phần mở đầu và phần kết luận. Chƣơng 1: Cơ sở lý luận về liên văn hóa. Trong chƣơng này sẽ giải quyết 3 vấn đề sau: - Tìm hiểu những khái niệm về liên văn hóa - Vai trò của giao tiếp liên văn hóa trong quá trình toàn cầu hóa - Tìm hiểu mối tƣơng quan giữa nhân tố văn hóa với chính trị và kinh tế, lấy bối cảnh là khu vực châu Âu Chƣơng 2: Quá trình liên văn hóa trong hội nhập của Liên minh châu Âu. Chƣơng này là chƣơng chủ đạo của luận văn, sẽ tập trung vào những vấn đề sau: - Sự hình thành EU (EC 6) dƣới góc nhìn địa – văn hóa - Quá trình mở rộng EU thành tổ chức khu vực gồm 27 thành viên ngày nay dƣới góc nhìn liên văn hóa - Quá trình hoạch định, thực hiện, mục tiêu của chính sách văn hóa EU trong tƣơng quan với hệ thống chính sách chung.
Chƣơng 3: Thách thức và triển vọng của hội nhập văn hóa ở Liên minh châu Âu. Chƣơng này đề cập đến những nội dung: - Những thách thức của hội nhập văn hóa EU và thái độ các quốc gia thành viên với cái gọi là bản sắc châu Âu - Triển vọng về một bản sắc chung châu Âu - Những kinh nghiệm hội nhập văn hóa EU mà ASEAN có thể học tập. 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Chƣơng 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ LIÊN VĂN HÓA 1. Cơ sở lý luận về liên văn hóa Văn hóa là một khái niệm rộng lớn, gây tranh cãi và bất đồng từ lâu nay.
Tuy quan điểm về văn hóa đa dạng, thậm chí xung đột nhau, nhƣng ngƣời ta vẫn có thể tìm thấy những điểm nhất trí chung từ cả phƣơng Đông và phƣơng Tây. Nghĩa gốc của “văn hóa” trong tiếng Latinh là “trồng trọt”, “gieo cấy”, thể hiện bản chất của văn hóa là một quá trình, luôn thay đổi, chịu tác động của nhiều yếu tố và không đồng nhất. Theo nghĩa hẹp, văn hóa là toàn bộ sáng tạo mang ý nghĩa tinh thần của con ngƣời nhƣ tƣ tƣởng, tôn giáo, tín ngƣỡng, ngôn ngữ, tri thức, phong tục tập quán trong sinh hoạt (lao động, học hành, ăn, ở, giao tiếp, trang phục, nghỉ ngơi, sáng tạo văn nghệ. Theo nghĩa rộng, văn hóa là các hệ thống định hƣớng chung dựa trên các giá trị và chuẩn mực, là cách thức hay khuôn mẫu hành động để giải quyết vấn đề.
Chúng tạo ra các ý tƣởng và động cơ hành động hợp pháp trên mọi lĩnh vực của đời sống xã hội: đời sống cá nhân, kinh tế và chính trị. Chúng cũng là xuất phát điểm của việc xây dựng và điều chỉnh hệ thống chính sách công của quốc gia [61, pg. Vậy một đặc tính cơ bản của văn hóa là sự kết tinh, sự đọng lại của lịch sử. Chừng nào một yếu tố chƣa trở thành truyền thống lịch sử, thì yếu tố đó chƣa thể coi là văn hóa.
Nói đến văn hóa là nói đến chỉnh thể hệ thống văn hóa của một quốc gia – dân tộc, bao gồm một loạt các yếu tố: ngôn ngữ, tôn giáo – tín ngƣỡng, lễ hội dân gian và hiện đại, phƣơng thức ứng xử, thói quen tâm lí, đời sống tình cảm và trí tuệ, phong tục tập quán. Không gian văn hóa dân tộc là lãnh thổ quốc gia. Văn hóa dân tộc là những nét bản sắc chung hiện hữu ở mọi vùng văn hóa, có ở tất cả hay đại đa số thành viên của cộng đồng dân tộc. Bản sắc là khái niệm độc lập đối với khái niệm văn hóa, nhƣng giữa chúng có những tƣơng quan mật thiết.
