mở đầu, gợi động cơ trung gian, gợi động cơ kết thúc. 13 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Dẫn dắt học sinh kiến tạo tri thức, đặc biệt là tri thức phương pháp, như phương tiện và kết quả học tập. Những tri thức phương pháp thường gặp trong Toán học là: những tri thức phương pháp thực hiện những hoạt động tương ứng với những nội dung toán học cụ thể như là cộng, trừ, nhân, chia các số hữu tỷ, giải phương trình trùng phương; những tri thức phương pháp thực hiện những hoạt động toán học phức hợp như định nghĩa, chứng minh; những tri thức về phương pháp thực hiện những hoạt động trí tuệ chung như so sánh, khái quát hoá, trừu tượng hoá; những tri thức về phương pháp thực hiện những hoạt động ngôn ngữ lôgic như thiết lập mệnh đề đảo của mệnh đề cho trước, liên kết 2 mệnh đề thành hội hay tuyển của chúng.
Đứng trước một nội dung dạy học, người thầy giáo cần nắm được tất cả các tri thức phương pháp có thể có trong nội dung đó. Nắm được như vậy không phải là để dạy tất cả cho học sinh một cách tường minh mà phải căn cứ vào mục tiêu và tình hình cụ thể để lựa chọn cách thức, cấp độ làm việc thích hợp, từ cấp độ dạy học tường minh tri thức phương pháp được phát biểu tổng quát, tới cấp độ thực hành ăn khớp với tri thức phương pháp. Phân bậc hoạt động. Phân bậc hoạt động là làm cho học sinh thực hiện được các hoạt động từ dễ đến khó; từ đơn giản đến phức tạp; từ việc sử dụng đơn lẻ một kiến thức đến sử dụng tổng hợp nhiều kiến thức.
Để phân bậc được các hoạt động, chúng ta có thể căn cứ vào: sự phức tạp của đối tượng hoạt động (cho đối tượng của hoạt động đơn giản hay phức tạp hơn); Sự trừu tượng hoá, khái quát của đối tượng; nội dung của hoạt động; sự phức hợp của hoạt động; chất lượng của hoạt động hoặc có thể phối hợp các phương diện trên làm căn cứ để phân bậc hoạt động. Lợi dụng sự phân bậc, người thầy giáo có thể điều khiển tốt hơn quá trình dạy học với mục đích: 14 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com +) Để chính xác hoá mục tiêu: Nếu không dựa vào sự phân bậc thì người ta thường đề ra mục tiêu một cách chung chung. +) Tuần tự nâng cao yêu cầu, điều này sẽ giúp học sinh dễ dàng chiếm lĩnh được tri thức, năng lực khó đối với họ. +) Tạm thời hạ thấp yêu cầu khi cần thiết: Khi học sinh gặp khó khăn trong hoạt động, dựa vào sự phân bậc ta có thể tạm thời hạ thấp yêu cầu để sau đó yêu cầu lại tiếp tục được nâng cao đến mục tiêu cần đạt được.
+) Dạy học phân hoá: Sự phân bậc hoạt động có thể được lợi dụng để thực hiện dạy học phân hoá trong một lớp học chưa sử dụng hình thức phân hoá bên ngoài như lớp chuyên, lớp phân ban. Đối với những lớp học này, giáo viên có thể cho những học sinh thuộc những loại trình độ khác nhau đồng thời thực hiện những hoạt động có cùng nội dung nhưng trải qua những mức độ yêu cầu khác nhau. Điều đó sẽ giúp tất cả các thành viên trong lớp hứng thú, tích cực hơn trong giờ học. Như vậy để tích cực hoá người học, giáo viên có thể thiết kế các hoạt động phù hợp với nội dung, mục tiêu, đối tượng để thông qua hoạt động ấy học sinh không chỉ chiếm lĩnh được tri thức mà còn có thể rèn luyện các kỹ năng, phát triển tư duy sáng tạo và năng lực giải quyết vấn đề.
Những gì mà giáo viên định nói, định trang bị cho học sinh, hãy thay bằng hoạt động để qua đó, học sinh tự tìm thấy tri thức đó. “Thay cho việc thông báo, giảng giải cho học sinh một tri thức nào đó, GV có thể tạo ra các hoạt động để học sinh tự thấy được tri thức đó” [15, tr. Giáo trình phương pháp dạy học những nội dung cụ thể môn Toán, 2008). Phƣơng pháp dạy học khám phá có hƣớng dẫn 1.
Quan niệm về phương pháp dạy học khám phá có hướng dẫn Khám phá là quá trình của hoạt động tư duy bao gồm quan sát, phân tích, đánh giá, nêu giả thuyết và suy luận nhằm đưa ra những khái niệm; phát 15 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com hiện ra những thuộc tính quy luật của đối tượng hoặc các mối liên hệ giữa các sự vật, hiện tượng mà chủ thể chưa từng biết trước đó. Phương pháp dạy học khám phá có hướng dẫn thực chất là một cách dạy học nhằm tích cực hoá hoạt động của học sinh, mà ở đó với sự hướng dẫn của giáo viên, học trò tự mình khám phá và lĩnh hội tri thức mới. Phương pháp dạy học khám phá có hướng dẫn có những đặc điểm: Phương pháp dạy học khám phá trong nhà trường không nhằm phát hiện những điều loài người chưa biết, mà chỉ nhằm giúp học sinh chiếm lĩnh một số tri thức mà loài người đã phát hiện được, nhưng đối với học sinh đó là những điều mới mẻ đối với họ. Khác với khám phá trong nghiên cứu khoa học, khám phá trong học tập không phải là một quá trình mò mẫm tự phát mà là một quá trình có hướng dẫn của giáo viên, trong đó giáo viên khéo léo đặt học sinh vào địa vị người phát hiện lại, khám phá lại một số tri thức trong kho tàng tri thức của nhân loại thông qua những câu hỏi hoặc những yêu cầu hành động mà học sinh phải thực hiện hàng loạt các hoạt động khám phá sẽ dẫn học sinh đến con đường của tri thức mới.
