CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC VẬN DỤNG DẠY HỌC THEO CHỦ ĐỀ TRONG MÔN LỊCH SỬ Ở TRƯỜNG THPT 1. Một số khái niệm cơ bản 1. Tích hợp Trong tiếng Anh, tích hợp được viết là “integration” một từ gốc Latin (integer) có nghĩa là “whole” hay “toàn bộ, toàn thể”. Có nghĩa là sự phối hợp các hoạt động khác nhau, các thành phần khác nhau của một hệ thống để bảo đảm sự hài hòa chức năng và mục tiêu hoạt động của hệ thống ấy.
Theo Đại từ điển Bách khoa toàn thư Xô Viết, “Tích hợp là một khái niệm của lí thuyết hệ thống, chỉ trạng thái liên kết các phần tử riêng rẽ thành cái toàn thể, cũng như quá trình dẫn đến trạng thái này” [19, tr. Theo từ điển Tiếng Việt: “Tích hợp là sự kết hợp những hoạt động, chương trình hoặc các thành phần khác nhau thành một khối chức năng.Tích hợp có nghĩa là sự thống nhất, sự hòa hợp, sự kết hợp” [37, tr. Theo từ điển Giáo dục học: “Tích hợp là hành động liên kết các đối tượng nghiên cứu, giảng dạy, học tập của cùng một lĩnh vực hoặc vài lĩnh vực khác nhau trong cùng một kế hoạch dạy học” [36, tr. Khái niệm này được sử dụng rộng rãi trong giáo dục nói chung và vận dụng vào quá trình dạy và học ở trường phổ thông nói riêng.
Dạy học tích hợp Dạy học tích hợp là định hướng dạy học giúp học sinh phát triển khả năng huy động tổng hợp kiến thức, kỹ năng,. thuộc nhiều lĩnh vực khác nhau LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com để giải quyết có hiệu quả các vấn đề trong học tập và trong cuộc sống, được thực hiện ngay trong quá trình lĩnh hội tri thức và rèn luyện kỹ năng; phát triển được những năng lực cần thiết, nhất là năng lực giải quyết vấn đề [2, tr. Như vậy, có thể coi tích hợp là một nguyên tắc của quá trình dạy học, nhưng có thể vận dụng như một phương pháp dạy học cụ thể. “Phương pháp dạy học tích hợp là cách thức giáo viên hướng dẫn học sinh vận dụng những kiến thức, kĩ năng đã có trong việc hình thành kiến thức, kĩ năng mới trong cùng môn học hoặc của môn học khác” [12, tr.
Dạy học tích hợp theo chủ đề Dạy học tích hợp theo chủ đề là cách tiếp cận giảng dạy liên ngành theo đó các nội dung giảng dạy được trình bày theo các đề tài hoặc chủ đề. Mỗi đề tài hoặc chủ đề được trình bày gồm nhiều nội dung để người học có thể hiểu rõ và liên hệ với những gì mà người học đã biết. Cách tiếp cận này tích hợp kiến thức từ nhiều ngành học và khuyến khích người học tìm hiểu sâu về các chủ đề, tìm đọc tài liệu từ nhiều nguồn và tham gia vào nhiều hoạt động khác nhau. Việc sử dụng nhiều nguồn thông tin khuyến khích người học tham gia vào việc chuẩn bị bài học, tài liệu, và tư duy tích cực và sâu hơn so với cách học truyền thống với chỉ một nguồn tài liệu duy nhất.