Theo cách hiểu tâm lý – xã hội học thì bản sắc thƣờng có hai cách định nghĩa: thứ nhất, bản sắc là toàn bộ các đặc trƣng có thể giúp phân biệt một cá thể này với mọi cá thể khác; thứ hai, bản sắc là toàn bộ các 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com đặc trƣng làm nên một cá nhân và phân biệt giữa bản sắc – Tôi và bản sắc – Ta [27, tr. Kết hợp hai khái niệm bản sắc và văn hóa lại, ta sẽ có khái niệm bản sắc văn hóa. Bản sắc văn hóa là các yếu tố truyền thống và các chuẩn mực về cảm thụ, về giá trị và về ứng xử thể hiện thống nhất ở tuyệt đại đa số thành viên của một cộng đồng nhờ học tập từ kinh nghiệm của một cộng đồng văn hóa. Nếu cộng đồng đó là một dân tộc thì bản sắc văn hóa dân tộc chính là những yếu tố truyền thống, chuẩn mực về giá trị, về cách thức ứng xử hiện hữu ở mọi thành viên của cả dân tộc / nhóm sắc tộc [15, tr.
Bản sắc văn hóa dân tộc là cốt lõi của văn hóa dân tộc. Nó vừa là mục tiêu tìm hiểu và học tập, vừa là động lực để phát triển văn hóa dân tộc. Để phát triển văn hóa dân tộc, cần phải biết tiếp thu một cách sáng tạo và có chọn lọc các yếu tố tinh hoa của văn hóa bên ngoài cũng nhƣ văn hóa các địa phƣơng trong nƣớc. Cũng có một nguyên tắc nữa là phải biết phát huy truyền thống, nhƣng không nên dập khuôn máy móc.
Văn hóa khu vực là toàn bộ các hệ thống văn hóa tồn tại đồng thời trong một không gian xuyên quốc gia và thƣờng bao gồm nhiều nền văn hóa dân tộc. Hạt nhân của văn hóa khu vực là những nét bản sắc chung của khu vực. Về nguyên tắc thì số lƣợng các nét bản sắc văn hóa chung của khu vực phải ít hơn so với tổng số nét bản sắc của các nền văn hóa có ở các quốc gia trong khu vực. Các nhà nghiên cứu đã khẳng định những nét bản sắc cơ bản của văn hóa khu vực xuyên quốc gia là: có cùng một cội nguồn ngôn ngữ xa xƣa; có cùng một lịch sử; có cùng một tôn giáo và các ý niệm hiện đại; có cùng một truyền thống văn hóa chung; cùng thuộc về một khối liên kết kinh tế - chính trị hiện nay và tƣơng lai.
Khi nghiên cứu bản sắc văn hóa khu vực, ngƣời ta phải chú ý các khuynh hƣớng sau [27, tr. 352] : - Bản sắc khu vực hình thành bởi sự phân biệt ba chiều : phân biệt với các khu vực xung quanh, phân biệt với các nền văn hóa bậc dƣới và phân biệt với các nền văn hóa cấp trên. - Bản sắc văn hóa khu vực hình thành bởi sự đồng nhất hóa bên trong thông qua: trao đổi kinh tế và đồng nhất hóa tƣơng quan vật chất; nhất thể hóa 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com xuyên biên giới và xây dựng tình đoàn kết; giao tiếp xuyên biên giới và đồng nhất hóa văn hóa; cá nhân hóa và đồng nhất hóa bản sắc. - Bản sắc khu vực mang tính lịch sử, nghĩa là những nét chung của khu vực có thể biến đổi theo thời gian và không gian.