Mục tiêu của phương pháp dạy học khám phá có hướng dẫn là học sinh tự tìm tòi ra kiến thức, kĩ năng mới, từ kiến thức và kinh nghiệm sẵn có của mình, bằng những hoạt động khám phá có hướng dẫn, đồng thời nắm bắt được con đường nhận thức, rèn luyện kĩ năng tư duy với quan niệm rằng: “ Những gì diễn ra trong quá trình học tập cũng quan trọng như kết quả học tập” [20, tr. Như vậy, phương pháp dạy học khám phá có hướng dẫn không chỉ làm cho HS chiếm lĩnh được tri thức của môn học, mà còn trang bị cho họ những thủ pháp suy nghĩ; những cách thức phát hiện và giải quyết vấn đề mang tính độc lập, sáng tạo. 16 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Những cách thức tổ chức dạy học khám phá có hướng dẫn.
Để tổ chức dạy học khám phá, giáo viên phải thiết kế bài dạy thành một chuỗi các hoạt động phù hợp với năng lực, trình độ của học sinh sao cho sau những hoạt động ấy, học sinh tự lực khám phá ra những tri thức mới. Các hình thức tổ chức dạy học khám phá có hướng dẫn: Hình thức đàm thoại phát hiện: Thông qua các câu hỏi thiết kế của giáo viên, học sinh suy nghĩ trả lời để sau khi tìm được câu trả lời cho một số câu hỏi đó, học sinh tự tìm thấy tri thức mới. Thông qua lập bảng, điền bảng, sơ đồ. Thông qua kiểm nghiệm, đề xuất ý tưởng về vấn đề nêu ra.
Thông qua thảo luận, tranh luận về một vấn đề nêu ra. Thông qua việc làm bài tập lớn, bài tập nghiên cứu. Những biện pháp dạy học khám phá có hướng dẫn. Để tiến hành dạy học khám phá có hướng dẫn theo những cách thức trên, giáo viên có thể sử dụng những biện pháp sau: Sử dụng phiếu học tập: Đó là những tờ giấy rời, in sẵn những công tác độc lập hay theo nhóm nhỏ, được phát cho học sinh để hoàn thành trong một thời gian ngắn của tiết học.
Mỗi phiếu học tập giao cho học sinh một vài nhiệm vụ nhận thức cụ thể nhằm dẫn tới một kiến thức mới, rèn luyện một thao tác tư duy hoặc thăm dò thái độ trước một vấn đề. Phiếu học tập sẽ giúp học sinh biết chính xác công việc của mình hay của nhóm cần làm, cần suy nghĩ trước một vấn đề. Khi sử dụng phiếu học tập cho phương pháp dạy học khám phá có hướng dẫn thì phiếu học tập phải trở thành một phương tiện hướng dẫn hoạt động khám phá. 17 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Thảo luận từng vấn đề trong lớp dưới sự dẫn dắt của giáo viên: Có thể cho học sinh thảo luận chung trong lớp, theo nhóm cặp 2 người (nhóm rì rầm), nhóm 4-6 người… Học sinh tự tổ chức thảo luận xêmina.
Các kiểu dạy học khám phá có hướng dẫn. Người ta chia dạy học khám phá có hướng dẫn thành 3 kiểu: +) Kiểu 1: Dạy học khám phá dẫn dắt: Trong kiểu này, giáo viên là người đặt vấn đề, chọn tình huống có dụng ý sư phạm và hướng dẫn học sinh đi đến lời giải hay mục đích; còn học sinh khám phá theo sự hướng dẫn của giáo viên. +) Kiểu 2: Dạy học khám phá hỗ trợ: Trong kiểu dạy học này, giáo viên là người đặt vấn đề nhưng để ngỏ phương pháp giải; còn học sinh sẽ phải tự tìm lấy con đường để giải. +) Kiểu 3: Dạy học khám phá tự do: Trong kiểu dạy học này, giáo viên là người chọn tình huống xuất phát hay và chấp nhận sự lựa chọn của học sinh; còn học sinh là người xác định vấn đề trong tình huống và tìm tòi lời giải theo con đường của mình.
Như vậy, 3 kiểu dạy học khám phá trên phân chia theo vai trò, mức độ chủ động của HS trong quá trình khám phá tri thức mới. Kiểu 1 có thể áp dụng cho HS diện đại trà, kiểu 2 có thể áp dụng cho một số HS khá, giỏi còn kiểu 3 có thể áp dụng cho HS chuyên Toán. Điều kiện thực hiện phương pháp khám phá có hướng dẫn. Cũng như các phương pháp dạy học khác, dạy học bằng khám phá có hướng dẫn không phải là một phương pháp vạn năng, việc áp dụng phương pháp dạy học khám phá có hướng dẫn đòi hỏi những điều kiện: Học sinh phải có kiến thức, kĩ năng cần thiết để thực hiện các hoạt động khám phá do giáo viên tổ chức.
Đa số học sinh chứ không phải 18 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com chỉ một vài học sinh trong lớp có khả năng thực hiện thành công hoạt động được nêu ra. Sự hướng dẫn của giáo viên cho mỗi hoạt động ở mức cần thiết, không quá ít, không quá nhiều, bảo đảm học sinh phải hiểu chính xác họ phải làm gì trong mỗi hoạt động khám phá. Muốn vậy, giáo viên phải hiểu rõ khả năng học sinh của mình.