Chương 1: Những nhân tố tác động đến quan hệ an ninh Nga - Mỹ trong những năm đầu thế kỷ XXI. Chương 2: Nội dung quan hệ an ninh Nga - Mỹ trong những năm đầu thế kỷ XXI 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Chương 3: Chiều hướng quan hệ song phương Nga - Mỹ và ảnh hưởng đối với môi trường an ninh chính trị thế giới. Kết luận Tài liệu tham khảo Phụ lục 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Chƣơng 1 NHỮNG NHÂN TỐ TÁC ĐỘNG ĐẾN QUAN HỆ AN NINH NGA - MỸ TRONG NHỮNG NĂM ĐẦU THẾ KỶ XXI 1. Khái quát quan hệ Nga – Mỹ thập niên đầu sau chiến tranh lạnh 1.
Vài nét về quan hệ Xô – Mỹ Quan hệ Nga - Mỹ là sự kế thừa quan hệ Xô – Mỹ trước đây. Do đó để hiểu được quan hệ Nga – Mỹ, không thể không đề cập những nét cơ bản về quan hệ Xô – Mỹ trước đây. Sau thắng lợi của cách mạng xã hội chủ nghĩa tháng Mười (1917), nước Nga Xô viết ra đời, sau đó là Liên Xô, trải qua một quá trình đấu tranh lâu dài, cuối cùng Mỹ chính thức công nhận Liên Xô và hai nước thiết lập quan hệ ngoại giao vào năm 1933. Đây là dấu mốc đánh dấu một giai đoạn mới trong quan hệ giữa hai nước (sau 1945 trở thành hai siêu cường đứng đầu hai hệ thống chính trị - xã hội đối lập trong quan hệ quốc tế thế kỷ XX).
Vào những năm 30, thế giới đã hình thành ba lò lửa chiến tranh thế giới và do bản chất của chủ nghĩa đế quốc, Mỹ thực hiện ―chính sách trung lập‖, ―không can thiệp‖, thực chất là âm mưu mượn tay người khác đánh nhau để đứng giữa trục lợi, trong đó có âm mưu thông qua chủ nghĩa phát xít để xóa bỏ chế độ xã hội chủ nghĩa ở Liên Xô. Nhưng sau khi phát xít Đức, Italia đã thôn tính nhiều nước ở châu Âu, châu Phi; còn Nhật Bản với trận Trân Châu Cảng đã gây cho Mỹ những tổn thất nặng nề, thì Mỹ mới tham chiến, cùng Liên Xô và một số nước khác thành lập Mặt trận đồng minh chống phát xít. Năm 1942 Mỹ và Liên Xô ký hiệp ước Xô - Mỹ về những nguyên tắc tương trợ trong quá trình chiến tranh chống xâm lược. Sự hợp tác của hai quốc gia này tạo nên những chuyển biến tích cực và có ý nghĩa to lớn trong việc đoàn kết và hợp tác chiến đấu chống phát xít trên toàn thế giới để đánh bại chủ nghĩa phát xít.
11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Chiến tranh thế giới thứ hai kết thúc thắng lợi, uy tín quốc tế của Liên Xô được nâng cao và trở thành trụ cột của phong trào cách mạng thế giới. Trong khi đó, nhờ cuộc chiến tranh này, Mỹ trở thành nước mạnh nhất hệ thống tư bản chủ nghĩa do Mỹ là nước duy nhất không bị chiến tranh tàn phá. Với sức mạnh kinh tế, tài chính, quân sự của mình sau chiến tranh thế giới thứ hai, Mỹ nuôi tham vọng trở thành bá chủ thế giới, nhưng cản trở lớn nhất đối với Mỹ lúc này là Liên Xô. Để thực hiện mục tiêu của mình, Mỹ đã dùng mọi phương sách, biện pháp, thủ đoạn khác nhau để chống lại Liên Xô và ngăn chặn ảnh hưởng của chủ nghĩa cộng sản.