- Bản sắc khu vực hình thành bởi sự thu nạp yếu tố ngoại lai : khu biệt và kết hợp giữa trung tâm và ngoại vi - Bản sắc khu vực trong quá trình đan xen : khu vực hóa, tái dân tộc hóa, tái khu vực hóa và toàn cầu hóa. - Bản sắc văn hóa khu vực hình thành bởi hành động của giới tinh hoa xã hội. - Bản sắc khu vực hình thành trong xung đột đồng thời với chủ nghĩa dân tộc và xu thế toàn cầu hóa. - Bản sắc khu vực hình thành trong xung đột giữa kiến tạo bản sắc và đánh mất bản sắc khu vực.
- Bản sắc văn hóa khu vực hình thành nhƣ là kết quả của nền sản xuất xã hội trong liên kết khu vực. - Bản sắc văn hóa khu vực là kết quả của hệ thống truyền thông xuyên quốc gia hiện đại. Mọi thành quả văn hóa cũng nhƣ cấu trúc ngôn ngữ không thể nào tồn tại bất biến qua mọi thời đại, mà trái lại, chúng thƣờng xuyên biến đổi. Một trong những động lực của sự biến đổi đó là sự tiếp xúc giữa các nền văn hóa thông qua các cƣ dân của họ.
Có thể nói, chính tiếp xúc là động lực đem lại những biến đổi to lớn trong cấu trúc của nhà nƣớc, của xã hội, tôn giáo, kinh tế, các hình thức cƣ trú, của nghệ thuật và ngôn ngữ [27, tr. Vậy tiếp xúc văn hóa là gì? Tiếp xúc văn hóa là hiện tƣợng hai hay nhiều nền văn hóa dân tộc / sắc tộc có sự truyền bá các yếu tố văn hóa với nhau thông qua các cƣ dân của mình trong thực tiễn cộng cƣ và hành động (sản xuất, buôn bán sản phẩm, giao lƣu, chiếm đóng) trên một khu vực địa lý ở những giai đoạn lịch sử nhất định. Quá trình tiếp xúc văn hóa này dẫn đến kết quả 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com là sự biến đổi (đào thải hoặc củng cố) các yếu tố văn hóa vốn có của mình và hình thành những cấu trúc, nội dung và đặc điểm mới mang một số đặc trƣng của văn hóa ngoại lai – đƣợc các nhà dân tộc học mô tả với khái niệm mới mẻ “tiếp biến văn hóa” (Acculturation). Do đó, có thể nói tiếp xúc văn hóa và tiếp biến văn hóa là những khâu kế tiếp nhau tất yếu.
Tuy nhiên, tiếp xúc văn hóa là cả một quá trình mà tiếp biến văn hóa chỉ là một khía cạnh trong đó, bởi vì, có những tiếp xúc văn hóa không dẫn đến biến đổi mà tạo ra sự pha trộn, hỗn dung (thế kỷ XX gọi hiện tƣợng này là hiện tƣợng “hổ lốn” văn hóa); hoặc có những tiếp xúc văn hóa dẫn đến sự biến mất của cả một nền văn hóa. Trong việc hình thành tổ chức khu vực ở châu Âu nói riêng và trên toàn thế giới nói chung, ngƣời ta mới chỉ nhìn thấy vai trò của yếu tố kinh tế và chính trị. Tuy nhiên, với niềm lạc quan văn hóa học, có thể nhận thấy rằng văn hóa đã đóng một vai trò làm cầu nối cho hội nhập. Đặc điểm và tính chất của văn hóa khiến chính sách văn hóa có thể phát huy vai trò độc đáo trong không gian mà chính sách chính trị, kinh tế, và khoa học kỹ thuật khó lòng sánh kịp.
Là phƣơng tiện phụ trợ cho mục đích chính trị và kinh tế, chính sách văn hóa tác động qua lại, bổ sung lẫn nhau với chính sách chính trị và kinh tế, đóng vai trò hƣớng dẫn phát triển và củng cố gắn kết. Văn hóa có vai trò rất quan trọng trong hình thành liên kết, và nếu ngƣời ta sống ở những nền văn hóa có nhiều nét tƣơng đồng thì sự giao tiếp của các cá nhân cũng nhƣ quan hệ giao lƣu giữa các dân tộc và nhà nƣớc cũng thuận lợi hơn.