Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUẢN LÝ THIẾT BỊ DẠY HỌC Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG ĐÁP ỨNG YÊU CẦU ĐỔI MỚI GIÁO DỤC 1. Tổng quan nghiên cứu vấn đề 1. Các nghiên cứu về thiết bị dạy học trong hoạt động dạy học ở trường phổ thông Thiết bị dạy học là thành phần không thể thiếu trong việc đào trong nhà trường. Thiết bị dạy học đóng vai trò cung cấp nguồn thông tin cho học sinh trong quá trình học tập và tạo ra nhiều khả năng để giáo viên trình bày nội dung bài học một cách sâu sắc, bao quát, tổng thể; phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo của học sinh.
Thiết bị dạy học là yếu tố tác động trực tiếp đến quá trình giáo dục của nhà trường, là điều kiện thiết yếu của quá trình sư phạm; là thiết bị để tác động đến thế giới tâm hồn của học sinh và cũng là thiết bị để tác động đến thế giới tâm hồn của học sinh và cũng là thiết bị để truyền thụ lĩnh hội tri thức; là điều kiện và thành tố góp phần thực hiện mục tiêu giáo dục. Trực quan trong dạy học là một trong những nguyên tắc lý luận dạy học, được nghiên cứu xuyên suốt qua các thời kỳ triết học: Trực quan trong triết học cổ đại, trực quan trong triết học siêu hình cận đại, trực quan trong triết học biện chứng duy tâm và trong triết học duy vật biện chứng. Cùng với sự phát triển của các tư tưởng trong lĩnh vực tâm lý học, giáo dục học, lý thuyết về dạy học trực quan đã có những bước tiến mới nhận thức được vai trò quan trọng của thiết bị dạy học trực quan. Tính trực quan trong dạy học đóng vai trò minh họa trong bài giảng của giáo viên, giúp học sinh không chỉ nhận biết được hiện tượng mà còn nắm rõ được bản chất của hiện tượng.
Chính vì vậy, công tác quản lý cơ sở vật chất trường học nói chung và công tác quản lý thiết bị dạy học nói riêng đã được nhiều tổ chức và cá nhân nghiên cứu. 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Trong tác phẩm: “Phép dạy học vĩ đại” J.Komensiki (1592-1679) đã viết: “… không có gì trong trí não nếu như trước đó không có gì trong cảm giác. Vì thế, tất nhiên bắt đầu dạy học không thể từ sự giải thích bằng lời về các sự vật mà từ sự quan sát trực tiếp chúng. Lời nói không bao giờ đi trước sự vật”.
Như vậy, trái hẳn với lối dạy học kinh viện, nhồi nhét và bắt học sinh thuộc lòng còn phổ biến thời kỳ đó. [3] Nhà giáo dục học vĩ đại J.Komenski(1592-1679) đã đặt nền móng đầu tiên cho dạy học trực quan, với quan điểm cơ bản là: Dạy học được bắt đầu từ việc quan sát sự vật, hiện tượng, quá trình. Ông đề cao phương pháp dạy học khuyến khích người học tự tiếp thu tri thức bằng chính giác quan của mình. Ông nhấn mạnh “Cái có thể tri giác bằng các giác quan của chúng, cái nhìn được hãy để còn nhìn, cái nghe được hãy để cho nghe…Đó là quy tắc vàng đối với trẻ em, đối với dạy học”.
[3] Phát triển nguyên tắc dạy học trực quan của Komenski, nhà giáo dục H.Pestalossi(17460-1872) đã chỉ rõ giữa tri giác cảm tính với sự phát triển tư duy có mối quan hệ hữu cơ với nhau. [3] Nhà giáo dục học người Nga Usinski (1824-1870) và các học trò của ông tiếp tục phát triển nguyên tắc này dạy học trực quan dựa trên thành tựu mới về tâm lý học sinh và sinh lý học. Usinski (1824-1870) viết “không có cái gì có thể giúp anh san bằng bức tường ngăn cách giữa giáo viên và học sinh như là việc anh đưa cho học sinh xem một bức tranh và giải thích nó… đứa trẻ sẽ suy nghĩ bằng hình dạng, bằng màu sắc, âm thanh và bằng cảm giác nói chung”. [3] Theo Lê nin quy luật nhận thức của con người là: “Từ trực quan sinh động đến tư duy trừ tượng, từ tư duy trừu tượng đến thực tiễn là con đường biện chứng của sự nhận thức chân lý, nhận thức hiện thức khách quan”.
