đặt vấn đề là ở nước ta đang cần học thuyết phát triển mới thì tại các trung tâm nghiên cứu xã hội học – những đại pháo tư duy (Think Tanker) - chúng ta đã có thể đưa ra được những điều gì đáp ứng đòi hỏi đó? Về khảo sát xã hội thực nghiệm: đã có nhiều đo lường có ích ở mọi nơi và các cấp độ; tác giả đã đặt ra các câu hỏi gồm các đo lường xã hội của chúng ta đã được tiến hành một cách có hệ thống và đúng kỹ thuật đến mức độ nào? Có cần cải tiến cách đo lường hiện nay không? Về thống nhất giữa lý thuyết và thực nghiệm: tác giả nhận xét rằng “trong xã hội học của chúng ta hiện nay, mối quan hệ của hoạt động lý thuyết và quan sát thực nghiệm còn rất lỏng lẻo và nhiều khi thiếu chuẩn xác” [3, tr. Tác giả cho rằng, để đóng góp hiệu quả hơn vào công tác quản lý quá trình biến đổi xã hội, không có cách nào khác là phải nâng cao chất lượng cả ba công việc trên. Như vậy, ngoài những nhận định và đánh giá cả tích cực và hạn chế về sự đóng góp của xã hội học trong quản lý xã hội ở nước ta. Tác giả còn chỉ ra sự cần thiết của việc nâng cao chất lượng nghiên cứu xã hội học theo cả ba công việc là xây dựng phát triển lý thuyết, các kỹ thuật khảo sát đo lường và sự kết hợp lý thuyết và thực nghiệm.
Tuy nhiên, đây là những nhận định và đánh giá ở tầm vĩ mô mang tính khái quát cao; tác giả chưa cung cấp số liệu và các tư liệu cụ thể trong bài viết. Tác giả Mai Huy Bích khi xem xét việc “gắn lý thuyết với thực nghiệm: trường hợp nghiên cứu về ly hôn” đã nêu ra những dẫn chứng về hạn chế trong việc áp dụng lý thuyết và sự thành công của việc xây dựng lý thuyết trong các công trình nghiên cứu ly hôn. Tác giả cho rằng, bấy lâu nay rất nhiều công trình nghiên cứu về gia đình của chúng ta rơi vào tình trạng chung là chỉ mô tả các sự kiện thực nghiệm, chứ không quan tâm đến lý thuyết. Hầu hết các nghiên cứu không biết đến, càng không có ý thức áp dụng, kiểm nghiệm và xây dựng lý thuyết.
Tác giả cho rằng đã có lẻ tẻ xuất hiện vài nghiên cứu ít nhiều có lý thuyết, tuy nhiên vấn đề mới đặt ra là áp dụng lý thuyết trong nghiên cứu như thế nào? Cụ thể hơn, chúng ta nên vận dụng, trình bày lý thuyết trong ấn phẩm của mình ra sao – trích dẫn một hay nhiều lý thuyết nào đó trong một phần bài viết (hay trong một chương sách) rồi đi vào phần riêng nói về các kết quả nghiên cứu của chính mình? “Chúng ta nên có thái độ như thế nào đối với các lý thuyết: trích ra để cho có lý thuyết hay có vận dụng chúng theo nghĩa tán thành hoặc phê phán, bác bỏ, thậm chí thay thế chúng?” [1, tr. Tác giả giới thiệu hai công trình nghiên cứu về ly hôn (một ở Việt Nam và một ở Mỹ). Qua đó nhằm giúp làm quen với cách xử lý lý thuyết trong các khảo sát thực nghiệm, và gắn lý thuyết với thực nghiệm. Qua trình bày và phân tích, tác giả kết luận rằng: có sử dụng lý thuyết trong nghiên cứu là một bước tiến đáng ca ngợi so với tình trạng chỉ thuần tuý thực nghiệm chay.