―Học thuyết Truman‖ với chiến lược ―ngăn chặn chủ nghĩa cộng sản‖ đã khởi đầu cho cuộc chiến tranh lạnh chống Liên Xô, với nội dung cơ bản là Mỹ phải đảm trách sứ mệnh lãnh đạo thế giới tự do, phải bằng mọi biện pháp kinh tế, quân sự chống lại sự đe doạ của chủ nghĩa cộng sản. Từ đây bắt đầu một tình trạng đối đầu ngày càng căng thẳng, gay gắt và toàn diện giữa hai cường quốc Xô - Mỹ, được diễn đạt bằng thuật ngữ ―Trật tự hai cực Ianta‖ hay ―Trật tự thế giới hai cực Xô - Mỹ‖. Sau chiến tranh thế giới thứ hai, Mỹ đã từng bước hình thành thế trận liên hoàn với các tầng nấc khác nhau từ châu Âu- Đại Tây Dương sang châu Á – Thái Bình Dương với mục đích bao vây, phong toả, kiềm chế, tiến tới tiêu diệt Liên Xô, ngăn chặn chủ nghĩa cộng sản. Mỹ đã dùng những khoản tài chính khổng lồ chi cho ngân sách quân sự hàng năm và viện trợ quân sự cho các nước thành viên NATO (1949), ANZUSS (1951), Hiệp ước an ninh Mỹ - Nhật (1951), SEATO (1954), CENTO (1955) và các đồng minh trong hiệp ước quân sự song phương khác.
Trải qua các đời Tổng thống khác nhau với các học thuyết, chiến lược, biện pháp, phương thức khác nhau song từ năm 1947 đến 1991, mục tiêu đối ngoại xuyên suốt, nhất quán của Mỹ là thống trị thế giới và tiêu diệt chủ nghĩa cộng sản, trước hết là Liên Xô. Với Liên Xô, để đối phó với Mỹ và các nước đồng minh của Mỹ, bảo vệ thành quả cách mạng, Liên Xô buộc phải tìm mọi cách tăng cường sức 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com mạnh chính trị, quân sự của mình. Điển hình năm 1955, liên minh chính trị - quân sự với tên gọi là Hiệp ước Vacsava được thành lập. Mục đích của Hiệp ước là giữ gìn an ninh của các nước thành viên, duy trì hoà bình ở châu Âu, củng cố tình hữu nghị, sự hợp tác toàn diện, bền vững giữa các nước thành viên.
Sự tồn tại của khối NATO và khối Vacsava đưa đến một cuộc đối đầu căng thẳng, cuộc chạy đua vũ trang quy mô lớn trong suốt thời kỳ chiến tranh lạnh. Cuộc chạy đua vũ trang này đạt tới đỉnh cao vào những năm 1970 khi hai bên cân bằng vũ khí hạt nhân chiến lược. Năm 1985 đánh dấu bước khởi đầu chuyển biến từ đối đầu sang đối thoại giữa Liên Xô và Mỹ. Nhiều cuộc gặp chính thức cấp cao Xô - Mỹ được tiến hành.
Năm 1987 Hiệp ước về vũ khí hạt nhân tầm trung (INF) được ký kết với thoả thuận hai bên phá huỷ khoảng 3% kho vũ khí hạt nhân của mỗi nước. Năm 1989, tại Manta trong cuộc gặp giữa M.Bush, Liên Xô và Mỹ đã ký Tuyên bố chung, trong đó khẳng định hai nước không coi nhau là kẻ thù, thoả thuận cắt giảm vũ khí hạt nhân chiến lược và tăng cường hợp tác với nhau. Nhiều nước phương Tây coi sự kiện này là thời điểm bắt đầu kết thúc thời kỳ chiến tranh lạnh giữa hai siêu cường. Tháng 3/1991, Tổ chức hiệp ước Vacsava tuyên bố tự giải thể.