[Dẫn theo 8] 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Như vậy, để quá trình nhận thức của con người đạt hiệu quả cao thì phải thông qua quá trình nghe, nhìn và thực hành. Các nhà giáo dục học đã chứng minh được rằng việc khuyến khích học sinh nhận thức thế giới thông qua chính giác quan của mình là phương pháp dạy học phù hợp với phát triển tâm sinh lý của học sinh và do vậy nó là phương pháp hữu hiệu nhất giúp học sinh phát triển tư duy, nhận biết hiện tượng và tiến tới nắm bắt được bản chất của sự vật hiện tượng. Các nhà khoa học cũng đã chỉ ra rằng thiết bị dạy học ngoài tác dụng trực quan còn nhiều ý nghĩa khác trong việc rèn luyện kĩ năng, phát triển tư duy, nhận biết hiện tượng và tiến tới nắm được bản chất của sự vật, hiện tượng. Các nhà khoa học cũng chỉ ra rằng thiết bị dạy học ngoài tác dụng trực quan còn có nhiều ý nghĩa khác nhau trong việc rèn luyện kĩ năng, phát triển tư duy, nâng cao năng lực xử lý đối với các tình huống, mặt khác việc sử dụng thiết bị dạy học còn góp phần tạo ra cho học sinh những cơ sở ban đầu của công tác nghiên cứu khoa học, khả năng tổ chức kỹ năng hợp tác để cùng thực hiện mục tiêu chung.
Trên cơ sở những lý thuyết về giáo dục của nền giáo dục thế giới, ở nướcta cũng có nhiều nghiên cứu về thiết bị dạy học. Có một số nhà khoa học Việt Nam đã phát triển và truyền bá lý luận về nguyên tắc dạy học trực quan như tâm lý học Phạm Minh Hạc; Các nhà giáo dục học Tô Xuân Giáp, Trần Khánh Đức. Các nhà khoa học đã chỉ ra một số vấn đề chung về thiết bị dạy học cũng như vai trò của thiết bị dạy học trong hoạt động dạy và học, những yêu cầu sư phạm khi lựa chọn và sử dụng thiết bị dạy học. Thiết bị dạy học là một trong những điều kiện cơ sở vật chất không thể thiếu trong mỗi nhà trường, mỗi cơ sở giáo dục, đã được Đảng, Nhà nước đưa vào thực hiện mục tiêu, nguyên lý giáo dục:“Học đi đôi với hành, giáo dục kết hợp với lao động sản xuất, nhà trường gắn liền với xã hội”.Thiết bị dạy học là công cụ lao động của giáo viên, là thiết bị giúp học sinh dễ hiểu các khái niệm, dễ lĩnh hội kiến thức, giúp học sinh hình thành những kỹ năng thói quen cần thiết, bước đầu luyện tập thực hành, lao động, ứng dụng trong đời 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.
Nghị quyết hội nghị Ban chấp hành Trung ương lần thứ X chỉ rõ:“Tất cả các trường phổ thông đều có các thiết bị tối thiểu để thực hiện các thí nghiệm trong chương trình. Sớm chấm dứt tình trạng dạy chay, học chay nhằm nâng cao chất lượng dạy và học”. [4] Như vậy, có thể nói rằng thiết bị dạy học là một bộ phận, là một thành tố không thể thiếu được trong quá trình dạy và học. Thiết bị dạy học vừa là một thành tố, vừa là một thiết bị, một phương hướng, vừa hàm chứa nội dung của một quá trình dạy, học; phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo, tự học của học sinh, đáp ứng được mục tiêu của việc đổi mới giáo dục.
