CHƯƠNG I TÌNH HÌNH NƯỚC MĨ VÀ YÊU CẦU MỞ RỘNG LÃNH THỔ MĨ TRONG THẾ KỶ XIX 1. Bối cảnh quốc tế và khu vực 1.Bối cảnh quốc tế Sau cuộc cách mạng tư sản, nước Pháp rơi vào tình trạng không ổn định, các tập đoàn tư sản thay phiên nhau nắm quyền. Bằng cuộc đảo chính ngày 9/11/1799, năm 1804, Đế chế thứ nhất do Napoleon đứng đầu được thiết lập, đẩy nhân dân châu Âu vào vòng xoáy chiến tranh tranh giành địa vị bá chủ kéo dài trên một thập kỷ làm đảo lộn trật tự xã hội cũ cũng như bản đồ châu Âu. Trước tính hình đó, liên minh các nước châu Âu đã hợp sức đánh bại Napoleon tại trận Waterloo năm 1815 kết thúc sự tồn tại của Đế chế thứ nhất.
Để tái lập nền quân chủ ngay khi cuộc chiến chống Napoleon chưa kết thúc, các nước châu Âu thuộc liên minh chống Pháp đã tổ chức Hội nghị Vienne nhằm định đoạt cục diện mới ở châu Âu theo chiều hướng có lợi cho mình. Hiệp ước Vienne được ký kết năm 1815 dẫn đến sự hình thành môt trật tự mới ở châu Âu và làm thay đổi bản đồ châu Âu dưới sự kiểm soát của các nước Anh, Nga, Áo và Phổ. Nhằm bảo vệ quyền lợi theo quy định tại hiệp ước Vienne, các nước châu Âu đã thành lập các tổ chức như “Đồng minh Thần thánh” và “Đồng minh Tứ cường” để chống lại phong trào đấu tranh của quần chúng. Hoà bình của Hội nghị Vienne (1815) không phải là một nền hoà bình thực sự mà chỉ nhằm đáp ứng tham vọng của các cường quốc châu Âu trên cơ sở hi sinh quyền lợi của các dân tộc và “các dân tộc bị mua đi bán lại, chia ra rồi lập lại, chỉ xuất phát từ chỗ đáp ứng được nhiều hơn những quyền lợi và những tham vọng của các nhà cầm quyền” [24, tr 103].
Sự phục hồi của chế độ phong kiến và những cải cách mang tính chất tư sản bị thủ tiêu làm mâu thuẫn giữa các thế lực phong kiến với quần chúng nhân dân gay gắt. Nhiều cuộc đấu tranh lật đổ chế độ phong kiến đã diễn ra như cuộc đấu tranh của nhân dân Serbia, Hi Lạp chống lại ách thống trị Thổ Nhĩ Kì đầu thế kỷ XIX, 13 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com cuộc đấu tranh của nhân dân Pháp lật đổ triều đại Bourbons (1830), cuộc đấu tranh của nhân dân Bỉ chống lại Hà Lan và cuộc đấu tranh của nhân dân Ba Lan chống lại Nga Sa hoàng,. đã làm lung lay trật tự mới được hình thành sau Hội nghị Vienne. Cao trào cách mạng tư sản nổ ra mạnh mẽ ở các nước châu Âu đã lật đổ chế độ phong kiến ở nhiều nước, giai cấp tư sản giành được địa vị của mình mở rộng phạm vi hệ thống tư bản chủ nghĩa châu Âu và Mĩ song lại làm nảy sinh mâu thuẫn giữa các nước với nhau đặc biệt là giữa Anh và Nga trong việc giải quyết vấn đề ở châu Âu và Cận Đông Bên cạnh đó, vào đầu thế kỷ XIX, trên cơ sở những thành tựu của cuộc cách mạng công nghiệp đã thúc đẩy nền kinh tế tư bản chủ nghĩa ở châu Âu phát triển.
Với vai trò là “công xưởng thế giới”, nước Anh vươn lên vị trí đứng đầu nền kinh tế thế giới cùng với quyền bá chủ trên biển khiến Anh cần có người đứng về phía mình trong việc giải quyết các tranh chấp quốc tế. Với tính toán đó, Anh đã chọn Pháp bởi lúc này Pháp đang bị các nước Nga, Áo, Phổ cô lập nên Pháp muốn dựa vào Anh để phát triển. Điều này đã đẩy hai nước kình địch xích lại gần nhau bằng “thoả ước thân thiện” và trở thành nhân tố chính chi phối tình hình châu Âu trong những năm 30-40 của thế kỷ XIX. Song, những mâu thuẫn về kinh tế, chính trị và thuộc địa giữa hai nước tư bản này trở nên gay gắt làm cho mối liên minh tan vỡ.