Tháng 7/1991 Mỹ và Liên Xô ký Hiệp ước cắt giảm vũ khí tiến công chiến lược (START - 1), với nội dung hai nước sẽ thủ tiêu khoảng 1/3 kho vũ khí hạt nhân chiến lược của mỗi bên trong vòng 7 năm. Như vậy, đến thời điểm này cuộc chiến tranh lạnh kéo dài hơn 4 thập niên giữa hai siêu cường Xô - Mỹ đã chấm dứt. Quan hệ Nga - Mỹ trong thập niên 90 của thế kỷ XX Thập niên 90 của thế kỷ XX là giai đoạn mà nước Nga rơi vào thế yếu, bị Mỹ lấn lướt trong mọi lĩnh vực từ an ninh, quân sự đến các vấn đề kinh tế. Tuy được cộng đồng quốc tế công nhận là nước kế thừa hợp pháp tư cách của Liên Xô trước đây trên trường quốc tế song Liên bang Nga cũng phải đối phó 13 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com với vô vàn khó khăn, những hậu quả nặng nề do cuộc khủng hoảng sâu sắc, toàn diện và kéo dài từ thời Liên Xô để lại.
Cùng với đó, sự tan rã của Liên Xô đã làm thay đổi cơ cấu nền kinh tế cũng như vị thế địa – chính trị của nước Nga. Sự ra đời các quốc gia độc lập có chủ quyền làm cho Nga mất đi hàng loạt các hải cảng quan trọng có tính chiến lược về kinh tế lẫn quốc phòng (13 cảng lớn ở Biển Đen và 5 ở biển Ban - tích), hàng loạt các sân bay và phương tiện vận chuyển quan trọng, nhiều vùng nguyên liệu thiết yếu phục vụ cho nhu cầu dân sự lẫn quân sự. Những thay đổi này đã tác động tiêu cực đến nền kinh tế và ảnh hưởng trực tiếp đến sức mạnh của Liên bang Nga. Trong di sản quan hệ chính trị Xô - Mỹ mà Nga và Mỹ kế thừa còn không ít chướng ngại vật, mà việc loại bỏ nó cần rất nhiều nỗ lực và thời gian của cả hai nước.
Thực tế, những năm đầu sau khi Liên bang Nga bước ra vũ đài quốc tế với tư cách ―nước kế thừa Liên Xô‖ là những năm chứa đầy ảo tưởng của các quan chức chính quyền ở Nga. Họ tin tưởng chắc chắn rằng sẽ nhanh chóng thiết lập được một mối quan hệ kiểu mới giữa Nga và Mỹ. Hai bên đã tiến hành những cuộc gặp cấp cao chính thức, những bản hiến chương, tuyên bố chung, trong đó nêu rõ quan hệ Nga - Mỹ là quan hệ đối tác, hợp tác trên cơ sở những lợi ích chiến lược chung. Cơ sở cho khái niệm quan hệ mới giữa Nga và Mỹ là quan niệm chung về cái gọi là ―nền dân chủ hiện đại‖.
―Hiến chương Washington‖ tháng 6/1992 về quan hệ đối tác và hữu nghị giữa Nga và Mỹ, Tuyên bố chung Vancouver tháng 4/1993 giữa Tổng thống Nga và Tổng thống Mỹ đã phản ánh ―tinh thần hợp tác‖ giữa Nga và Mỹ. Hiến chương Washington tháng 6/1992 ghi: ―Nga và Mỹ có những lợi ích chung là không phổ biến vũ khí giết người hàng loạt; bảo vệ môi trường sinh thái; đấu tranh với tội phạm có tổ chức và buôn lậu ma tuý. Cả Nga và Mỹ đều quan tâm sâu sắc đến sự ổn định và phồn vinh trên toàn thế giới; mỗi nước Nga và Mỹ coi sự phồn vinh của nước kia là điều quan trọng nhất cho phúc lợi của 14 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com chính mình, đáp ứng lợi ích của nước mình‖; ―sự sung túc, phồn vinh và an ninh cuả một Liên bang Nga dân chủ và Mỹ có quan hệ mật thiết, sống còn với nhau‖ [13; 82]. Nước Nga mới giai đoạn 1992 -1993 với chính sách đối ngoại ―định hướng Đại Tây Dương‖ đã khai thác mọi khả năng trong quan hệ với các nước phương Tây, nhằm đưa nước Nga hoà nhập thế giới phương Tây.
Mục tiêu này đã được Tổng thống B.