Khi vận dụng lý thuyết trong khảo sát thực nghiệm, cần kết hợp nhuần nhuyễn với kết quả nghiên cứu thực nghiệm, không nên tách lý thuyết với thực nghiệm thành hai cục, hai mảng rời nhau, chỉ liên quan lỏng lẻo với nhau. Cao hơn nữa, nên thường xuyên trở lại với các lý thuyết, soi rọi, phân tích nó qua các dữ liệu thực nghiệm của Việt Nam xem chúng có khớp hay không, nếu không thì không khớp ở chỗ nào, vì sao? Có cần sửa đổi chúng hoặc thậm chí thay thế chúng bằng những lý thuyết mới không? Chỉ bằng cách vận dụng, kiểm nghiệm và xây dựng lý thuyết như vậy thì hai mảng tri thức khoa học là lý thuyết và thực nghiệm mới gắn bó với nhau. Đây là cách xử lý cho tất cả các nghiên cứu có vận dụng lý thuyết. Như vậy, trong bài viết của tác giả Mai Huy Bích đã trình bày khá chi tiết về vấn đề đặt ra là việc gắn lý thuyết với thực nghiệm trong nghiên cứu ly hôn.
Tác giả đã đưa ra hai ví dụ và qua phân tích đã chỉ rõ cách vận dụng lý thuyết trong nghiên cứu. Tác giả so sánh giữa một nghiên cứu có vận dụng lý thuyết và và một nghiên cứu xây dựng lý thuyết mới từ phân tích thực nghiệm. Qua đó cho thấy tuỳ thuộc vào cách tiếp cận vấn đề nghiên cứu mà lựa chọn và sử dụng hay không sử dụng lý thuyết. Tác giả dẫn chứng tư liệu rất cụ thể và chi tiết.
Tuy nhiên, tác giả chỉ tập chung vào dẫn chứng cụ thể trong nghiên cứu ly hôn. Tóm lại, trong số các bài viết ở trên, các tác giả đã trình bày và phân tích một số yếu tố sau đây: Về hiện trạng và mức độ nghiên cứu của vấn đề Các chủ đề được quan tâm là quan hệ giữa lý thuyết với phương pháp, lý thuyết với thực nghiệm, phương pháp nghiên cứu. Tuy các tác giả đã đề cập một phần hay toàn bộ về tầm quan trọng của việc nhận thức và kỹ năng áp dụng lý thuyết và phương pháp trong nghiên cứu nhưng đều thống nhất với nhau về các luận điểm nêu ra và các phát hiện đã trình bày. Các tác giả cũng mới chỉ đề cập đến các vấn đề được quan tâm đó, chưa nghiên cứu cụ thể và mức độ chỉ là các nhận định và gợi ý.
Đa số các bài viết mới chỉ nêu ra các chủ đề về sự cần thiết của lý thuyết và phương pháp trong các nghiên cứu xã hội học mà chưa có tác giả nào áp dụng vào nghiên cứu khảo sát thực nghiệm thành một công trình. Về các phương pháp đã áp dụng để nghiên cứu vấn đề Có một vài quan sát, phân tích về thực trạng sử dụng lý thuyết và sử dụng phương pháp đã được thực hiện. Nhìn chung, các tác giả không nêu rõ phương pháp đã áp dụng để nghiên cứu hoặc phân tích các vấn đề nêu ra. Cơ sở phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu cụ thể cho vấn đề cũng như các kỹ thuật phân tích không được đề cập hoặc có đề cập nhưng chưa rõ ràng.
Khoảng trống về lý thuyết và tư liệu Có một vài tác giả nêu những lý thuyết cấp trung bình được đề nghị bởi R. Merton, tuy nhiên các tác giả không nêu rõ đó là những lý thuyết nào và nội dung cụ thể của lý thuyết đó. Các tác giả chỉ tập trung nêu lên tầm quan trọng của vấn đề mà chưa đưa ra các khung lý thuyết, chưa xây dựng các khái niệm và chỉ báo đo lường và chưa xây dựng các giả thuyết nghiên cứu cụ thể. Còn khoảng trống rất lớn về tư liệu và về số liệu.
