Mở đầu thế kỷ XXI phải kể đến sự kiện 11/9/2001 trên đất Mỹ, cuộc tấn công vào nước Mỹ đã cho thấy mức độ cực kỳ nguy hiểm của chủ nghĩa khủng bố. Giờ đây, nó không còn bị bó hẹp trong phạm vi cá nhân hay nhóm xã hội mà đã hướng tới mục tiêu quốc gia mà trước hết là Mỹ. Đối với nước Mỹ, đây có thể coi là một đòn giáng nặng nề vào niềm kiêu hãnh của một quốc gia bất khả xâm phạm được nuôi dưỡng từ sức mạnh kinh tế và quân sự của họ. Chính vì vậy, những năm đầu thế kỷ XXI, chống chủ nghĩa khủng bố quốc tế được coi là ưu tiên hàng đầu trong chính sách đối ngoại của Mỹ.
Tháng 3 năm 2003, Mỹ đơn phương tiến hành chiến tranh chống Iraq vì cho rằng đây là quốc gia đang dung dưỡng cho các lực lượng khủng bố quốc tế, bất chấp sự phản đối của các nước khác và Hội đồng Bảo an Liên Hợp Quốc. Trong suốt thời gian này, Mỹ sa lầy vào cuộc chiến tranh Iraq và tiêu tốn rất nhiều tiền của cũng như nhân lực, bỏ ngỏ khu vực châu Á - TBD cùng với 13 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com những thay đổi lớn. Cùng giai đoạn này, công cuộc cải cách mở cửa của Trung Quốc trong đầu thế kỷ XXI đã thu được những thành tựu và thắng lợi. Từ một nước kiệt quệ và sai lầm trong đường lối phát triển đất nước, Trung Quốc giờ đây đã trở thành cường quốc kinh tế lớn thứ hai trên thế giới (từ năm 2010), chỉ đứng sau Mỹ.
“Cường quốc khu vực” này đang từng bước gia tăng ảnh hưởng của mình, đặc biệt là khu vực “trung tâm của trung tâm” – châu Á - TBD, khu vực này bao bọc cả một vùng rộng lớn phía Đông và phía Nam của Trung Quốc. Trung Quốc đang nỗ lực tạo dựng môi trường chiến lược khu vực ổn định và có lợi cho sự phát triển hòa bình của Trung Quốc, giúp Trung Quốc trở thành “người bảo vệ” của khu vực này. Nằm trong khu vực, đồng thời lại là láng giềng của Trung Quốc, Lào là một trong những điểm đến quan trọng trong chiến lược của nước này đối với châu Á - TBD nói chung và các quốc gia Đông Nam Á nói riêng. Sự trỗi dậy của Trung Quốc đã khiến cho Mỹ và phương Tây lo ngại, đặc biệt Mỹ có thể nhìn thấy sự thách thức vị trí siêu cường của mình đến từ quốc gia trỗi dậy mạnh mẽ - Trung Quốc.
Sau sự cố ngày 11-9, chính quyền Bush đã gia tăng xây dựng lực lượng quân sự và tình báo. Chi phí quốc phòng của nước này đã gia tăng đáng kể, các căn cứ mới được xây dựng từ Trung Á đến Tây Nam Á, thiết lập chỉ huy quân sự mới ở châu Phi. Cuộc chiến chống khủng bố trở thành mối bận tâm lớn nhất trong chính sách an ninh quốc gia cũng như chính sách đối ngoại của chính quyền Bush. Điều này đã khiến cho ưu thế vượt trội của Mỹ bị tổn thất bởi những chi phí không lường trước được đến từ các cuộc chiến kéo dài1.
Dưới thời tổng thống Bush, chính sách của nước này đối với Đông Nam Á chỉ đơn thuần tập trung vào mục tiêu chống khủng bố và lĩnh vực an ninh – chính trị mà thiếu đi sự quan tâm thích đáng, có phần “xao lãng” và “mờ nhạt”. Thêm vào đó, chính quyền Bush đã thực thi những chính sách đối ngoại cứng rắn thiên về chủ nghĩa đơn phương. 1 Chi phí quốc phòng Mỹ tăng từ 304 tỷ USD năm 2001 lên đến 616 tỷ USD Mỹ năm 2008. Nợ liên bang tăng 32,5% năm 2001 lên 53,5% năm 2009.