Tình hình phức tạp trong quan hệ quốc tế đầu thế kỷ XIX cũng đã tác động lớn đến Mĩ. Mặc dù vào thời điểm này, vị thế của Mĩ trên trường quốc tế còn thấp kém thậm chí là mục tiêu tranh chấp của Anh, Pháp và Nga nhưng Mĩ không để các nước này lôi kéo vào các vụ tranh chấp quốc tế mà tận dụng cơ hội để phát triển đất nước. Cuối thế kỷ XIX, đặc biệt là sau Nội chiến (1861-1865), kinh tế tư bản chủ nghĩa Mĩ phát triển mạnh, việc lãnh thổ được mở rộng đã không đáp ứng được sự phát triển đó. “Vận mệnh hiển nhiên” của Mĩ không chỉ dừng lại ở Bắc Mĩ mà còn được mở rộng trên toàn thế giới.
Cùng với Anh và Pháp, Mĩ đã bắt đầu tham gia vào việc giành giật thị trường không chỉ ở Mĩ-Latinh mà còn sang cả châu Á-Thái Bình Dương trước tiên là việc Mĩ chiếm Philippines (1898) từ Tây Ban Nha và 14 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com chính sách “mở cửa” Trung Quốc (1900). Nước Mĩ đã thực sự lớn mạnh và đóng một vai trò quan trọng trong quan hệ quốc tế. Bối cảnh khu vực Cuộc chiến tranh giành độc lập của 13 bang thuộc địa Anh ở Bắc Mĩ giành thắng lợi, tác động mạnh mẽ tới phong trào giải phóng dân tộc của nhân dân khu vực Mĩ-Latinh. Cùng với sự suy yếu của Tây Ban Nha và Bồ Đào Nha trong những thập niên đầu của thế kỷ XIX, phong trào đấu tranh giành độc lập của nhân dân Mĩ- Latinh phát triển mạnh.
Tất cả các nước thuộc khu vực Mĩ-Latinh nói tiếng Tây Ban Nha như Argentina, Mexico, Brazin, Columbia, Chile đều thành lập các quốc gia độc lập. Sự ra đời của các nước Mĩ-Latinh tạo cơ hội mới cho các nước như Anh, Pháp và Mĩ trên con đường phát triển của mình. Trong khi đó, Tây Ban Nha cũng không muốn từ bỏ lợi ích, âm mưu khôi phục lại sự thống trị tại đây. Tây Ban Nha dựa vào Đồng minh thần thánh nhưng vấp phải sự cản trở của Anh.
Ngay sau khi các nước Mĩ-Latinh giành độc lập, Anh đã công nhận nền độc lập và đầu tư một số vốn khá lớn vào Mĩ-Latinh khẳng định chỗ đứng của mình. Tuy nhiên, Anh mới chỉ khống chế được miền Nam Nam Mĩ nên vẫn chưa cảm thấy yên tâm. Mặc dù, hầu hết thuộc địa Tây Ban Nha ở Mĩ-Latinh đều giành độc lập nhưng nếu Tây Ban Nha nhận được sự trợ giúp các nước Đồng minh thì Pháp sẽ gây áp lực buộc Tây Ban Nha chuyển nhượng thuộc địa Mĩ- Latinh cho Pháp tạo điều kiện cho Pháp xâm nhập vào khu vực này. Điều này, không chỉ ảnh hưởng đến quyền lợi của Anh mà còn ảnh hưởng tới Mĩ bởi khu vực Mĩ-Latinh có vị trí chiến lược hết sức quan trọng với Mĩ.