Kết quả là người học sẽ hiểu rõ hơn và cảm thấy tự tin hơn trong việc học của mình. Dạy học theo chủ đề là một trong những mô hình dạy học trong đó nội dung kiến thức được tổ chức theo hướng tích hợp thành các chủ đề làm cho nội dung học có ý nghĩa hơn, thực tế hơn và học sinh có thể tự hoạt động nhiều hơn để tìm ra kiến thức và vận dụng vào thực tiễn. Dạy học theo chủ đề là sự kết hợp giữa mô hình dạy học truyền thống và hiện đại, ở đó giáo viên không dạy học chỉ bằng cách truyền đạt kiến thức mà chủ yếu là hướng dẫn học sinh tự tìm kiếm thông tin, sử dụng kiến thức được học vào giải quyết các nhiệm vụ có ý nghĩa thực tiễn. Dạy học theo chủ đề là một mô hình mới cho hoạt động lớp học thay thế cho lớp học truyền thống (với đặc trưng là những bài học ngắn, cô lập, những hoạt động lớp học mà giáo viên giữ vai trò trung LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com tâm) bằng việc chú trọng những nội dung học tập có tính tổng quát, liên quan đến nhiều lĩnh vực, với trung tâm tập trung vào học sinh và nội dung tích hợp với những vấn đề gắn liền với thực tiễn.
Đặc điểm của dạy học theo chủ đề Dạy học theo chủ đề hướng tới mục tiêu chiếm lĩnh nội dung kiến thức khoa học, hiểu biết tiến trình khoa học và rèn luyện các kĩ năng như: quan sát, thu thập thông tin, dữ liệu; xử lý (so sánh, sắp xếp, phân loại, liên hệ.thông tin); suy luận, áp dụng thực tiễn. Dạy học theo chủ đề được tổ chức lại theo hướng tích hợp những nội dung trong chương trình học. Kiến thức thu nhận được là các khái niệm trong một mỗi liên hệ mạng lưới với nhau. Trình độ nhận thức có thể đạt được ở mức độ cao: phân tích, tổng hợp, đánh giá.
Kết thúc một chủ đề học sinh có một tổng thể kiến thức mới, tinh giản, chặt chẽ hơn. Kiến thức gần gũi với thực tiễn do yêu cầu cập nhật thông tin khi thực hiện chủ đề. Trong khi đó dạy học truyền thống như hiện nay vẫn là dạy từng bài riêng lẻ với một thời lượng cố định. Kiến thức thu được rời rạc, hoặc chỉ có mối liện hệ một chiều theo thiết kế chương trình học.
Kết thúc một chương học, HS không có một tổng thể kiến thức mới mà có kiến thức từng phần riêng biệt hoặc có hệ thống kiến thức theo trật tự bài học. Kiến thức còn xa rời thực tiễn mà người học đang sống do sự chậm cập nhật của nội dung sách giáo khoa. Khi dạy theo chủ đề GV không được coi học sinh là chưa biết gì trước nội dung bài học mới mà trái lại, luôn phải nghĩ rằng học sinh có thể biết nhiều hơn những gì giáo viên mong đợi vì thế cần cố gắng tận dụng tối đa kiến thức, kinh nghiệm, kỹ năng có sẵn của học sinh và khuyến khích khả năng hiểu biết của học sinh về một vấn đề mới để giảm tối đa thời gian và sự thụ động của học sinh trong tiếp nhận kiến thức mới, để tăng hiểu biết lên nhiều lần so với nội dung cần dạy. Việc học sinh lĩnh hội kiến thức trong quá trình giải quyết nhiệm vụ học tập cũng mang lại một lợi thế to lớn là mở rộng không gian, thời gian học, tinh giản thời gian dạy và độ ứng dụng thực tế cao hơn.
LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Nội dung một chủ đề là tổng thể kiến thức mới, tinh giản, chặt chẽ về những nội dung trong sách giáo khoa, kiến thức gần gũi với thực tiễn xuất phát từ yêu cầu cập nhật thông tin liên tục khi thực hiện các chủ đề. Chính vì vậy việc lựa chọn các phương pháp để dạy học theo chủ đề đa dạng, hiệu quả hơn trong việc phát huy tính tích cực, chủ động của HS. Trong quá trình dạy học hiện nay các GV vẫn tập trung vào một số phương pháp thuyết trình, vấn đáp. nhưng dạy học theo chủ đề có thể phát huy được sự đa dạng các phương pháp trực quan, tích hợp, dự án.
mà HS rất hứng thú. Việc sử dụng đa dạng, hiệu quả các phương pháp dạy học cũng tạo điều kiện cho việc thực hiện kiểm tra đánh giá được khách quan hơn, liên tục hơn trong quá trình học tập chủ đề. Dạy học theo chủ đề, vai trò của giáo viên và học sinh thay đổi căn bản so với dạy học truyền thống. Người giáo viên từ chỗ là trung tâm trong mô hình truyền thống chuyển sang là người hướng dẫn, học sinh là trung tâm.
Các nhiệm vụ học tập được giao, học sinh quyết định chiến lược học tập với sự chủ động hỗ trợ, hợp tác của giáo viên. Phương pháp dạy học theo chủ đề Phương pháp dạy học lịch sử là con đường, cách thức tổ chức hoạt động hợp tác, tương tác của giáo viên và học sinh trong quá trình dạy học nhằm hướng dẫn học sinh hình thành tri thức lịch sử, tư tưởng, phẩm chất, đạo đức và phát triển năng lực tư duy, hành động. Vận dụng các phương pháp vào dạy học theo chủ đề trong môn Lịch sử là việc giáo viên lựa chọn phương pháp, phương tiện phù hợp để phối hợp trong quá trình dạy học các chủ đề môn Lịch sử. Trong mỗi chủ đề sẽ vận dụng một phương pháp dạy học chủ đạo nhưng phải có sự kết hợp giữa các phương pháp để kiến thức trong mỗi chủ đề được cung cấp đến học sinh một cách có hệ thống, logic, sinh động và hấp dẫn.
Có như thế mới đem lại sự hứng thú và khuyến khích sự say mê tìm tòi Trong luận văn, chúng tôi nhấn mạnh đến việc vận dụng các phương pháp dạy học theo chủ đề trong môn học Lịch sử nói chung và chương trình LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Lịch sử lớp 11 THPT (Chương trình chuẩn) nói riêng góp phần phát huy tính tích cực, chủ động và gây hứng thú học tập môn Lịch sử cho học sinh. Vai trò, ý nghĩa của việc vận dụng dạy học theo chủ đề trong môn LS ở trường THPT Dạy học tích hợp góp phần tạo tư duy logic cho học sinh. Điều này được thể hiện rất rõ trong việc thực hiện “tính kế thừa” trong nhận thức các nội dung của lịch sử dân tộc và thế giới từ cổ đại đến hiện đại làm cho học sinh hiểu rõ sự phát triển của xã hội một cách liên tục, thống nhất, đồng thời giúp cho học sinh nhận thấy mối liên hệ hữu cơ giữa các lĩnh vực của đời sống xã hội, tính toàn diện của lịch sử. Đặc biệt khi các nội dung kiến thức lịch sử được tích hợp thành chủ đề giúp cho kiến thức của học sinh mang tính hệ thống và luôn có mối liên hệ chặt chẽ với nhau.
Các kiến thức được khai thác từ các chủ đề có thể liên quan đến một hay nhiều lĩnh vực, nhiều chuyên ngành khác nhau. Đặc điểm của tri thức lịch sử mang tính hệ thống, nội dung kiến thức có mối liên hệ chặt chẽ với nhau, vì vậy khi các nội dung được tích hợp lại thành những chủ đề sẽ giúp học sinh rèn luyện khả năng phân tích, tổng hợp, so sánh các sự kiện từ đó tìm ra bản chất, quy luật chi phối sự phát triển của lịch sử. Dạy học theo chủ đề còn tăng cường khả năng hiểu bài, khả năng huy động những kiến thức đã học để hiểu sâu, toàn diện các kiến thức lịch sử cho học sinh.