Trong khi đó, nợ của Mỹ do các chính phủ nước ngoài nắm giữ tăng đột biến, từ 13% vào thời điểm kết thúc Chiến tranh lạnh lên 30% vào thời điểm Bush hết nhiệm kỳ. Xem thêm: http://www.vn/thegioi/nhan-dinh-tu-lieu/item/18165702-.html truy cập ngày 27/10/2013 14 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Điều này làm cho hình ảnh nước Mỹ trở nên tồi tệ hơn trong mắt người châu Á, ảnh hưởng đến vị thế của Mỹ ở khu vực này. Chính vì vậy, khi lên nắm quyền, tổng thống Obama đã đề ra chiến lược với mục tiêu duy trì vai trò lãnh đạo thế giới của Mỹ cũng như khôi phục lại sức mạnh, vị thế và hình ảnh nước Mỹ. Năm 2011, khi Mỹ chính thức rút toàn bộ quân đội ra khỏi Iraq và Afganistan, tổng thống Obama đã tuyên bố chiến lược chuyển trục với tên gọi ban đầu “quay trở lại châu Á - TBD”, sau đó được đổi thành chiến lược “tái cân bằng”.
Trên cơ sở chiến lược toàn cầu, chính quyền Obama đã có những điều chỉnh lớn trong chính sách đối ngoại ở khu vực châu Á – TBD: Một là, tập trung vào khu vực châu Á – TBD với Đông Nam Á là trung tâm. Hai là, chú trọng đến chủ nghĩa đa phương với việc sử dụng quyền lực mềm thay cho chủ nghĩa đơn phương của tổng thống Bush. Ba là, thay đổi mục tiêu hàng đầu là chống khủng bố sang chú trọng đến các vấn đề an ninh môi trường, đối phó với biến đổi khí hậu và các vấn đề xã hội. Cũng từ đây, chính quyền Mỹ đã và đang đẩy mạnh một loạt các biện pháp nhằm đảm bảo lợi ích, an ninh và vị thế số một thế giới.
Bên cạnh việc thúc đẩy hợp tác chính trị - ngoại giao với các nước trong khu vực, chính quyền Mỹ cũng ráo riết triển khai sự hiện diện quân sự ngày càng tăng, cùng với đẩy mạnh hợp tác kinh tế - thương mại – đầu tư với các nước trong khu vực. Việc Mỹ quay trở lại này một phần nhằm thúc đẩy phục hồi nền kinh tế của họ, một phần nhằm kiềm chế sự trỗi dậy của Trung Quốc, duy trì địa vị lãnh đạo của siêu cường Mỹ.2 Có thể thấy rõ hơn khi việc lưỡng cực hóa Diễn đàn hợp tác kinh tế châu Á - TBD (APEC) đã phản ánh sự tranh chấp địa vị lãnh đạo kinh tế khu vực này giữa Trung Quốc và Mỹ. Việc đưa ra Hiệp định đối tác kinh tế chiến lược xuyên Thái Bình Dương (TPP) của Mỹ cũng là biện pháp làm suy yếu ảnh hưởng của Trung Quốc tại khu vực châu Á - TBD. 3 Một động thái cụ thể hơn nữa để Mỹ có thể gây ảnh hưởng 2 Cũng có ý kiến cho rằng, Mỹ chưa bao giờ rời khỏi châu Á – Thái Bình Dương, việc nhấn mạnh quay trở lại lần này có tính chất tiến hành một cuộc chiến tranh lạnh về kinh tế với Trung Quốc, cũng như có tính toán kinh tế nhằm tương cường sự phụ thuộc về an ninh của đồng minh đối với Mỹ và để xuất khẩu vũ khí.
Thực chất, việc Mỹ quay trở lại châu Á – Thái Bình Dương là dùng sức mạnh quân sự và mạng lưới đồng minh để bù đắp sự yếu kém và lo ngại về sức mạnh kinh tế. 3 Theo học giả Alexie Fenenko thuộc Viện nghiên cứu anh ninh quốc tế - Học viện khoa học Nga cho rằng xây dựng TPP là thử nghiệm của Mỹ nhằm 4 mục đích. Một là, làm cho khu vực châu Á – Thái Bình Dương 15 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com mạnh tại các quốc gia Đông Nam Á là sự can dự của quốc gia này trong vấn đề sông Mekong. Sông Mekong là một trong những con sông lớn nhất thế giới bắt nguồn từ cao nguyên Tây Tạng (Trung Quốc) và chảy qua địa phận của 5 quốc gia Đông Nam Á lục địa.