Mĩ-Latinh không chỉ là hành lang bảo vệ Mĩ, là nguồn cung cấp nguyên nhiên liệu cho sự phát triển kinh tế Mĩ mà còn là khu vực địa-chiến lược để Mĩ khẳng định vị thế của mình trên trường quốc tế. Để bảo vệ quyền lợi cũng như ngăn chặn sự xâm nhập, mở rộng ảnh hưởng của các nước châu Âu vào khu vực này, Mĩ đề ra “học thuyết Monroe” (1823) với khẩu hiệu “châu Mĩ của người châu Mĩ” và việc “giúp đỡ” nhân dân Mĩ- Latinh phục hồi sau chiến tranh đã nhận được sự ủng hộ mạnh mẽ của nhân dân Mĩ- 15 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Latinh đồng thời mở rộng ảnh hưởng của Mĩ, loại dần các nước châu Âu ra khỏi khu vực này. Tuy nhiên, âm mưu bành trướng của Mĩ dần bộc lộ rõ khi Mĩ muốn biến “châu Mĩ của người châu Mĩ” thành “châu Mĩ của người Mĩ”, không muốn bất cứ nước châu Âu nào xác lập hoặc duy trì ảnh hưởng tại khu vực này. Năm 1825, Mĩ cho quân chiếm đảo Puerto Rico đồng thời gây sức ép với Colombia buộc phải cho Mĩ quyền tự do thông thương qua eo đất Panama.
Năm 1845-1846, Mĩ can thiệp bằng vũ lực vào Mexico, sáp nhập một nửa lãnh thổ Mexico vào nước Mĩ. Không dừng lại ở đó, cuối thế kỷ XIX, tổ chức Liên minh toàn châu Mĩ (1889) được thành lập nhằm biến các nước Mĩ-Latinh thành một khối phụ thuộc vào Mĩ, buộc những nước đó phải theo đường lối chính trị của Mĩ. Đồng thời dùng tổ chức này đấu tranh chống lại thế lực của Anh ở khu vực này và nâng cao vị thế của Mĩ trên trường quốc tế. Như vậy, bằng những thủ đoạn tinh vi núp dưới chiêu bài “độc lập dân tộc”, “hợp tác và đoàn kết” nhân dân các nước Mĩ- Latinh, Mĩ đã dần tạo được chỗ đứng ở khu vực và loại bỏ thế lực của các nước châu Âu, biến Mĩ- Latinh thành “sân sau” vào đầu thế kỷ XX.
Tình hình nước Mĩ và yêu cầu mở rộng lãnh thổ Mĩ 1. Nước Mĩ nửa đầu thế kỷ XIX 1. Sự phát triển nền kinh tế tự chủ và yêu cầu mở rộng thị trường dân tộc Sau Chiến tranh giành độc lập, Mĩ có điều kiện phát triển nền kinh tế tự chủ. Với những lợi thế về lực lượng lao động, tài nguyên thiên nhiên, đất đai, bờ biển dài với những hải cảng tốt,.
cùng với những thành tựu của cuộc cách mạng công nghiệp diễn ra ở châu Âu nói chung và Mĩ nói riêng đã góp phần làm cho kinh tế Mĩ phát triển nhanh chóng. Tuy nhiên, sau Chiến tranh giành độc lập, kinh tế Mĩ phát triển theo hai con đường chủ yếu: công thương nghiệp, nông nghiệp trại chủ nhỏ ở miền Bắc và kinh tế nông nghiệp đồn điền ở miền Nam. Trước hết là công nghiệp, Mĩ là nước chịu ảnh hưởng mạnh mẽ cuộc cách mạng công nghiệp diễn ra ở châu Âu mà đầu tiên là ở Anh suốt thế kỷ XVIII và XIX. Đầu những năm 1800, cách mạng công nghiệp diễn ra ở Mĩ, ngành công 16 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com nghiệp nhẹ phát triển nhanh chóng, đặc biệt là công nghiệp dệt.
Đặt nền móng cho sự phát triển của lĩnh vực này là sự kiện năm 1789 Samuel Slater cho xây dựng nhà máy kéo sợi ở Pawtucket gần sông sử dụng sức mạnh của 72 cọc suốt chạy bằng sức nước trên cơ sở tái tạo lại hoạt động nhà máy kéo sợi của Arkwright. Năm 1800, bảy nhà máy tương tự được xây dựng gần các con sông. Cuộc cách mạng công nghiệp đã thực sự diễn ra ở Mĩ. Hệ quả là, vùng Đông Bắc sớm trở thành trung tâm công nghiệp của nước Mĩ bởi nơi đây có nhiều dòng sông chảy qua.
Những cải tiến máy móc trong công nghiệp dệt đã tạo điều kiện cho ngành này phát triển nhanh chóng. Năm 1805, Mĩ có 4500 suốt đến trước Nội chiến đạt đến 5.000 suốt và vươn lên hàng thứ hai sau Anh trong công nghiệp dệt thế giới.