Các nghiên cứu về quản lý thiết bị dạy học ở trường phổ thông Để nâng cao chất lượng dạy và học trong nhà trường thì công tác quản lý sử dụng thiết bị dạy học có hiệu quả là hết sức quan trọng. Các nhà nghiên cứu đã nghiên cứu thực tiễn quản lý nhà trường để tìm ra các biện pháp quản lý hiệu quả nhất. Trong cuốn “Quản lý giáo dục - Một số vấn đề lý luận và thực tiễn” do tác giả Nguyễn Thị Mỹ Lộc làm chủ biên có phần nghiên cứu về “Quản lý tài chính và thiết bị giáo dục” đã chỉ ra cách phân loại và các nguyên tắc quản lý thiết bị dạy học ở trường phổ thông. [15] Trong cuốn tài liệu dùng cho học viên cao học chuyên ngành quản lý giáo dục của tác giả Phạm Văn Thuần đã đề cập đến quản lý cơ sở vật chất và thiết bị dạy học, đưa ra những vấn đề chung về cơ sở vật chất- thiết bị dạy học và nội dung quản lý cơ sở vật chất- thiết bị dạy học.
[27] Ở cấp độ luận văn thạc sỹ đã có một số công trình nghiên cứu về quản lý thiết bị dạy học trong nhà trường. Có thể kể ra một số công trình sau: Phạm Đức Khỏe (2012) “Quản lý thiết bị dạy học tại trường Trung cấp Cảnh sát Nhân dân 1”, luận văn thạc sỹ chuyên ngành quản lý giáo dục, Hà Nội;[14] 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Hoàng Minh Tuấn (2012) “Quản lý thiết bị dạy học tại các Trung tâm GDTX khu vực miền núi tỉnh Phú Thọ”,luận văn thạc sỹ chuyên ngành quản lý giáo dục, Hà Nội; [28] Trần Thị Thanh Trang (2015) “Quản lý thiết bị dạy học trong các trường trung học phổ thông Hòa Bình, tỉnh Hòa Bình”,luận văn thạc sỹ chuyên ngành quản lý giáo dục, Hà Nội; [30] Sầm Hoàng Minh “Biện pháp quản lý sử dụng thiết bị dạy học ở các trường trung học cơ sở huyện Phục Hiệp, tỉnh Cần Thơ”, luận văn thạc sỹ chuyên ngành quản lý giáo dục, Hà Nội; [18] Phạm Đăng Quát “Biện pháp quản lý thiết bị dạy học của Hiệu trưởng trường trung học phổ thông huyện Yên Mô tỉnh Ninh Bình”, luận văn thạc sỹ chuyên ngành quản lý giáo dục, Hà Nội; [21] Lê Quốc Trưởng “Biện pháp quản lý sử dụng thiết bị dạy học của Hiệu trưởng các trường trung học phổ thông huyện An Khánh tỉnh Nam Bình”, luận văn thạc sỹ chuyên ngành quản lý giáo dục, Hà Nội;[32] Ngô Thị Phong “Một số biện pháp quản lý thiết bị dạy học của Hiệu trưởng các trường trung học cơ sở thị xã Phú Thọ, tỉnh Phú Thọ”, luận văn thạc sỹ chuyên ngành quản lý giáo dục, Hà Nội; [20]v. Những công trình này các tác giả đã luận giải về cơ sở lý luận và thực tiễn và đưa ra các biện pháp quản lý để nâng cao hiệu quả sử dụng thiết bị, thiết bị dạy học trong nhà trường theo góc độ chuyên ngành khác nhau, với phạm vi, đối tượng nghiên cứu khác nhau. Nhận xét: - Quản lý thiết bị dạy học đã được nhiều người quan tâm nghiên cứu.