Hạn chế về đối tượng khảo sát - nhất là các khoá luận tốt nghiệp đại học của sinh viên xã hội học. Trong quá trình tìm kiếm các tài liệu nghiên cứu đã có mà nó liên quan trực tiếp đến đề tài để bổ sung cho việc nghiên cứu của luận văn này, tác giả đã cố gắng nhưng không có kết quả. Đề tài này là một sự cố gắng học tập và kế thừa cách nghiên cứu của các bài viết nêu trên. Học tập và áp dụng các câu hỏi nghiên cứu, xây dựng các khái niệm để từ đó đưa ra khung lý thuyết và giả thuyết của đề tài này.
Cái mới của luận văn này là xây dựng các khái niệm, khung phân tích về vấn đề nghiên cứu và thực hiện khảo sát, phân tích nội dung trong các khoá luận tốt nghiệp của sinh viên ngành xã hội học. Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu 3. Mục tiêu Mục tiêu của đề tài là mô tả thực trạng của việc sử dụng lý thuyết và phương pháp nghiên cứu trong xã hội học thực nghiệm thuộc khoá luận tốt nghiệp của sinh viên xã hội học. Các mục tiêu cụ thể như sau: chỉ ra số lượng các lĩnh vực xã hội học đã nghiên cứu; tần số các loại lý thuyết đã được lựa chọn, việc tổng quan tài liệu và triển khai lý thuyết trong việc xây dựng cơ sở lý luận, xây dựng và kiểm chứng các giả thuyết và phân tích kết quả thực nghiệm đối chiếu với lý thuyết.
Đồng thời chỉ ra tần số sử dụng các phương pháp, việc triển khai các phương pháp và kỹ thuật nghiên cứu cụ thể về thang đo, thu thập và xử lý dữ liệu, phân tích dữ liệu và trình bày kết quả nghiên cứu. Phân tích cấu trúc và các đề mục của khóa luận theo luận đề, luận cứ và luận chứng. Có thể tóm tắt cây mục tiêu của đề tài trong Sơ đồ: Cây mục tiêu của đề tài luận văn. Việc sử dụng lý thuyết và phương Mục tiêu pháp nghiên cứu trong xã hội học cấp I thực nghiệm Mục tiêu Các lĩnh vực Việc sử dụng Việc sử dụng Phân tích cấu cấp II thực nghiệm lý thuyết phương pháp trúc khóa luận PP xử lý và phân tích các Xây dựng khung khái niệm Phương pháp thu thập dữ Mục tiêu Việc chọn cấp độ lý thuyết Các phương pháp nghiên cấp III Kiểm chứng giả thuyết Xây dựng giả thuyết biến số theo dữ liệu phương pháp và lý Sự phù hợp giữa Thiết kế điều tra thuyết đã chọn cứu sử dụng liệu Phân tích định lượng Mục tiêu Phân tích định tính cấp IV Phản thực chứng Thực chứng luận Thiết kế bảng hỏi Bổ sung lý thuyết Chứng minh giả Chứng minh giả thuyết bị bác bỏ thuyết đúng Chọn mẫu luận Sơ đồ: Cây mục tiêu của đề tài luận văn 3.
Nhiệm vụ Để đạt mục đích trên, đề tài luận văn này thực hiện các nhiệm vụ sau: Một là, khái quát và làm rõ những khái niệm công cụ và định hướng lý thuyết làm cơ sở lý luận cho việc nghiên cứu đề tài. Hai là, trình bày vai trò của việc sử dụng lý thuyết và phương pháp nghiên cứu trong xã hội học thực nghiệm thuộc khoá luận tốt nghiệp của sinh viên. Ba là, thu thập, xử lý và phân tích dữ liệu từ đó nêu ra được thực trạng của việc sử dụng lý thuyết và sử dụng phương pháp nghiên cứu trong xã hội học thực nghiệm thuộc khoá luận tốt nghiệp của sinh viên. Bốn là, dựa vào kết quả nghiên cứu của luận văn để đề xuất các vấn đề nghiên cứu tiếp theo.
Đối tượng, khách thể và phạm vi nghiên cứu 4.