Từ những năm 80 của thế kỷ trước, Trung Quốc đã bắt đầu xây dựng hệ thống đập thủy điện trên phần thượng nguồn chảy qua nước này.4 Điều này làm ảnh hưởng nghiêm trọng đến môi trường sinh thái của các nước nằm dưới hạ nguồn con sông. Trong bối cảnh này, Mỹ đã chủ động đưa ra sáng kiến Hạ lưu lòng chảo sông Mekong (LMI) bao gồm Lào, Thái Lan, Campuchia và Việt Nam nhằm tăng cường hợp tác với các quốc gia trong vùng đảm bảo sự phát triển bền vững và thịnh vượng của khu vực.5 Mỹ cũng quyết tâm định chế hóa cơ cấu hợp tác “Hoa Kỳ - Mekong” với 4 nước hạ vùng sông Mekong. Động thái này của Mỹ có thể phần nào hạn chế ảnh hưởng của Trung Quốc trong khu vực. Bên cạnh đó, Nga gia tăng can dự đối với khu vực châu Á – TBD với chính sách “hướng Đông” theo “phiên bản Nga”.
Sự phục hồi của nước Nga dưới thời tổng thống Putin với tốc độ tăng trưởng bình quân khoảng 7% năm cùng sự ổn định kinh tế vĩ mô và độc lập tài chính khiến nước Nga có thể vạch ra chiến lược phát triển dài hạn đến năm 2020, đó là chiến lược giải phóng tiềm năng con người.6 Tổng thống Nga Putin cũng nhấn mạnh về “chính sách hướng Đông”, nơi đang trở thành trung tâm quyền lực kinh tế hàng đầu thế giới, có thể mang lại cứu cánh để phục hồi nền kinh tế Nga. Khuynh hướng hướng Đông của Nga là tăng cường vị trí của mình ở khu vực châu Á - TBD. Về kinh tế, phương Tây vẫn là đối tác thương phát triển theo hướng có lợi cho họ, động cơ chủ yếu là xây dựng quan hệ kinh tế với các quốc gia hai bờ Thái Bình Dương. Hai là, làm suy yếu và kiềm chế các tổ chức liên kết khu vực như ASEAN, ngăn chặn sự liên kết của các quốc gia Đông Nam Á.
Ba là, Mỹ và Nhật Bản muốn thông qua TPP để lôi kéo các nước ASEAN đã ký hiệp định tự do thương mại với Trung Quốc, làm suy yếu ảnh hưởng kinh tế của Trung Quốc đối với các nước ASEAN, ngăn chặn việc xây dựng Khu vực mậu dịch tự do Trung Quốc – ASEAN trong tương lai. Bốn là, phá vỡ hệ thống hiệp thương chính trị trong khuôn khổ các tổ chức chính trị đã được thừa nhận rộng rãi như ASEAN +3, ASEAN + 6. 4 Hiện nay, Trung Quốc đã xây dựng 4 đập thủy điện trên thượng nguồn sông Mekong ở khu vực tỉnh Vân Nam và dự tính trong tương lai sẽ còn xây thêm 4 đập nữa. 5 Mỹ cam kết cung cấp 187 triệu USD trong năm 2010 cho các chương trình cải thiện y tế, giáo dục và môi trường tại tiểu vùng sông Mekong.
Mỹ cũng đề nghị Quốc hội thông qua khoản bổ sung 15 triệu USD trong năm 2010 nhằm hỗ trợ cải thiện an ninh lương thực tại các nước khu vực sông Mekong. Dẫn theo: [8, tr42] 6 Chiến lược giải phóng tiềm năng con người là chiến lược sử dụng hiệu quả nhất kiến thức và kỹ năng của con người để thường xuyên cải tiến công nghệ, nâng cao hiệu quả kinh tế và cuộc sống xã hội nói chung. 16 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.