế, chính trị, văn hoá, khoa học – công nghệ cho cả ASEAN và Trung Quốc thời kỳ hậu chiến tranh Lạnh.3 Các hoạt động nhằm thiết lập quan hệ hợp tác ASEAN - Trung Quốc Trong hai năm 1990-1991, các nước ASEAN và Trung Quốc đã tiến hành bình thường hoá quan hệ.

Cùng với việc cải thiện quan hệ giữa các nước Đông Nam Á và Trung Quốc, các bên đều chú ý đến việc thiết lập quan hệ chính thức giữa Trung Quốc và Hiệp hội ASEAN. Ngày 19/ 7/ 1991, Bộ trưởng Ngoại giao Trung Quốc Tiền Kỳ Tham đã nhận lời mời tham dự lễ khai mạc Hội nghị Bộ trưởng ASEAN lần thứ 24 tại Kuala Lampur (Malaysia) với tư cách là khách mời của chính phủ Malaysia. Tại Hội nghị này, Ngoại trưởng Tiền Kỳ Tham đã bày tỏ sự quan tâm của Trung Quốc trong việc tăng cường hợp tác với ASEAN vì lợi ích chung và đề xuất thành lập Uỷ ban chung về kinh tế và thương mại, Uỷ ban chung về khoa học và công nghệ và Trung tâm dịch vụ phát triển công nghệ. Nhằm tạo không khí thuận lợi cho quá trình thiết lập quan hệ với ASEAN, Trung Quốc đã lấy năm 1991 là “ Năm đối thoại ASEAN”, năm 1993 là “Năm ASEAN”.

Trong thời gian trên, các nhà lãnh đạo ASEAN và Trung Quốc đã tiến hành các chuyến thăm lẫn nhau. 21 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] Ý định phát triển các quan hệ hợp tác Trung Quốc được ASEAN hoan nghênh. Ngày 11/9/1993, Tổng thư ký ASEAN lúc đó là ông Ajit Singh dẫn đầu phái đoàn tới thăm Bắc Kinh. Tại cuộc gặp gỡ, hai bên đã thảo luận về những đề nghị do Trung Quốc đưa ra tại Hội nghị ngoại trưởng lần thứ 24 và nhất trí thông qua việc thành lập hai Uỷ ban trên.

Mục đích của việc thành lập Uỷ ban chung về hợp tác kinh tế và mậu dịch ASEAN - Trung Quốc và Uỷ ban chung về hợp tác khoa học và công nghệ giữa hai bên là “phát triển hơn nữa hợp tác và trao đổi giữa các bên trong lĩnh vực kinh tế, mậu dịch, khoa học và công nghệ” [48, tr.15], thúc đẩy mối quan hệ hợp tác hơn nữa giữa ASEAN và Trung Quốc.